Phát triển công nghiệp vật liệu: Từ lợi thế tài nguyên đến làm chủ công nghệ

Toàn cảnh Hội Thảo. Ảnh: Hoàng Tùng

Đồng chí Phan Xuân Thủy - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương khẳng định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có vai trò quan trọng đối với sản xuất, xây dựng, năng lượng, điện tử, bán dẫn, quốc phòng, an ninh và các ngành công nghệ cao. Phát triển công nghiệp vật liệu vì vậy gắn trực tiếp với năng lực tự chủ chiến lược, sức cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi.

Theo đồng chí Phan Xuân Thủy, những năm qua, công nghiệp vật liệu Việt Nam đã từng bước phát triển, đáp ứng nhu cầu trong nước và đóng góp vào tăng trưởng, xuất khẩu. Tuy nhiên, ngành vẫn còn những hạn chế như phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, giá trị gia tăng thấp, năng lực chế biến sâu và làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế; nhiều loại vật liệu công nghệ cao, vật liệu đặc chủng vẫn phải nhập khẩu.

Kết luận 83-KL/TW xác định định hướng chuyển từ khai thác lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu, từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu và từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị.

Đồng chí Phan Xuân Thuỷ phát biểu khai mạc hội thảo. Ảnh: Hoàng Tùng

Hội thảo tập trung trao đổi về tự chủ chiến lược trong công nghiệp vật liệu, phát triển đồng bộ vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, vốn, doanh nghiệp và chuỗi giá trị.

Một nội dung quan trọng được nhấn mạnh là phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng xanh, tuần hoàn và bền vững, gắn với quản lý hiệu quả tài nguyên, khoáng sản chiến lược, đẩy mạnh chế biến sâu, tái chế, giảm tiêu hao năng lượng và phát thải.

Kết luận 83-KL/TW đặt ra một số mốc quan trọng: Năm 2026 ban hành Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu, năm 2027 hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành vật liệu, đến năm 2028 hình thành 3-5 trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia; đến năm 2030 làm chủ một số công nghệ chế biến sâu đất hiếm, vật liệu bán dẫn, vật liệu pin và phấn đấu nâng tỷ lệ nội địa hóa một số vật liệu chiến lược lên 50%.

Phát triển công nghiệp vật liệu theo chuỗi giá trị, lấy vật liệu tiên tiến làm trọng tâm

Trao đổi về định hướng của cơ quan quản lý Nhà nước trong triển khai Kết luận số 83-KL/TW, đồng chí Nguyễn Ngọc Thành - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương tập trung làm rõ Dự thảo Chương trình hành động của Chính phủ với định hướng phát triển công nghiệp vật liệu theo toàn bộ chuỗi giá trị, từ điều tra, thăm dò, khai thác, chế biến, sản xuất vật liệu đến sản phẩm ứng dụng, thu hồi, tái chế và dự trữ chiến lược.

Đồng chí Nguyễn Ngọc Thành trình bày tham luận tại Hội thảo. Ảnh: Hoàng Tùng

Theo đó, việc lựa chọn vật liệu ưu tiên cần tập trung vào những nhóm có ý nghĩa đối với nền kinh tế, quốc phòng, an ninh, an ninh chuỗi cung ứng, đồng thời dựa trên lợi thế tài nguyên, năng lực công nghệ, doanh nghiệp và thị trường.

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, đầu tư hạ tầng nền tảng, định hướng nhu cầu và xử lý những điểm nghẽn của thị trường; doanh nghiệp là trung tâm chuyển kết quả nghiên cứu, công nghệ thành năng lực sản xuất.

GS.TS. Trần Đại Lâm - Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đề xuất các giải pháp trọng tâm nhằm phát triển vật liệu tiên tiến. Theo ông, cần xây dựng chương trình phát triển dài hạn gắn với công nghệ chiến lược, đầu tư có trọng tâm, hoàn thiện cơ chế tài chính và quản lý rủi ro, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường liên kết Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp và mở rộng hợp tác quốc tế.

Bên cạnh đó, phải lấy khoa học cơ bản làm nền tảng, lấy công nghệ chiến lược làm định hướng, lấy vật liệu tiên tiến làm trọng tâm, lấy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực, lấy doanh nghiệp và nhu cầu phát triển đất nước làm nơi kiểm chứng giá trị của kết quả nghiên cứu. Đối với ông, làm chủ vật liệu hôm nay là tạo dựng năng lực công nghệ cho ngày mai, đầu tư cho vật liệu tiên tiến chính là đầu tư cho nền tảng phát triển bền vững, tự chủ và thịnh vượng của đất nước.

Gắn đào tạo với sản xuất, chuyển nhận thức thành hành động và sản phẩm cụ thể

GS.TS. Nguyễn Đức Hòa thu hẹp khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến sản xuất. Ảnh: Hoàng Tùng

Tại Hội thảo, GS.TS. Nguyễn Đức Hòa - Phó Hiệu trưởng Trường Vật liệu, Đại học Bách khoa Hà Nội khẳng định phát triển công nghiệp vật liệu cần được triển khai đồng bộ từ đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo đến sản xuất công nghiệp. Trong đó, các trường đại học giữ vai trò quan trọng trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo ra tri thức và công nghệ, đồng thời thúc đẩy chuyển giao kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Trường Vật liệu - Đại học Bách khoa Hà Nội hiện tập trung nghiên cứu các nhóm vật liệu tiên tiến, vật liệu điện tử, vi điện tử và bán dẫn, vật liệu năng lượng, vật liệu môi trường, vật liệu dệt may và công nghệ chế tạo; đồng thời tăng cường hợp tác với doanh nghiệp, phát triển phòng thí nghiệm dùng chung và các chương trình nghiên cứu gắn với nhu cầu sản xuất.

Theo GS.TS. Nguyễn Đức Hòa, yêu cầu quan trọng trong giai đoạn tới là thu hẹp khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến sản xuất, từng bước chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành công nghệ, sản phẩm và năng lực sản xuất trong nước, qua đó góp phần nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Hội thảo cũng ghi nhận nhiều ý kiến trao đổi của các chuyên gia, nhà khoa học, tập trung vào yêu cầu nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và đưa kết quả nghiên cứu vật liệu vào sản xuất.

Phát biểu tổng kết và bế mạc hội thảo, GS.VS. Châu Văn Minh - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam nhận định, qua các tham luận và ý kiến trao đổi, hội thảo thống nhất cao về nhận thức công nghiệp vật liệu là nền tảng của năng lực công nghiệp, khoa học - công nghệ và tự chủ chiến lược quốc gia.

GS.VS. Châu Văn Minh mong muốn chuyển nhận thức thành hành động và sản phẩm cụ thể. Ảnh: Hoàng Tùng

Theo đó, Việt Nam cần chuyển từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế công nghệ, từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị vật liệu. GS.VS. Châu Văn Minh cho rằng, cần lựa chọn đúng các lĩnh vực, công nghệ và khâu trọng yếu để tập trung nguồn lực, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu đi từ phòng thí nghiệm đến sản xuất và thị trường, tăng đầu tư cho hạ tầng thử nghiệm, dây chuyền pilot, đo kiểm, kiểm định và tiêu chuẩn hóa.

Đặc biệt, việc triển khai Kết luận số 83-KL/TW cần gắn chặt nghiên cứu với đào tạo nhân lực và doanh nghiệp, vận hành hiệu quả mô hình “Nhà nước kiến tạo - doanh nghiệp trung tâm - viện, trường nền tảng - địa phương là không gian thực thi”.

GS.VS. Châu Văn Minh yêu cầu chuyển nhận thức thành hành động và sản phẩm cụ thể với nhiệm vụ, tiến độ, nguồn lực và kết quả đầu ra rõ ràng. Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy vai trò tập hợp đội ngũ trí thức, tư vấn, phản biện, kết nối các nhà khoa học, viện, trường, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, góp phần đưa Kết luận số 83-KL/TW vào thực tiễn.