Với cấu trúc lai giữa chuỗi DNA và vật liệu vô cơ, những “bông hoa DNA” này có thể vận chuyển thuốc khắp cơ thể, chẩn đoán bệnh và tự điều chỉnh hoạt động, mở ra triển vọng không chỉ trong điều trị bệnh mà còn trong bảo vệ môi trường và lưu trữ dữ liệu thế hệ mới.
 |
| Hình minh họa cấu trúc “hoa DNA” ở cấp độ vi mô do nhóm nghiên cứu tại Đại học North Carolina (UNC) phát triển. Nguồn: Justin Hill, Philip Rosenberg và Ronit Freeman |
Những bông hoa nano: Chuyển động theo nhịp sống
Nhóm nghiên cứu của giáo sư Ronit Freeman tại UNC đã phát triển các cấu trúc siêu nhỏ có hình dáng như bông hoa, được tạo thành từ chuỗi DNA kết hợp với hạt nano vàng hoặc graphene oxide. Cấu trúc này cho phép “hoa” phản ứng với môi trường xung quanh như sinh vật sống.
Nhờ khả năng liên kết đặc trưng của DNA, các nhà khoa học có thể lập trình cách các hạt tự sắp xếp, tạo nên những “bông hoa” có thể khép - nở và xoay chuyển theo tín hiệu môi trường, mô phỏng cách cơ thể sống tự thích ứng trước biến đổi.
Bên trong mỗi “bông hoa”, chuỗi DNA đóng vai trò như bộ điều khiển vi mô, giúp cấu trúc nhận biết tín hiệu hóa học, thay đổi nhiệt độ hay độ pH để tự điều chỉnh hình dạng. Với kích thước chỉ vài chục nanomet, nhỏ hơn hàng nghìn lần sợi tóc người. “Hoa DNA” đủ tinh vi để len vào không gian giữa các tế bào mà không gây thương tổn, đồng thời có thể phản ứng và tương tác với mô sinh học theo thời gian thực.
Mục tiêu của nhóm UNC là phát triển những hệ thống có thể học hỏi và thích ứng với môi trường sinh học phức tạp, nơi tín hiệu thay đổi liên tục. Theo giáo sư Ronit Freeman, việc robot DNA có thể điều chỉnh hình dạng và phản ứng theo tín hiệu hóa học là bước tiến mở đầu cho công nghệ nano hướng tới những cấu trúc có trí tuệ nhân tạo phân tử, mở đường cho sự giao thoa giữa sinh học và công nghệ trong tương lai.
Công nghệ phía sau những cánh hoa DNA
Nền tảng của công nghệ này là kỹ thuật lắp ráp DNA có lập trình (programmable DNA assembly), nơi các trình tự DNA được thiết kế để tự tổ chức thành cấu trúc nano phức tạp. Nhờ tính dự đoán cao của liên kết DNA và độ ổn định từ các vật liệu vô cơ như vàng hay graphene oxide, các “hoa DNA” có thể khép - nở nhiều lần chỉ trong vài giây mà vẫn giữ nguyên cấu trúc ban đầu.
Sự kết hợp giữa sinh học lập trình và vật liệu nano đã tạo nên một thế hệ robot mềm mới - có khả năng “thay hình đổi dạng” liên tục theo môi trường, nhưng vẫn duy trì độ ổn định cao. Trong tương lai, các hệ thống này có thể được ứng dụng trong y học để đưa thuốc chính xác đến tế bào mục tiêu, loại bỏ độc tố hoặc thực hiện các vi phẫu ở cấp nano. Không chỉ vậy, những “bông hoa DNA” còn có thể hỗ trợ làm sạch môi trường, nhờ khả năng phản ứng linh hoạt với các chất ô nhiễm và thay đổi theo điều kiện xung quanh.
Cánh hoa DNA: Sống động như tự nhiên
Trong dự án này, các nhà khoa học đã lấy cảm hứng từ chuyển động của san hô, sự khép nở của cánh hoa và quá trình hình thành mô trong sinh vật sống. Mục tiêu của họ là tái tạo khả năng thích ứng tinh vi của tự nhiên vào các hệ thống nhân tạo có khả năng nhận biết và phản ứng với môi trường. Đây là một thách thức lớn khi thực hiện ở cấp độ nano.
Các chuỗi DNA được bố trí có chủ đích trong cấu trúc dạng hoa để tự động phản ứng với biến đổi hóa học: khi môi trường có độ axit cao, cánh hoa khép lại; khi điều kiện cân bằng, chúng nở ra. Cơ chế này không chỉ giúp robot tương tác với mô sinh học thật mà còn cho phép thực hiện phản ứng hóa học hoặc giải phóng thuốc đúng thời điểm, một khả năng mà các công nghệ y học hiện nay vẫn đang hướng tới.
Gieo mầm cho tương lai y học từ công nghệ hoa DNA
Dù còn ở giai đoạn sơ khai, nhóm nghiên cứu của UNC kỳ vọng “hoa DNA” sẽ trở thành nền tảng cho robot nano cấy ghép hoặc nuốt được, hỗ trợ sinh thiết vi xâm lấn và đưa thuốc chính xác đến mô đích. Các robot có thể di chuyển bên trong cơ thể, phát hiện sự thay đổi của axit quanh khối u và giải phóng thuốc hoặc thu thập mẫu sinh học khi cần thiết.
Ngoài lĩnh vực y học, vật liệu linh hoạt này còn hứa hẹn ứng dụng trong xử lý ô nhiễm môi trường, hoặc trở thành thiết bị lưu trữ dữ liệu siêu hiệu quả giúp lưu giữ lượng thông tin khổng lồ trong không gian cực nhỏ, đồng thời tiêu thụ ít năng lượng hơn đáng kể so với các công nghệ hiện nay.
“Phát hiện này đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực phát triển các vật liệu có khả năng tự nhận biết và phản ứng với môi trường, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa hệ thống sống và máy móc”, các nhà nghiên cứu khẳng định. Những “bông hoa nở từ DNA” tượng trưng cho tương lai của y học tự vận hành và công nghệ vật liệu sống, nơi sinh học và công nghệ hòa quyện, mở ra kỷ nguyên mới cho y học, môi trường và vật liệu sống.
Phương Như (Theo InterestingEngineering)
