Đề xuất hoàn thiện Luật Xuất bản để đáp ứng yêu cầu phát triển mới

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, qua hơn 13 năm thi hành, Luật Xuất bản đã bộc lộ một số hạn chế, bất cập, chưa theo kịp yêu cầu phát triển của thực tiễn và chưa đáp ứng đầy đủ các chủ trương, định hướng mới của Đảng.

Vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản là cần thiết nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn và tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động xuất bản phát triển trong giai đoạn mới.

Theo Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh, dự thảo Luật sửa đổi theo hướng xác định đầy đủ hơn vị trí, vai trò của hoạt động xuất bản trong giai đoạn phát triển mới. Một định hướng sửa đổi quan trọng khác, theo Bộ trưởng, là việc chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển.

Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Dự thảo Luật lần này đổi mới nội dung quản lý Nhà nước theo hướng tăng cường quản lý bằng dữ liệu, công nghệ số và hậu kiểm; đồng thời hoàn thiện thêm hệ thống chính sách phát triển hoạt động xuất bản.

Dự thảo Luật chuyển từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên dữ liệu, hậu kiểm và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát, xử lý vi phạm.

Về khuôn khổ pháp lý cho chuyển đổi số, dự thảo Luật bổ sung cơ chế quản lý, giám sát, hậu kiểm, bảo vệ quyền tác giả và xử lý vi phạm trên môi trường mạng, tạo nền tảng cho phát triển hệ sinh thái xuất bản số.

Dự thảo lần này cũng mở rộng đối tượng tham gia liên kết xuất bản, tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ, truyền thông, cơ sở giáo dục, thư viện và các tổ chức sáng tạo nội dung tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xuất bản đồng thời với yêu cầu quy định rõ hơn, quyền, nghĩa vụ và phạm vi trách nhiệm của các bên trong hoạt động liên kết.

Đồng thời, Luật bổ sung cơ chế khai thác, chuyển thể, thương mại hóa nội dung và phát triển sản phẩm phái sinh, góp phần thúc đẩy công nghiệp nội dung và công nghiệp văn hóa.

Đặc biệt, dự thảo Luật bổ sung các quy định chặt chẽ hơn về phòng, chống in lậu, in nối bản trái phép, làm xuất bản phẩm giả và vi phạm bản quyền trên môi trường số; đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các nền tảng số và đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian.

Quang cảnh phiên thảo luận tại Tổ 1 - Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội sáng 05/8. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Cân nhắc ban hành Luật Xuất bản mới thay cho luật sửa đổi

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, đại biểu Quốc hội Châu Văn Minh (đoàn Phú Thọ) cho rằng cần cân nhắc kỹ hình thức ban hành luật, bởi phạm vi sửa đổi lần này rất lớn, liên quan đến nhiều quy định quan trọng của Luật Xuất bản năm 2012.

Trong đó có những vấn đề mang tính mới như hệ sinh thái xuất bản, mô hình tập đoàn xuất bản - truyền thông, xuất bản điện tử, dịch vụ trung gian phát hành và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tạo lập xuất bản phẩm.

Với phạm vi sửa đổi sâu rộng như vậy, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo cân nhắc phương án xây dựng Luật Xuất bản mới thay thế cho việc sửa đổi, bổ sung một số điều.

Theo ông, việc ban hành một đạo luật mới sẽ bảo đảm tính hệ thống, thống nhất về cấu trúc, thuật ngữ, tạo thuận lợi cho cơ quan quản lý nhà nước, các nhà xuất bản, cơ sở in, đơn vị phát hành và người dân trong quá trình thực hiện.

Trường hợp vẫn lựa chọn phương án sửa đổi, đại biểu đề nghị cần rà soát, ban hành văn bản hợp nhất ngay sau khi luật được thông qua, nhằm tránh tình trạng quy định mới và cũ đan xen, gây khó khăn trong tổ chức thực hiện.

Đại biểu Quốc hội Châu Văn Minh (đoàn Phú Thọ) phát biểu tại phiên thảo luận Tổ. Ảnh kienthuc.net

Đề cập đến mục tiêu của Luật Xuất bản, đại biểu Châu Văn Minh cho rằng hoạt động xuất bản và hệ thống thư viện có mối quan hệ hữu cơ, trong đó xuất bản tạo lập nguồn nội dung, còn thư viện và các thiết chế văn hóa tổ chức lưu giữ, phổ biến, đưa xuất bản phẩm đến người đọc.

Vì vậy, mục tiêu của luật không nên chỉ dừng ở quản lý hoạt động xuất bản, in và phát hành mà còn cần thể hiện rõ hơn sứ mệnh phát triển văn hóa đọc, xây dựng xã hội học tập và bảo đảm cơ hội tiếp cận tri thức bình đẳng cho người dân.

Do vậy, đại biểu đề nghị bổ sung thêm các quy định về chính sách của Nhà nước đối với việc phát triển đồng bộ hoạt động xuất bản với hệ thống thư viện, trường học, thiết chế văn hóa cơ sở và các nền tảng đọc số.

Đồng thời, kiến nghị Nhà nước có chính sách đặt hàng, mua và cung cấp các xuất bản phẩm có giá trị cho thư viện; hỗ trợ xuất bản phẩm phục vụ vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo, đồng bào dân tộc thiểu số và người khuyết tật; phát triển thư viện số và kết nối dữ liệu giữa nhà xuất bản với các thiết chế để phục vụ người đọc.

Việc luật hóa rõ mục tiêu phát triển văn hóa đọc cũng góp phần mở rộng thị trường xuất bản, tạo nhu cầu bền vững đối với sách in và sách điện tử, nâng cao hiệu quả xã hội và hiệu quả kinh tế của toàn ngành. Đây cũng là điều kiện quan trọng để xuất bản thực sự trở thành một ngành công nghiệp văn hóa mạnh, có đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế tri thức.

Về hoạt động xuất bản của các Hội được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ, đại biểu Châu Văn Minh bày tỏ đồng tình với quy định tiếp tục cho phép các Hội ở Trung ương trực tiếp sáng tạo tác phẩm, tài liệu khoa học, kỹ thuật thuộc đối tượng được thành lập nhà xuất bản.

Tuy nhiên, các nhà xuất bản thuộc khối này vẫn cần đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chung về tổ chức, nhân lực, cơ sở vật chất, tài chính và trách nhiệm như các nhà xuất bản khác.

Đồng thời cần bảo đảm cơ chế bổ nhiệm, miễn nhiệm lãnh đạo nhà xuất bản được thực hiện thống nhất, rõ ràng, không phát sinh thêm thủ tục trùng lặp với các quy định của Đảng và Nhà nước.

Phát triển mô hình nhà xuất bản mới, khắc phục tình trạng vi phạm bản quyền

Đại biểu Tạ Đình Thi, đoàn Đại biểu đến từ Thành phố Hà Nội đề nghị cần quy định rõ hơn nữa cơ chế tài chính đặc thù cho mô hình này. Thực tế thời gian qua cho thấy, các nhà xuất bản truyền thống đang gặp rất nhiều khó khăn, vừa phải làm tốt nhiệm vụ chính trị, vừa phải tự lo phát triển kinh tế trong khi thể chế chưa theo kịp. Để có thể "vươn mình" và cạnh tranh quốc tế, các nhà xuất bản cần được trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn, có cơ chế ưu đãi về thuế, tín dụng và đất đai như quy định tại Điều 7 của dự thảo, nhưng cần cụ thể, mang tính đột phá, tương xứng với vai trò là hạt nhân của hệ sinh thái sáng tạo nội dung. Bên cạnh đó, rà soát các luật liên quan để sửa đổi, bảo đảm tính đồng bộ và khả thi của hệ thống pháp luật.

Đại biểu Tạ Đình Thi phát biểu. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Đại biểu Tạ Đình Thi cũng nhận định thời gian gần đây, tình trạng in lậu, vi phạm bản quyền, đặc biệt trên môi trường số, diễn ra rất phức tạp, gây thiệt hại nặng nề cho các nhà xuất bản và tác giả. Nghị quyết số 57-NQ/TW yêu cầu bảo đảm "chủ quyền quốc gia trên không gian mạng" và "an ninh dữ liệu". Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới yêu cầu "tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm" các hành vi vi phạm. Vì vậy, dự thảo Luật cần rà soát kỹ lưỡng, bổ sung các chế tài đủ mạnh, đủ sức răn đe đối với các hành vi xâm phạm bản quyền, đặc biệt là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để sao chép, tạo ra các sản phẩm vi phạm.

Cùng quan điểm này, đại biểu Tô Huy Vũ, đoàn Đại biểu Hà Nội đề nghị nghiên cứu quy định cụ thể các hành vi vi phạm về in, ấn, sao chép, lưu hành xuất bản trái phép, quy định rõ hơn về với hành vi “phổ biến nội dung có tính chất xuất bản trên môi trường mạng”. Ví dụ tình huống một tác giả bán sách điện tử do mình biên soạn trên sàn thương mại điện tử thì có thuộc diện bị nghiêm cấm hay không? Đây không phải sản phẩm báo chí, không phải thông tin trên mạng xã hội, không phải trang thông tin điện tử cá nhân nên không thuộc các trường hợp loại trừ tại dự thảo luật.

Đại biểu cũng đề nghị có quy định về vai trò của trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản, bởi các nguyên tắc tại dự thảo luật mới chỉ xoay quanh việc nhận diện xuất bản phẩm, xác định chủ thể và chịu trách nhiệm, chưa có nguyên tắc nào về nguồn gốc tạo lập nội dung. Chẳng hạn một cuốn tiểu thuyết, một cuốn sách kỹ năng hay một giáo trình do AI soạn nếu đưa lên mạng và xuất bản như thế nào, “đây là khoảng trống mà Luật Xuất bản cần xử lý” - đại biểu nhấn mạnh.