 |
| Chị Lò Thị Thanh mong muốn đưa những câu chuyện và bản sắc văn hóa vùng cao đến gần hơn với công chúng thông qua điện ảnh. |
Lò Thị Thanh, 26 tuổi sinh ra và lớn lên tại tỉnh Điện Biên, hiện đang là sinh viên năm hai ngành Đạo diễn Điện ảnh Truyền hình của Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội. Sinh ra và lớn lên tại Điện Biên, cô lựa chọn theo đuổi điện ảnh với mong muốn kể những câu chuyện về con người vùng cao và gìn giữ những giá trị văn hóa đang dần mai một.
Thanh cho biết cơ duyên đưa cô đến với bộ phim tài liệu Hơi thở của nước bắt nguồn từ mong muốn tham gia Liên hoan phim Châu Âu về văn hóa Việt Nam. Là người dân tộc Thái, cô luôn muốn mang văn hóa dân tộc mình giới thiệu đến bạn bè quốc tế. Tuy nhiên, khi trở về quê hương để tìm chất liệu, cô nhận ra nhiều nét văn hóa truyền thống ở nơi mình sinh sống đã bị đồng hóa phần lớn, từ trang phục, kiến trúc đến sinh hoạt cộng đồng.
Đánh đổi để theo đuổi đam mê
 |
| Lò Thị Thanh trong quá trình ghi hình cho bộ phim tài liệu "Hơi thở của nước". |
Trong quá trình tìm kiếm, cô biết đến nghi lễ “Gội đầu” của người Thái được phục dựng tại huyện Nậm Pồ, cách nhà khoảng 200km. Chính điều đó khiến cô quyết định chọn nghi lễ này làm trung tâm cho bộ phim.
Nghi lễ Gội Đầu là một nét đẹp văn hóa lâu đời của người Thái trắng ở Điện Biên, thường diễn ra vào chiều 30 Tết. Người dân sử dụng nguồn nước từ sông, suối kết hợp với các loại thảo dược để gội đầu, với quan niệm gột rửa những điều không may của năm cũ và cầu mong sức khỏe, bình an trong năm mới. Nghi lễ còn thể hiện tín ngưỡng gắn bó với nước, yếu tố quan trọng trong đời sống, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt cộng đồng của người Thái.
Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa và giao thoa văn hóa, nhiều phong tục truyền thống của người Thái đang dần mai một. Không còn nhiều sử dụng tiếng mẹ đẻ, trang phục truyền thống chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội, trong khi nhiều nghi lễ dân gian chỉ còn được duy trì nhờ sự phục dựng của cộng đồng địa phương.
Theo Thanh, việc lựa chọn đề tài văn hóa dân tộc không chỉ xuất phát từ niềm tự hào bản sắc mà còn vì cô tin rằng không ai có thể hiểu văn hóa người Thái bằng chính người Thái. Trong các tác phẩm của mình, cô luôn cố gắng giữ lại ngôn ngữ gốc, trang phục gốc và những yếu tố nguyên bản của cộng đồng dân tộc.
Hành trình thực hiện Hơi thở của nước cũng gặp nhiều khó khăn. Ban đầu cô tưởng nghi lễ diễn ra gần nhà, nhưng sau khi hoàn thiện kịch bản mới biết địa điểm quay ở rất xa. Đặc biệt, nghi lễ chỉ diễn ra vào đúng ngày 30 Tết, thời điểm mọi người quây quần cùng gia đình đón giao thừa. Dù vậy, cô vẫn quyết định lên đường vì cho rằng đây là cơ hội đáng để đánh đổi. “Thôi thúc của tôi đủ lớn để từ bỏ sự tiện lợi” - Lò Thị Thanh chia sẻ.
Không phụ sự nỗ lực, bộ phim sau đó được lựa chọn trình chiếu tại Liên hoan phim mùa hè sẽ được công chiếu tại Pháp, Bỉ và cộng hòa Séc. Với nữ đạo diễn trẻ, việc bộ phim được trình chiếu tại Pháp, Bỉ và Cộng hòa Séc không chỉ mang ý nghĩa một tác phẩm điện ảnh được chiếu ở nước ngoài. Quan trọng hơn, đây là cơ hội để văn hóa người Thái Điện Biên lần đầu được giới thiệu tới khán giả quốc tế thông qua góc nhìn của chính một người con dân tộc Thái.
"Tôi không muốn văn hóa dân tộc chỉ xuất hiện như một hình ảnh minh họa hay một điều gì đó xa lạ. Tôi muốn khán giả hiểu vì sao những nghi lễ ấy tồn tại, người Thái sống như thế nào và họ trân trọng những giá trị đó ra sao" - Thanh cho biết.
 |
| "Hơi thở của nước" được lựa chọn trình chiếu tại Pháp, mở ra cơ hội quảng bá văn hóa dân tộc Thái đến bạn bè quốc tế. |
Kể câu chuyện văn hóa qua màn ảnh nhỏ
"Có những điều ngày bé tôi thấy rất bình thường, nhưng khi lớn lên quay trở lại thì gần như không còn nữa. Điều đó khiến tôi sợ rằng một ngày nào đó thế hệ sau sẽ chỉ biết đến văn hóa dân tộc qua sách vở hoặc những dòng mô tả ngắn ngủi".
Theo nữ đạo diễn, bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại hiện vật hay nghi lễ mà còn là giữ lại ký ức, cách sống và tinh thần của cộng đồng. Đó cũng là lý do cô luôn cố gắng kể câu chuyện bằng góc nhìn gần gũi, chân thực nhất của người trong cuộc.
 |
Từ đầu năm nay, cô xác định định hướng của mình là trở thành một “đạo diễn bản sắc”, tập trung khai thác câu chuyện của các cộng đồng dân tộc và những con người ở bên lề xã hội. “Tôi muốn kể những câu chuyện của những người nhỏ bé, những người chưa được lắng nghe nhiều như người vùng cao, người khuyết tật hay những hoàn cảnh éo le” - Nữ đạo diễn cho hay.
Không chạy theo thị trường hay xu hướng đại chúng, nữ đạo diễn trẻ cho biết cô muốn trung thành với cảm xúc cá nhân, khai thác con mắt nghệ thuật của chính mình và những điều mình tin là đúng đắn. “Tôi nghĩ khi mình làm điều đẹp và đúng thì kinh tế sẽ tự đến bằng một cách nào đó. Đấy không phải là mục đích làm nghệ thuật của tôi.”
Là một người trẻ dân tộc thiểu số, Thanh cho rằng thế hệ mình có trách nhiệm chủ động gìn giữ bản sắc văn hóa bằng những phương thức phù hợp với thời đại. Nếu thế hệ trước lưu giữ văn hóa qua lời kể, lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng thì thế hệ hôm nay có thể sử dụng điện ảnh, truyền thông số và các nền tảng trực tuyến để tiếp tục kể lại những câu chuyện ấy.
"Tôi nghĩ người trẻ không chỉ là người thừa hưởng văn hóa mà còn phải là người tiếp nối và lan tỏa văn hóa. Nếu chính mình không kể câu chuyện của dân tộc mình thì sẽ rất khó để người khác hiểu đầy đủ và đúng đắn về nó" - Thanh nhấn mạnh.
Với Lò Thị Thanh, mỗi bộ phim không chỉ là một tác phẩm điện ảnh mà còn là cách người trẻ góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc. Từ những bản làng vùng cao Điện Biên đến màn ảnh quốc tế, cô đang chọn kể câu chuyện của người Thái bằng ngôn ngữ điện ảnh, để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hôm nay.
Thanh Trúc - Hồng Vân
