GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn: Một đời đưa tri thức khoa học vào thực tiễn

Một cuộc đời tận tụy với khoa học và giáo dục

Ngày 15/8, tại trụ sở Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, Hội Hóa học TP. Hồ Chí Minh tổ chức lễ ra mắt cuốn sách tri ân cố GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn. Cuốn sách do Hội Hóa học TP. Hồ Chí Minh chủ biên, Nhà xuất bản Hồng Đức xuất bản, với sự chỉ đạo và hỗ trợ kinh phí của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh.

Tham dự chương trình có GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân - nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, cùng các cán bộ lão thành, nhà khoa học, đồng nghiệp, học trò và những người từng có thời gian gắn bó với GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn.

Việc xuất bản cuốn sách mang ý nghĩa đặc biệt khi GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn là một trong 60 cá nhân tiêu biểu được TP. Hồ Chí Minh tôn vinh nhân dịp tổng kết 50 năm xây dựng và phát triển thành phố giai đoạn 1975 - 2025. Đây là sự ghi nhận đối với những đóng góp nổi bật của ông trong khoa học, giáo dục, hoạt động xã hội và quá trình xây dựng, phát triển thành phố.

Sinh ngày 10/4/1936 tại Gia Định, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn sớm bộc lộ năng lực nổi bật trong học tập và nghiên cứu. Ông lần lượt tốt nghiệp Cử nhân Lý - Hóa năm 1957, Cử nhân Toán năm 1958, Thạc sĩ năm 1959 và nhận bằng Tiến sĩ Hóa lý hữu cơ tại Đại học Delaware (Hoa Kỳ) năm 1962.

Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, thay vì lựa chọn ở lại nước ngoài, ông trở về Việt Nam và tiếp tục giảng dạy tại Đại học Khoa học Sài Gòn, tiền thân của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh ngày nay. Năm 1980, ông được phong học hàm Giáo sư.

Ngày 11/8/2024, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn qua đời, khép lại một hành trình gần 90 năm nhưng để lại một di sản đáng kể về khoa học, giáo dục và tinh thần phụng sự cộng đồng.

GS.TS. Nguyễn Văn Phước - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh phát biểu khai mạc lễ ra mắt sách về GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn. Ảnh: Nart Thái

Đưa tri thức khoa học vào giải quyết những bài toán thực tiễn

Một trong những dấu ấn xuyên suốt sự nghiệp của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn là quan điểm nghiên cứu khoa học cần gắn với thực tiễn, hướng tới giải quyết những vấn đề cụ thể của sản xuất và đời sống.

Ngay trong giai đoạn sau năm 1975, khi đất nước còn gặp nhiều khó khăn, ông cùng các cộng sự đã tìm kiếm và khai thác nguồn đá vôi Tà Thiết (Lộc Ninh), phục vụ cải tạo đất phèn, đất mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long. Trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, ông tham gia nghiên cứu chế tạo sơn alkyd từ dầu hạt cao su, sơn mài từ dầu vỏ hạt điều, vecni cách điện và nhiều sản phẩm phục vụ sản xuất.

Những nghiên cứu này cho thấy cách tiếp cận của một nhà khoa học luôn tìm kiếm khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành giá trị sử dụng trong thực tế. Khoa học, theo đó, không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm hay các công trình công bố mà phải có khả năng đồng hành cùng sản xuất và giải quyết các vấn đề của đời sống.

Một dấu ấn quan trọng khác trong sự nghiệp của ông là quá trình tham gia xây dựng Trung tâm Dịch vụ Phân tích Thí nghiệm TP. Hồ Chí Minh (CASE) từ năm 1985. Đây là một địa chỉ quan trọng về phân tích, kiểm nghiệm và thử nghiệm, phục vụ sản xuất, quản lý chất lượng và ứng dụng khoa học công nghệ tại thành phố.

Từ nền tảng chuyên môn về hóa học và phân tích, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn còn tham gia giải quyết nhiều vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và an toàn thực phẩm. Các nghiên cứu về 3-MCPD trong nước tương, Melamine trong sữa, Tinopal trong bún, tinh dầu lá trầu kháng virus EV71… là những ví dụ tiêu biểu cho hướng nghiên cứu lấy những vấn đề thực tiễn làm đối tượng và mục tiêu giải quyết.

Theo thông tin được giới thiệu tại lễ ra mắt sách, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn có hơn 300 bài báo khoa học và 5 công trình được đưa vào sản xuất. Những con số này cho thấy rõ quan điểm nhất quán trong sự nghiệp của ông: nghiên cứu khoa học cần được kết nối với nhu cầu thực tiễn và tạo ra giá trị cho đời sống.

“Người thầy của những người thầy”

Nếu những công trình nghiên cứu tạo nên dấu ấn của một nhà khoa học thì sự nghiệp đào tạo lại tạo nên ảnh hưởng lâu dài của một nhà giáo.

Con đường khoa học của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn bắt đầu từ rất sớm. Năm 1955, ông khởi đầu công việc tại phòng hóa học với vị trí nghiệm chế viên, đảm nhiệm những công việc hỗ trợ cho hoạt động thí nghiệm và giảng dạy. Từ nền tảng đó, ông từng bước hoàn thiện con đường học thuật, trở thành nhà nghiên cứu, giảng viên và sau này là một trong những nhà khoa học có ảnh hưởng trong lĩnh vực hóa học tại TP. Hồ Chí Minh.

GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân - Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy TP. Hồ Chí Minh phát biểu tại lễ ra mắt sách. Ảnh: Nart Thái

Sau khi trở về nước, ông tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu. Ngay cả khi đảm nhiệm nhiều vị trí quản lý, hoạt động xã hội và tham gia công tác chuyên môn, ông vẫn dành nhiều tâm huyết cho việc đào tạo các thế hệ học trò, học viên cao học và nghiên cứu sinh.

Với nhiều thế hệ học trò, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn không chỉ là người truyền đạt kiến thức chuyên ngành mà còn là người truyền cảm hứng nghiên cứu, tinh thần làm việc nghiêm túc và trách nhiệm của người làm khoa học.

Thông điệp ông gửi gắm đến thế hệ trẻ: “Trọng thầy, thương trò, đam mê nghiên cứu, giảng dạy, gắn bó với đất nước” thể hiện rõ quan niệm của ông về nghề giáo, nghề nghiên cứu và trách nhiệm của người trí thức với đất nước.

Bởi vậy, hình ảnh GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn trong ký ức của nhiều đồng nghiệp và học trò không chỉ gắn với những công trình nghiên cứu, mà còn với hình ảnh một người thầy tận tụy, gần gũi và luôn khuyến khích thế hệ sau tiếp tục con đường nghiên cứu khoa học.

Nhà khoa học đồng hành cùng sự phát triển của thành phố

Hoạt động của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn không giới hạn trong phòng thí nghiệm và giảng đường. Ông còn dành nhiều năm tham gia các hoạt động xã hội, phản biện chính sách và đóng góp cho các tổ chức khoa học, xã hội của thành phố.

Ông từng là Đại biểu Quốc hội khóa VIII, IX, X; Đại biểu HĐND TP. Hồ Chí Minh; Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP. Hồ Chí Minh. Trong các hoạt động này, ông phát huy kiến thức và kinh nghiệm chuyên môn để tham gia đóng góp ý kiến đối với những vấn đề liên quan đến khoa học, môi trường, an toàn thực phẩm, sức khỏe cộng đồng và đời sống xã hội.

GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn cũng có nhiều năm gắn bó với Hội Hóa học TP. Hồ Chí Minh, trong đó giữ cương vị Chủ tịch Hội qua nhiều nhiệm kỳ. Ông luôn dành tâm huyết xây dựng hoạt động hội, kết nối đội ngũ khoa học và góp phần đưa tri thức hóa học đến gần hơn với nhu cầu của sản xuất và đời sống.

Những đóng góp ấy cho thấy một nét đặc biệt trong hành trình của ông: khoa học không tách rời xã hội. Người làm khoa học không chỉ có trách nhiệm tạo ra tri thức mới mà còn cần tham gia giải quyết những vấn đề đặt ra từ thực tiễn, đóng góp tiếng nói chuyên môn cho cộng đồng và góp phần xây dựng môi trường khoa học lành mạnh.

Việc TP. Hồ Chí Minh đưa GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn vào danh sách 60 cá nhân tiêu biểu trong 50 năm xây dựng và phát triển thành phố là sự ghi nhận đối với một hành trình cống hiến trải rộng trên nhiều lĩnh vực: khoa học, giáo dục, xã hội và phục vụ cộng đồng.

Giá trị còn lại từ một di sản khoa học

Cuốn sách “Giáo sư - Tiến sĩ Chu Phạm Ngọc Sơn, Nhà Giáo thanh cao, Nhà Khoa học tài năng, một nhân cách lớn” không chỉ ghi lại những dấu mốc trong cuộc đời và sự nghiệp của một nhà khoa học. Qua những công trình nghiên cứu, câu chuyện nghề nghiệp và ký ức của đồng nghiệp, học trò, ấn phẩm còn phác họa chân dung một thế hệ trí thức lựa chọn gắn bó với đất nước và đặt tri thức vào trong những nhu cầu cụ thể của xã hội.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và tự động hóa sản xuất, câu chuyện của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn vẫn mang giá trị thời sự.

Đó là bài học về một nhà khoa học lấy thực tiễn làm điểm đến của nghiên cứu; một nhà giáo lấy đào tạo con người làm trách nhiệm; và một trí thức luôn đặt những thành tựu cá nhân trong mối quan hệ với lợi ích chung của cộng đồng.

Đặc biệt, cách GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn kết nối nghiên cứu với phân tích, kiểm nghiệm và ứng dụng sản xuất cho thấy vai trò của hạ tầng khoa học - công nghệ trong việc đưa tri thức từ phòng thí nghiệm đến đời sống. Đây cũng là tinh thần có ý nghĩa đối với quá trình phát triển hệ sinh thái nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và sản xuất công nghệ hiện nay.

GS.TS. Nguyễn Văn Phước trao tặng sách “Giáo sư - Tiến sĩ Chu Phạm Ngọc Sơn, Nhà Giáo thanh cao, Nhà Khoa học tài năng, một nhân cách lớn” đến các đại biểu tham dự chương trình. Ảnh: Nart Thái

Một cuốn sách có thể khép lại câu chuyện về một cuộc đời, nhưng những giá trị mà cuộc đời ấy để lại thì không dừng ở những trang sách. Với GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn, đó là tinh thần say mê nghiên cứu, trách nhiệm với người học, sự gắn bó với đất nước và quan niệm nhất quán rằng tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được kết nối với thực tiễn và phục vụ con người.

Ấn phẩm về ông vì thế không chỉ là sự tri ân đối với một nhà khoa học, nhà giáo đã dành trọn cuộc đời cho khoa học và giáo dục, mà còn là một cách lưu giữ và truyền tiếp những giá trị của một thế hệ trí thức cho những người đang tiếp tục con đường nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ hôm nay.