Chủ động “kéo” nhà khoa học rời “vùng an toàn”

Nhà khoa học còn e dè, sợ sai, chưa dám vượt “ngưỡng” an toàn

Tại họp báo thường kỳ Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tháng 01/2026, một nghịch lý được chỉ ra khá rõ: trong khi hành lang pháp lý cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã được “cởi trói” mạnh mẽ với số lượng văn bản quy phạm pháp luật kỷ lục, thì không ít nhà khoa học vẫn chần chừ, e dè, chưa dám bước ra khỏi vùng an toàn để theo đuổi các ý tưởng đột phá.

Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương chủ trì buổi họp báo

Theo các ý kiến tại họp báo, nguyên nhân không chỉ nằm ở việc nhiều nhà khoa học chưa kịp cập nhật các quy định mới, mà sâu xa hơn là tâm lý sợ sai, lo ngại rủi ro pháp lý, tài chính và trách nhiệm cá nhân vẫn còn khá nặng nề.

Ông Hoàng Anh Tú - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ cho rằng “vùng an toàn” trong khoa học không phải là nơi không có rủi ro, mà là không gian cho phép tồn tại rủi ro khoa học - công nghệ, trong khi rủi ro pháp lý, tài chính và trách nhiệm phải được kiểm soát ở mức tiệm cận bằng không. Nếu thiếu điều kiện này, nhà khoa học sẽ có xu hướng lựa chọn các đề tài an toàn, đã hình dung trước kết quả, thay vì dấn thân vào những nghiên cứu có tính đột phá nhưng rủi ro cao.

Thực tế cũng cho thấy, dù Nhà nước đã có cơ chế thu hút, trao quyền cho các Tổng công trình sư hay kiến trúc sư trưởng trong những đề án lớn, song đến nay hầu như chưa có nhà khoa học nào chủ động tự ứng cử. Đáng chú ý, trong khi các tổ chức nghiên cứu nước ngoài thường theo sát từng dự thảo luật mới, thì một bộ phận nhà khoa học trong nước vẫn khá thụ động, chưa nắm rõ các quyền lợi và cơ chế bảo vệ đã được luật hóa cho chính mình.

Ông Hoàng Anh Tú - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ

“Giảm chấn” rủi ro: vai trò chủ động của cơ quan quản lý

Trả lời câu hỏi về giải pháp tháo gỡ “điểm nghẽn tâm lý” này trong năm 2026, ông Hoàng Anh Tú cho biết hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là Nghị định 267/2025/NĐ-CP, đã quy định khá rõ về quản trị rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, kết quả nghiên cứu không đạt mục tiêu ban đầu vẫn được đánh giá, không phải bồi hoàn kinh phí; các tổ chức chủ trì nhiệm vụ KH&CN được miễn trách nhiệm dân sự, hình sự nếu thực hiện đúng quy trình.

Để tạo thêm sự yên tâm cho nhà khoa học, Bộ KH&CN xác định bốn nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất là minh bạch hóa quy trình thông qua nền tảng quản lý nhiệm vụ KH&CN trên môi trường số, số hóa toàn trình từ đăng ký đến nghiệm thu. Thứ hai là quản trị rủi ro liên tục, yêu cầu dự báo và xử lý rủi ro ngay từ khâu đề xuất nhiệm vụ, với sự giám sát, hỗ trợ thường xuyên của cơ quan quản lý. Thứ ba là thí điểm các nhiệm vụ có độ rủi ro cao trong các chương trình công nghệ chiến lược để “làm mẫu”, giúp nhà khoa học và viện, trường hiểu rõ ranh giới được phép thử nghiệm. Cuối cùng là tăng cường truyền thông, tập huấn, giải thích cụ thể các quy định pháp luật nhằm thay đổi nhận thức của cộng đồng khoa học.

Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương: Không thể chờ nhà khoa học tự rời vùng an toàn

Ở góc nhìn tổng thể hơn, Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương cho rằng việc ban hành chính sách là cần thiết nhưng chưa đủ nếu chỉ dừng ở chờ đợi sự thay đổi từ phía nhà khoa học. “Chờ nhà khoa học tự bước ra khỏi vùng an toàn là rất khó”, Thứ trưởng thẳng thắn nhận định.

Từ tư duy đó, Bộ KH&CN đang chuyển sang thế chủ động với hàng loạt hành động cụ thể: đề xuất thí điểm cơ chế sandbox cho công nghệ mới; chủ động làm việc với địa phương và doanh nghiệp để triển khai thử nghiệm thể chế trong thực tiễn. Bộ cũng thay đổi cách tiếp cận trong tìm kiếm ý tưởng, không thụ động chờ hồ sơ đề tài, mà phối hợp với các đơn vị truyền thông, các sân chơi công nghệ để “săn” ý tưởng tiềm năng, sẵn sàng tài trợ kinh phí, hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm và thủ tục cho nhà khoa học.

Việc chuyển từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo” và “đồng hành”, thậm chí là chủ động “kéo” nhà khoa học đi cùng, được kỳ vọng sẽ tạo lực đẩy đủ mạnh để phá vỡ tâm lý e dè, khơi thông các nghiên cứu mạo hiểm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo thực chất.