Đổi mới sáng tạo để xây dựng hệ sinh thái bền vững cho doanh nghiệp thực phẩm Việt

Ông Huỳnh Văn Tùng - Giám đốc CSID phát biểu khai mạc Hội thảo. Ảnh: Thế Quân.

Hội thảo “Xây dựng hệ sinh thái Khoa học & Công nghệ và Đổi mới sáng tạo mạnh mẽ: Cơ hội và thách thức cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo khu vực phía Nam trong lĩnh vực thực phẩm” do Trung tâm Phát triển Dịch vụ và Khai thác Hạ tầng Khoa học & Công nghệ (CSID - Bộ KH&CN) tổ chức ngày 14/10/2025 vừa qua tại TP. Hồ Chí Minh đã chú trọng vào việc làm thế nào để công nghệ trở thành “chất xúc tác” cho ngành thực phẩm phát triển bền vững.

Theo Ban tổ chức: “Ngành thực phẩm không chỉ cần ứng dụng công nghệ vào sản xuất và chế biến, mà phải xây dựng cả hệ sinh thái hỗ trợ đổi mới sáng tạo, nơi Viện trường, doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan quản lý cùng kết nối và hợp tác. Hệ sinh thái ấy được ví như “hạ tầng mềm” để doanh nghiệp khoa học - công nghệ có thể khởi nghiệp, thử nghiệm và thương mại hóa các sản phẩm mới”.

Phát biểu khai mạc, ông Huỳnh Văn Tùng - Giám đốc CSID nhấn mạnh: “Đổi mới sáng tạo không chỉ là xu hướng, mà là điều kiện sống còn. Việc áp dụng công nghệ vào sản xuất, chế biến và phân phối giúp đảm bảo an toàn, nâng cao năng suất, đồng thời mở đường để doanh nghiệp Việt chinh phục các thị trường khó tính”.

Theo ông Huỳnh Văn Tùng: “Khu vực phía Nam đang là “đầu tàu thực phẩm” của cả nước, với hàng nghìn doanh nghiệp sản xuất - chế biến, song nhiều đơn vị vẫn còn rời rạc, thiếu liên kết và chưa tận dụng tốt nguồn lực KH&CN”. Ông Tùng đề xuất xây dựng bản đồ hạ tầng KH&CN vùng Nam Bộ, quy hoạch các cụm công nghệ chuyên biệt và hình thành trung tâm điều phối hạ tầng vùng theo mô hình đối tác công - tư (PPP), nhằm kết nối Viện trường - Doanh nghiệp - Nhà đầu tư.

Minh bạch và truy xuất: Mở lối đến niềm tin người tiêu dùng

Trong bối cảnh hội nhập, minh bạch chuỗi giá trị không chỉ là xu hướng, mà là yêu cầu sống còn đối với doanh nghiệp thực phẩm. TS. Phạm Thị Hồng Phượng - Cố vấn cao cấp Trung tâm Đổi mới sáng tạo Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh, Trưởng cộng đồng ECOTECH - TECHFEST Việt Nam, chia sẻ: “Truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật, mà là công cụ tạo dựng niềm tin thị trường. Khi dữ liệu sản phẩm được số hóa, người tiêu dùng có thể kiểm chứng mọi thông tin, đó chính là giá trị cạnh tranh mới của doanh nghiệp”.

Các đại biểu tham dự Hội thảo. Ảnh: Thế Quân.

Khi áp dụng các công nghệ số như blockchain, mã định danh GS1 hay cảm biến IoT trong quản lý chuỗi cung ứng, doanh nghiệp có thể minh bạch toàn bộ hành trình sản phẩm từ nông trại đến bàn ăn. Điều này mở đường để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt ở các thị trường với yêu cầu khắt khe như EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ hay Hàn Quốc. Ông Trần Ngọc Trung - Phụ trách văn phòng đại diện khu vực phía Nam của Trung tâm mã số, mã vạch Quốc gia khẳng định: “Truy xuất nguồn gốc phải được xem là văn hóa sản xuất, chứ không chỉ đơn thuần là công cụ kỹ thuật. Một hệ thống quản trị dữ liệu minh bạch sẽ giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát rủi ro và nâng tầm thương hiệu”.

Từ thực tế doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Hồng Minh - Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch (AFT), thẳng thắn chỉ ra rằng chỉ khoảng 1% cơ sở sản xuất đạt chuẩn VietGAP, còn phần lớn vẫn duy trì mô hình cũ. Theo bà Minh, muốn thay đổi, trước hết phải thay đổi tư duy và hành vi của người sản xuất, coi minh bạch là giá trị cốt lõi, chứ không phải chi phí phát sinh.

Thương mại hóa nghiên cứu: Cầu nối giữa khoa học và thị trường

Bên cạnh công nghệ và truy xuất, nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng đổi mới sáng tạo chỉ thật sự có ý nghĩa khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa. Ông Đặng Cao Nam - Giám đốc CricketOne, doanh nghiệp khởi nghiệp ứng dụng công nghệ sản xuất protein từ dế, chia sẻ: “Từ phòng thí nghiệm ra thị trường là quãng đường dài nhất của doanh nghiệp khoa học - công nghệ. Không chỉ cần vốn, mà cần cả hệ sinh thái hỗ trợ: Pháp lý, đầu tư và kết nối. Việt Nam có tiềm năng rất lớn trong các lĩnh vực như thực phẩm bền vững, chế phẩm sinh học, công nghệ bảo quản tự nhiên, nhưng để hiện thực hóa, cần cơ chế cho phép thử nghiệm linh hoạt và chính sách hỗ trợ chuyển giao. Nếu không cho phép thử, chúng ta sẽ mãi ở khâu nghiên cứu”.

Ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó Tổng Thư ký VAA (ngoài cùng bên trái) và các chuyên gia, lãnh đạo doanh nghiệp, nhà quản lý cùng nhau thảo luận tại Hội thảo nhằm tìm ra các giải pháp phát triển bền vững cho doanh nghiệp thực phẩm Việt. Ảnh: Phương Như.

Tại hội thảo, ông Seungbae Shim và bà Hoàng Thị Hà - Đại diện Tổ chức VNC, cũng nhìn nhận rằng hợp tác quốc tế là con đường ngắn nhất để doanh nghiệp Việt rút ngắn khoảng cách công nghệ. Từ kinh nghiệm hợp tác Việt Nam - Hàn Quốc, ông Seungbae Shim cho biết: “Tại Hàn Quốc, cụm đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực FoodTech được xây dựng trên mô hình triple helix - Nhà nước kiến tạo chính sách, Viện trường nghiên cứu và doanh nghiệp thương mại hóa. Khi các trụ cột này vận hành đồng bộ, đổi mới sáng tạo mới thực sự tạo giá trị”.

Các chuyên gia tham gia hội thảo cho rằng, nếu mối liên kết giữa Viện - Trường - Doanh nghiệp được hỗ trợ bằng cơ chế chia sẻ lợi ích về sở hữu trí tuệ và ưu đãi thuế rõ ràng, Việt Nam có thể xây dựng chuỗi đổi mới sáng tạo khép kín. Khi đó, kết quả nghiên cứu sẽ thật sự bước ra khỏi phòng thí nghiệm để trở thành sản phẩm trên thị trường.

Chuẩn hóa: Nền tảng cho hội nhập và phát triển bền vững

Từ công nghệ đến truy xuất, từ nghiên cứu đến thương mại hóa, các diễn giả đều thống nhất rằng chuẩn hóa chính là chìa khóa để mở ra cách cửa hội nhập quốc tế. Việc tiêu chuẩn hóa dữ liệu, quy trình và quản lý không chỉ giúp ngành thực phẩm đảm bảo chất lượng đầu ra, mà còn tạo “ngôn ngữ chung” với các thị trường lớn.

“Để hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phát huy hiệu quả, cần khẩn trương xây dựng chuẩn dữ liệu mở cho ngành thực phẩm, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới. Khi đó, công nghệ như AI, cloud-native, blockchain hay IoT mới có thể vận hành an toàn, minh bạch và tương thích với quy chuẩn quốc tế”, ông Huỳnh Văn Tùng chia sẻ.

Mảnh ghép tạo nên “nhịp đập” cho Hội thảo là tọa đàm do ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó Tổng Thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam (VAA) đảm nhận vai trò điều phối. TS Nguyễn Thị Hồng Minh - Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch (AFT) cùng các chuyên gia đã xoáy sâu vào những “điểm nghẽn” doanh nghiệp đang gặp như: Khung chính sách còn vướng, cửa vốn khó mở, bảo hộ sở hữu trí tuệ chưa đồng đều và bài toán tìm đầu ra ổn định cho sản phẩm FoodTech. Câu hỏi từ các doanh nghiệp liên tục được đưa ra, và câu trả lời không dừng ở nguyên tắc, mà còn đi sâu vào các gợi ý cụ thể cho từng khâu: Từ hoàn thiện hồ sơ tiêu chuẩn đến xây dựng chiến lược thâm nhập thị trường.

Từ những trao đổi tại hội thảo, các diễn giả đã tìm thấy điểm chung và nhấn mạnh: Chuẩn hóa không chỉ là đổi mới kỹ thuật, mà là lời cam kết của Việt Nam với thị trường quốc tế. Khi các mô hình FoodTech nở rộ, hệ sinh thái ngành thực phẩm chỉ vững bền nếu được dẫn dắt bởi công nghệ và bộ tiêu chuẩn thống nhất, với sự phối hợp nhịp nhàng của bốn chủ thể: Nhà quản lý - Viện trường - Doanh nghiệp - Nhà đầu tư.

Hội thảo khép lại nhưng không đơn thuần chỉ chia sẻ kiến thức, mà còn mở ra những kênh kết nối mới giữa nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, tạo nền tảng cho các bước thử nghiệm, chuyển giao và thương mại hóa tiếp theo. Đây là một bước tiến quan trọng, đánh dấu sự chuyển mình của ngành thực phẩm, khẳng định quyết tâm xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực phẩm vững chắc, minh bạch, lấy sức khỏe người tiêu dùng làm trọng tâm và nâng tầm thương hiệu thực phẩm “chuẩn Việt” trên bản đồ quốc tế.

Thế Quân - Phương Như