Tự động hóa Ngày nay: 25 năm lan tỏa tri thức công nghệ

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng, Nguyên Phó Tổng biên tập từ 2001-2011

PV: Thưa ông, được biết vào năm 2001 ông đang làm Thư ký tòa soạn của báo Doanh Nghiệp, cơ duyên nào lại đưa ông về một tạp chí thuộc lĩnh vực có vẻ “trái tay” như Tự động hóa Ngày nay?

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng: Đúng là chỉ có thể là “cơ duyên” mới tạo ra cuộc hội ngộ giữa chúng tôi. Một người đàn anh, nhà báo, lại là tiến sỹ về điều khiển học, Tiến sỹ Trần Tất Hợp, đã giới thiệu tôi với thầy giáo Bách khoa Trịnh Đình Đề, khi ấy đang là Tổng thư ký Hội Khoa học Công nghệ Tự động Việt Nam (sau này đổi tên thành Hội Tự động hóa Việt Nam).

Từ năm 1998, khi đó Văn phòng Hội còn đang mượn một phòng nhỏ bên hông Nhà máy rượu Hà Nội, bác Đề gặp tôi, biết tôi làm báo nhưng cũng học Bách Khoa ra nên mời tham gia thực hiện thử nghiệm các số tạp chí đầu tiên. Đối với tôi, viết bài và tổ chức nội dung cho lĩnh vực báo chí kinh tế kỹ thuật không hề trái tay, đó vốn là lĩnh vực tôi học và đam mê. Tôi đã đồng ý cùng bác Đề và một số chuyên gia khác thực hiện thử nghiệm các ấn phẩm đầu tiên của tạp chí.

Năm 2001, khi tạp chí có giấy phép, hồ sơ bổ nhiệm tôi hoàn thiện, cũng là lúc bác Trịnh Đình Đề, Tổng biên tập, tin cậy giao toàn quyền phụ trách tạp chí cho tôi, phối hợp với GS. TSKH. Nguyễn Mộng Hùng, Phó Tổng biên tập phụ trách phía Nam. Bộ máy tạp chí nhanh chóng hình thành với cơ chế “tự nuôi nhau mà làm báo”.

PV: Được biết, lúc đó tạp chí không trụ sở, không tiền, cơ sở nào để có thể tuyển dụng và giữ chân nhân sự làm báo, thưa ông?

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng: Rất may mắn là trong các năm 1998-2000 tôi đã có chút kinh nghiệm tổ chức nhiều nhóm sinh viên mới ra trường vừa làm báo, vừa làm quảng cáo cho một số ấn phẩm về thị trường hàng hóa theo cách tự kiếm tiền nuôi nhau để làm nghề.

Những năm cuối thế kỷ trước và đầu thế kỷ XXI là thời kỳ bản lề giữa báo chí bao cấp định hướng và báo chí bước vào quỹ đạo thị trường hóa có kiểm soát. Nghề báo lúc đó thu nhập không cao nhưng có uy tín xã hội, có “quyền lực mềm”, là nghề “danh nhiều hơn lợi” ở giai đoạn này. Trong bối cảnh ấy, một chỗ làm việc và một kỳ vọng được tôi vẽ ra chân thành, ngắn gọn về tương lai của tạp chí TĐHNN đã thuyết phục được nhiều bạn trẻ sẵn sàng dấn thân. Bộ máy của chúng tôi khi đó không chỉ là “dân” báo chí văn chương, các bạn trẻ đến từ đủ các ngành nghề, đều vừa tốt nghiệp đại học.

Bắt đầu từ 5-10-15 rồi 20 người. Tất cả đều học lại từ đầu, nhập môn về tự động hóa, về tạp chí khoa học công nghệ chuyên ngành, về môi trường và bối cảnh khoa học công nghệ,... vừa làm việc cho tạp chí vừa tham gia công việc kết nối hoạt động của Hội. 10 năm chuyển trụ sở tới 8 lần, khó khăn chất chồng nhưng ai cũng thấy những năm đó tạp chí hừng hực khí thế làm việc say mê và vui vẻ, không nhớ từng có ai thắc mắc so đo về lương, về thu nhập.

PV: Xin ông hãy nói thêm về nét đặc biệt của thế hệ nhân sự đầu tiên ấy!

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng: Theo tôi, những “nhân sự” đầu tiên đáng trân trọng của tạp chí chính là các Ủy viên Ban chấp hành của Hội, các thầy giáo, giảng viên, nghiên cứu sinh của các trường đại học như Bách khoa Hà Nội, Bách khoa TP HCM, Đại học Giao thông Vận tải, Đại học Mỏ địa chất, các trường đại học kỹ thuật công nghệ khác, các cán bộ kỹ thuật ở nhiều công ty, doanh nghiệp trong nước và nước ngoài. Họ là những người hết lòng tận tâm và trách nhiệm với việc cộng tác viết bài, tổ chức nội dung cho tạp chí trong suốt những năm ấy. Nét đặc biệt nhất là cho đến nay, có nhiều người trong số họ vẫn chưa bao giờ ngừng quan tâm và tiếp tục hỗ trợ tạp chí.

Các nhà khoa học nổi tiếng đã nhiều năm liên tục hết lòng đóng góp công sức, cộng tác viết bài, tổ chức bài cho tạp chí như GS.TSKH. Nguyễn Phùng Quang; GS.TSKH. Nguyễn Xuân Quỳnh; PGS.TSKH. Phạm Thượng Cát; PGS.TS. Lê Tòng; PGS.TS. Hoàng Minh Sơn; PGS.TS. Bùi Quốc Khánh; PGS.TS. Lê Hoài Quốc,… Tôi rất xin lỗi vì không thể kể hết tên những nhà khoa học đáng kính mà bạn đọc luôn ghi nhớ và biết ơn trong khuôn khổ bài phỏng vấn này.

Còn về thế hệ cán bộ phóng viên “đời đầu” của tạp chí, trong những tháng năm làm việc ở TĐHNN, họ đi đến đâu, gặp ai cũng để lại dấu ấn tốt đẹp, sự trân trọng, quý mến,... từ viện, trường đến doanh nghiệp, từ nhà quản lý, doanh nhân đến nhà khoa học, từ thầy giáo đến sinh viên. Vì sao có thể kết luận như vậy? Vì đó là một thế hệ làm nghề nghiêm túc, dấn thân cống hiến thực sự cho tạp chí và cho sự phát triển chung của lĩnh vực khoa học công nghệ tự động hóa nước nhà. Họ cho đến nay đều đã trưởng thành ở mọi cương vị và điển hình trong số đó chính là nhà báo, Tổng biên tập Trần Thị Giang, tâm sức cả một đời làm báo đều dành cho TĐHNN.

Những bài báo đầu tiên được các tác giả là các nhà khoa học, kỹ sư từ doanh nghiệp đến nay tạp chí vẫn còn lưu giữ. Ảnh: tư liệu TĐHNN

PV: Ông vừa nói rằng cán bộ phóng viên của tạp chí thời ấy không chỉ làm việc cho tạp chí mà vừa tích cực tham gia công tác giao lưu kết nối của Hội, hãy làm rõ thêm vai trò và đưa ra một số đánh giá về hoạt động của tạp chí thời gian đó thưa ông!

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng: Trong cấu trúc vận hành của Hội KHCN Tự động Việt Nam giai đoạn những năm 2000, sự hiện diện của Tạp chí TĐHNN không chỉ dừng lại ở vai trò truyền thông thuần túy, mà thực chất đã trở thành một “thiết chế trung gian” mang tính chiến lược, nơi hội tụ, chưng cất và lan tỏa tri thức công nghệ trong một thị trường còn đang định hình. Nếu Hội là “bộ khung tổ chức”, thì TĐHNN chính là “hệ thần kinh thông tin”, dẫn truyền mọi tín hiệu từ hoạt động xúc tiến, hội thảo, triển lãm đến cộng đồng doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác khoa học quốc tế.

Trong bối cảnh mà internet và truyền thông số chưa phát triển mạnh, vai trò của một ấn phẩm chuyên ngành có uy tín càng trở nên đặc biệt, nó không chỉ đưa tin, mà còn kiến tạo diễn ngôn, định hướng nhận thức và góp phần thiết lập chuẩn mực kỹ thuật cho cả một lĩnh vực. Điểm đáng chú ý là tạp chí đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một cơ quan báo chí thông thường để trở thành “cầu nối hệ sinh thái”. Thông qua mạng lưới cộng tác viên trải rộng từ viện, trường đến doanh nghiệp trong và ngoài nước, Tạp chí đã kết nối gần như toàn bộ các mắt xích của ngành tự động hóa, tạo nên một không gian đối thoại đa chiều, nơi công nghệ được giới thiệu, phản biện và từng bước “bản địa hóa” trong điều kiện Việt Nam.

Chính ở đây, nhiều sản phẩm và giải pháp công nghệ nước ngoài không chỉ được quảng bá, mà còn được soi chiếu dưới lăng kính chuyên môn, giúp doanh nghiệp trong nước tiếp cận một cách chọn lọc và có ý thức hơn. Đây là một vai trò rất tinh tế, vừa mở cửa thông tin, vừa làm “bộ lọc tri thức”, tránh cho thị trường rơi vào trạng thái tiếp nhận thụ động.

Tạp chí còn đóng vai trò như một “diễn đàn chính sách mềm”, nơi các chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp có thể trao đổi, góp ý, thậm chí phản biện những vấn đề liên quan đến phát triển ngành. Cùng với những kênh phản hồi chính sách chính thức, những bài viết phân tích, bình luận trên tạp chí chính là một dạng “tư vấn gián tiếp”, góp phần định hình tư duy quản lý và phát triển công nghiệp. Nhờ vậy, hình ảnh của Hội không chỉ là một tổ chức nghề nghiệp, mà được nâng tầm thành một trung tâm tri thức có ảnh hưởng.

Trong tổng thể giai đoạn, có thể khẳng định rằng Tạp chí TĐHNN đã hoàn thành xuất sắc vai trò “cánh tay nối dài” của Hội, không chỉ truyền thông hoạt động, mà còn kiến tạo nền tảng tri thức và niềm tin, góp phần làm nên một hình ảnh chuyên nghiệp, đáng tin cậy của ngành Tự động hóa Việt Nam trong con mắt cộng đồng doanh nghiệp trong nước và quốc tế.

Tạp chí luôn là đơn vị thực hiện truyền thông chủ lực cho các hoạt động của Hội, từ đó nâng cao vị thế, vai trò của Hội trong xã hội. Ảnh: Bảo Hà

PV: Vào giai đoạn ấy dường như ở Việt Nam bắt đầu hình thành nhóm các nhà báo chuyên về khoa học công nghệ, TĐHNN bắt nhịp như thế nào với các công ty công nghệ quốc tế và sản phẩm, giải pháp của họ?

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng: Tôi cho rằng, vào bối cảnh những năm 2000, các tập đoàn công nghệ tự động hóa lớn như Siemens, Schneider Electric, Omron, Mitsubishi Electric, Rockwell, AB hay ABB,… đã sớm nhận ra rằng Việt Nam không chỉ là một thị trường tiêu thụ, mà là một “điểm tựa sản xuất tương lai” trong chuỗi giá trị châu Á.

Họ đang tập trung “thâm nhập mềm” thông qua kênh phân phối và đối tác bản địa, thiết lập mạng lưới đại lý, nhà tích hợp hệ thống và hợp tác với các doanh nghiệp kỹ thuật trong nước. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam khởi nghiệp trong lĩnh vực tự động hóa giai đoạn đó trở thành “cánh tay nối dài” cho công nghệ ngoại, trước khi đủ lực phát triển độc lập.

Trong bối cảnh mà internet và truyền thông số chưa phát triển mạnh, vai trò của một ấn phẩm chuyên ngành có uy tín càng trở nên đặc biệt, nó không chỉ đưa tin, mà còn kiến tạo diễn ngôn, định hướng nhận thức và góp phần thiết lập chuẩn mực kỹ thuật cho cả một lĩnh vực.

Điểm đáng chú ý là tạp chí đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một cơ quan báo chí thông thường để trở thành “cầu nối hệ sinh thái”. Thông qua mạng lưới cộng tác viên trải rộng từ viện, trường đến doanh nghiệp trong và ngoài nước, Tạp chí đã kết nối gần như toàn bộ các mắt xích của ngành tự động hóa, tạo nên một không gian đối thoại đa chiều, nơi công nghệ được giới thiệu, phản biện và từng bước “bản địa hóa” trong điều kiện Việt Nam.

Chính ở đây, nhiều sản phẩm và giải pháp công nghệ nước ngoài không chỉ được quảng bá, mà còn được soi chiếu dưới lăng kính chuyên môn, giúp doanh nghiệp trong nước tiếp cận một cách chọn lọc và có ý thức hơn. Đây là một vai trò rất tinh tế, vừa mở cửa thông tin, vừa làm “bộ lọc tri thức”, tránh cho thị trường rơi vào trạng thái tiếp nhận thụ động.

Tạp chí còn đóng vai trò như một “diễn đàn chính sách mềm”, nơi các chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp có thể trao đổi, góp ý, thậm chí phản biện những vấn đề liên quan đến phát triển ngành. Cùng với những kênh phản hồi chính sách chính thức, những bài viết phân tích, bình luận trên tạp chí chính là một dạng “tư vấn gián tiếp”, góp phần định hình tư duy quản lý và phát triển công nghiệp. Nhờ vậy, hình ảnh của Hội không chỉ là một tổ chức nghề nghiệp, mà được nâng tầm thành một trung tâm tri thức có ảnh hưởng.

Trong tổng thể giai đoạn, có thể khẳng định rằng Tạp chí TĐHNN đã hoàn thành xuất sắc vai trò “cánh tay nối dài” của Hội, không chỉ truyền thông hoạt động, mà còn kiến tạo nền tảng tri thức và niềm tin, góp phần làm nên một hình ảnh chuyên nghiệp, đáng tin cậy của ngành Tự động hóa Việt Nam trong con mắt cộng đồng doanh nghiệp trong nước và quốc tế.

PV: Vào giai đoạn ấy dường như ở Việt Nam bắt đầu hình thành nhóm các nhà báo chuyên về khoa học công nghệ, TĐHNN bắt nhịp như thế nào với các công ty công nghệ quốc tế và sản phẩm, giải pháp của họ?

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng: Tôi cho rằng, vào bối cảnh những năm 2000, các tập đoàn công nghệ tự động hóa lớn như Siemens, Schneider Electric, Omron, Mitsubishi Electric, Rockwell, Tạp chí TĐHNN chính là nơi họ muốn kết nối đầu tiên khi bước đi bước thứ hai, bước tiến về truyền thông, mang tính chiến lược hơn đó là “hiện diện tri thức” khi mở văn phòng đại diện, trung tâm đào tạo và tham gia sâu vào các hoạt động hội thảo, triển lãm trong nước, không chỉ giới thiệu sản phẩm mà còn “gieo chuẩn công nghệ”, định hình nhận thức thị trường. Đây là một dạng “quyền lực mềm công nghiệp” khi tiêu chuẩn kỹ thuật, hệ sinh thái phần mềm và thói quen sử dụng dần được thiết lập theo hệ quy chiếu của họ.

Bước đi tiếp theo của các công ty nước ngoài là “đi trước một bước trong chuỗi giá trị”, thay vì chỉ bán thiết bị, họ cung cấp giải pháp tổng thể, từ thiết kế, tích hợp, vận hành đến bảo trì. Từ khoảng sau 2007, nhiều doanh nghiệp bắt đầu chuyển sang chiến lược “cắm rễ dài hạn”, thành lập pháp nhân, đầu tư nhà máy và từng bước nội địa hóa một phần sản xuất hoặc dịch vụ kỹ thuật. Đây là giai đoạn Việt Nam bắt đầu được nhìn nhận không chỉ như thị trường, mà như một mắt xích trong mạng lưới sản xuất khu vực.

TĐHNN giai đoạn này, với những đóng góp ấn tượng đã được các doanh nghiệp trong và ngoài nước đánh giá là kênh truyền thông quan trọng trong chiến lược thị trường. Tạp chí luôn được Liên hiệp các Hội KHKT Việt Nam đánh giá là hình mẫu trong hệ thống tạp chí chuyên ngành của Việt Nam.

Gian hàng của Tạp chí Tự động hóa Ngày nay tại triển lãm AUTOMA năm 2009 như một trung gian kết nối hội viên. Ảnh: Tư liệu TĐHNN

PV: Dưới góc độ của một nhà báo, điều mà ông tâm đắc nhất, như một kỷ niệm không quên về hoạt động của Tạp chí TĐHNN giai đoạn đó là gì?

Nhà báo Nguyễn Tiến Dũng: Điều tôi tâm đắc và là những kỷ niệm khó quên đối với công việc làm báo thời gian đó là tạp chí tham gia cùng với Hội vào Chương trình Xúc tiến thương mại quốc gia, cùng tổ chức hàng chục sự kiện như hội thảo quốc tế, Hội chợ triển lãm mang tên “Tự động hóa - Đo lường - Điều khiển” hằng năm.

Sự hiện diện bền bỉ và chủ động của Hội và tạp chí tại Chương trình Xúc tiến thương mại quốc gia nổi lên như một điểm nhấn đặc biệt, mang sắc thái của một “ngoại lệ có ý nghĩa”. Trong khi phần lớn các hoạt động xúc tiến khi ấy tập trung vào những ngành hàng hữu hình như dệt may, nông sản hay hàng tiêu dùng, thì Hội lại lựa chọn một con đường khó hơn, đưa công nghệ - vốn là thứ “vô hình” - bước ra không gian thương mại quốc tế. Vai trò của Hội không chỉ dừng ở việc hỗ trợ doanh nghiệp tham dự hội chợ hội thảo quốc tế với chi phí được Nhà nước đồng hành, mà còn tạo dựng một “đội hình tập thể” đủ tầm vóc để hiện diện trước đối tác quốc tế, giúp các doanh nghiệp nhỏ giảm rào cản gia nhập thị trường và nâng cao uy tín thông qua thương hiệu chung.

Trong cùng nhịp vận động của Chương trình xúc tiến thương mại quốc gia giai đoạn 2004 - 2010, hoạt động trong nước của Hội và tạp chí lại mở ra một chiều kích khác, thầm lặng nhưng sâu sắc, như “dẫn thủy nhập điền” cho cả hệ sinh thái công nghiệp. Việc Hội và tạp chí tổ chức các hội thảo chuyên ngành với sự tham gia của các chuyên gia và doanh nghiệp quốc tế đã biến không gian học thuật trong nước thành một “thị trường ý tưởng” thu nhỏ, nơi công nghệ không cần vượt biên giới vẫn có thể hiện diện, va chạm và lan tỏa.

Đặc biệt, chuỗi hội chợ triển lãm AUTOMA - “Tự động hóa - Đo lường - Điều khiển” với quy mô 300 - 350 gian trưng bày của doanh nghiệp trong và ngoài nước mỗi kỳ không chỉ đơn thuần là một sự kiện trưng bày mà thực chất là một “bản đồ công nghệ sống”, phản chiếu xu thế phát triển của ngành tự động hóa khu vực và thế giới.

Nhờ vậy, nhiều công ty, hiệp hội và tổ chức chuyên ngành quốc tế bắt đầu nhận diện vai trò của Hội như một đầu mối kết nối đáng tin cậy tại Việt Nam, từ đó hình thành những kênh hợp tác bền vững vượt ra ngoài khuôn khổ từng sự kiện đơn lẻ.

Tạp chí TĐHNN trong dòng chảy sự kiện ấy vừa trở thành điểm sáng kết nối vừa là đầu mối thông tin uy tín, đáng tin cậy của bạn đọc. Đó chính là niềm tự hào lớn lao của những người làm báo như chúng ta.

PV: Xin cảm ơn ông!

Vân Anh (thực hiện)