Nuôi dưỡng tài năng STEM ngay từ tiểu học

Hội thảo quy tụ các nhà quản lý giáo dục, nhà khoa học; các giảng viên sư phạm, giáo viên phổ thông và đại diện một số doanh nghiệp công nghệ trong nước. Ảnh: Nguyễn Hạnh

Thông qua những tham luận về phát triển giáo dục STEM, Hội thảo đã góp phần mở rộng không gian trao đổi tri thức và tăng cường kết nối giữa giáo dục phổ thông, giáo dục đại học với môi trường nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

STEM thúc đẩy tư duy bậc cao, là cầu nối giữa khoa học và cuộc sống

Phát biểu khai mạc và chỉ đạo Hội thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông Thái Văn Tài thông tin, hiện nay, có khoảng 60 - 65% học sinh phổ thông lựa chọn theo học lĩnh vực khoa học xã hội, dẫn tới nguồn nhân lực chất lượng cao khối ngành khoa học, kỹ thuật luôn thiếu.

Theo Vụ trưởng, định hướng phát triển STEM và đào tạo nguồn nhân lực ở các trường phổ thông là điều cần thiết. Việc phát triển giáo dục STEM trong các trường phổ thông hiện có đầy đủ căn cứ chính trị, pháp lý và nhiều cơ hội để giải quyết những khó khăn về triển khai STEM.

Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông Thái Văn Tài cho rằng, việc dạy và học STEM để phát triển được nguồn nhân lực chất lượng cao luôn là điều trăn trở đối với các cấp quản lý ngành Giáo dục trong nước. “Trong thời gian tới, Bộ GDĐT sẽ ban hành các quy định cụ thể về nhiệm vụ của giáo viên trong tổ chức hoạt động STEM, nhằm đa dạng hóa hình thức và tăng tần suất triển khai trong chương trình giáo dục phổ thông. Nếu thực hiện tốt ở bậc trung học, có thể kỳ vọng số lượng học sinh lựa chọn các ngành học theo định hướng STEM ở bậc đại học sẽ gia tăng” - Vụ trưởng Thái Văn Tài nhấn mạnh.

Tuy nhiên, việc dạy và học STEM như thế nào để thực sự phát triển nguồn nhân lực trong tương lai vẫn là vấn đề còn nhiều trăn trở. STEM không chỉ là câu chuyện về các môn học hay kiến thức riêng lẻ, mà là cách tiếp cận nhằm phát triển toàn diện năng lực học sinh, bao gồm tư duy phản biện, tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề.

STEM thúc đẩy tư duy bậc cao, là cầu nối giữa khoa học và cuộc sống, giúp việc học trở nên thực chất, ý nghĩa hơn. Vì vậy, nếu triển khai STEM một cách rời rạc, thiếu kết nối thì rất khó đạt được mục tiêu phát triển năng lực, phẩm chất người học.

STEM phải được dẫn dắt bởi đội ngũ giáo viên đủ năng lực công nghệ

Chia sẻ tại hội thảo, GS.TS. Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam cho biết, mặc dù các trường đã nỗ lực thúc đẩy STEM nhằm tăng cường trải nghiệm cho học sinh, nhưng vẫn tồn tại tình trạng là các tiết học STEM còn mang tính hình thức.

Với định hướng đổi mới giáo dục toàn diện của Việt Nam, việc xây dựng hệ sinh thái STEM trong các cấp học là mục tiêu quan trọng bên cạnh ứng dụng khoa học - công nghệ trong nhà trường.

GS.TS. Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam nhận định, đào tạo STEM ở Việt Nam đang còn thiếu tư duy bậc cao. Ảnh: Nguyễn Hạnh

GS.TS. Lê Anh Vinh nêu những kinh nghiệm quốc tế về tích hợp trí tuệ nhân tạo và nền tảng số vào giáo dục STEM. Ông lưu ý, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi được đặt trên một nền tảng sư phạm vững chắc. AI là công cụ để giải quyết các vấn đề giáo dục, không phải là giải pháp tự thân.

Theo đó, các nhà quản lý giáo dục cần nhìn nhận thẳng thắn những hạn chế và nắm bắt công nghệ để có giải pháp cải thiện. Đồng thời, nhà trường phải có kế hoạch cụ thể, đặt trên nền tảng sư phạm vững chắc, được dẫn dắt bởi đội ngũ giáo viên có năng lực.

STEM giúp mọi học sinh được chạm vào công nghệ

Chia sẻ kinh nghiệm thực tế về việc xây dựng hệ sinh thái STEM trong trường phổ thông, TS. Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường THCS Cầu Giấy, Hà Nội cho biết: Khi được trang bị phòng STEM hiện đại, nhà trường đã xác định phát triển STEM theo hướng bài bản, có lộ trình và bền vững.

Bước đầu, nhà trường tập hợp đội ngũ giáo viên dạy khoa học tự nhiên, công nghệ hoặc có kỹ năng công nghệ thông tin để tham gia tập huấn cùng chuyên gia; sau đó, các giáo viên tiếp tục lan tỏa kiến thức, kỹ năng này tới học sinh.

Đối với học sinh, nhà trường triển khai theo từng cấp độ: từ việc tổ chức tham quan phòng STEM để làm quen với thiết bị, thực hiện các thí nghiệm đơn giản, đặc biệt với học sinh chuẩn bị vào lớp 6; đến việc lựa chọn, bồi dưỡng nhóm học sinh nòng cốt có khả năng làm chủ công nghệ. Những học sinh này cũng chính là lực lượng trực tiếp giới thiệu, trình bày khi có các đoàn khách tham quan.

Để tăng tính hấp dẫn, nhà trường tạo ra nhiều sân chơi, giao các đề bài thực tiễn để giáo viên và học sinh cùng giải quyết.

TS. Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường THCS Cầu Giấy thông tin, Nhà trường là đơn vị được đánh giá cao trong giáo dục STEM của Thủ đô. Ảnh: BTC

Tháng 5/2025, trường được Tổng Bí thư Tô Lâm trao tặng phòng học STEM, phòng học công nghệ hiện đại, đạt tiêu chuẩn quốc tế. Nhà trường xây dựng đội ngũ giáo viên giỏi công nghệ để tập huấn, giảng dạy về STEM. Đặc biệt, trong các giờ sinh hoạt câu lạc bộ STEM, học sinh sử dụng hoàn toàn tiếng Anh, với mục tiêu kết hợp học khoa học công nghệ với nâng cao năng lực ngoại ngữ.

Đến nay, Trường THCS Cầu Giấy đã trở thành điểm sáng, thu hút học sinh và được phụ huynh đánh giá cao trong giáo dục STEM của Thủ đô. Trường thành lập nhiều câu lạc bộ hoạt động STEM, có học sinh đạt giải cao tại các sân chơi trong và ngoài nước.

“Việc làm chủ công nghệ cần bắt đầu từ giáo viên và phải tạo ra môi trường để học sinh được trải nghiệm, thử nghiệm, sáng tạo, khi đó việc học STEM mới thực sự hiệu quả. Chúng tôi tin rằng, khi mỗi nhà trường đều cố gắng tạo ra những môi trường học tập, để học sinh được học bằng trải nghiệm, thử nghiệm và sáng tạo, thì giáo dục STEM không chỉ là một khẩu hiệu, mà sẽ thực sự trở thành động lực giúp các em bước vào thế giới khoa học và công nghệ của tương lai”, TS. Lưu Văn Thông chia sẻ.

Cần ươm mầm “nguồn gen quý” STEM ngay từ cấp tiểu học

Nêu quan điểm phải giáo dục STEM phải bắt đầu từ tiểu học đến phổ thông và tiếp tục nâng cấp STEM ở bậc đại học, PGS.TS. Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa nhấn mạnh, STEM là nền tảng cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, và nguồn lực con người chính là yếu tố trung tâm của quá trình phát triển này.

Vì vậy, phát triển nhân lực STEM trong bối cảnh mới phải gắn với ESG, với 3 trụ cột năng lực bao gồm: năng lực chuyên môn (hard skills), tư duy đổi mới (mindset) và đạo đức công nghệ (ethics).

PGS.TS. Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa nhấn mạnh, STEM là nền tảng cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, và nguồn lực con người chính là yếu tố trung tâm. Ảnh: BTC

Bên cạnh phát triển giáo dục STEM, một mục tiêu quan trọng cũng được đặt ra trong Nghị quyết 71, đó là kết nối giữa giáo dục - nghiên cứu - doanh nghiệp. Trong đó, đam mê khoa học của học sinh phải được khơi gợi từ bậc tiểu học đến phổ thông, đào tạo chuyên sâu ở Đại học và môi trường doanh nghiệp, nhằm xây dựng không gian để người học tạo ra giá trị cho xã hội. Sự tham gia của giáo dục STEM của các trường đại học giúp các thầy cô bậc phổ thông có sự đồng hành để giáo dục STEM được sâu hơn, rộng hơn, thực tế hơn.

Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa thông tin, hiện Đại học Phenikaa có 6 chương trình đào tạo STEM, giáo dục đồng bộ ở các cấp học. Xác định những học sinh đam mê STEM là “nguồn gen quý”, Đại học Phenikaa xây dựng chiến lược đào tạo và giáo trình phù hợp với từng độ tuổi từ tiểu học đến các bậc phổ thông và đại học, hướng tới khơi gợi niềm đam mê nghiên cứu khoa học của các em; hỗ trợ các em học sinh, để các em có định hướng phát triển tốt.

Các chương trình đào tạo STEM của Đại học góp phần cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao lĩnh vực khoa học, kỹ thuật cho nước nhà.

Học sinh đến từ một số trường phổ thông trên địa bàn Hà Nội tham gia lắp ráp mô hình robot trong phần thực hành "Chạm vào công nghệ" tổ chức tại Hội thảo. Ảnh: Nguyễn Hạnh

Các em lắp ráp, sau đó sẽ thuyết trình và hướng dẫn các đại biểu điều khiển robot. Ảnh: Nguyễn Hạnh

Đây là những phần thực hành các em đã được làm quen trong các tiết học STEM tại trường học. Ảnh: Nguyễn Hạnh

Sản phẩm lắp ráp hoàn chỉnh của học sinh Trường THCS Cầu Giấy. Theo thuyết minh của các em, đây là mô hình xe tự hành để chở hàng và phục vụ trong bệnh viện, nếu thiết kế hoàn chỉnh có thể ứng dụng được vào đời sống. Ảnh: Nguyễn Hạnh