Khi nỗi lo "không bán được tranh" trở thành rào cản sáng tạo của họa sĩ trẻ

Sinh năm 1990 tại Thanh Hóa, họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng hiện sống và làm việc tại Hà Nội. Tác phẩm đầu tay “Ngàn năm soi bóng” từng được trưng bày trong triển lãm nhóm Dấu Ấn Văn Hiến - Soi Bóng Thăng Long và tại Festival Trẻ 2024, giành giải Nhì cùng nhiều đánh giá tích cực từ hội đồng nghệ thuật. Gần đây, tác phẩm sắp đặt “Ngàn xưa lưu dấu” của anh tiếp tục ghi dấu ấn khi lọt Top 14 Winners tại cuộc thi nghệ thuật quốc tế Kartina Mira (Kaliningrad, Nga).

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng chia sẻ góc nhìn về xu hướng sáng tác an toàn của họa sĩ trẻ. Ảnh: NVCC

PV: Từ trải nghiệm làm nghề và quan sát thực tế, anh nhìn nhận như thế nào về xu hướng nhiều họa sĩ trẻ hiện nay lựa chọn những lối sáng tác an toàn, dễ được thị trường chấp nhận?

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng: Tôi thấy phần lớn họa sĩ trẻ sau khi ra trường đều bước vào giai đoạn đầu sáng tác với nhiều lúng túng trong việc định hình hướng đi cho bản thân. Cùng lúc đó là áp lực đời sống, cơm áo gạo tiền, khiến họ dễ lựa chọn những lối sáng tác an toàn, dễ được thị trường chấp nhận và phù hợp với thị hiếu số đông.

Việc chạy theo những lối vẽ này trong thời gian dài dần hình thành thói quen vẽ nhanh, lựa chọn các chủ đề quen thuộc, ít rủi ro. Hệ quả là chất lượng tác phẩm khó đảm bảo được những tiêu chí quan trọng của nghệ thuật như sáng tạo cái mới hay tạo dựng dấu ấn cá nhân riêng biệt.

PV: Câu hỏi “tranh có bán được hay không” đã len vào quá trình sáng tác của nhiều họa sĩ trẻ từ rất sớm. Họa sĩ thấy sao về thực tế này?

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng: Ngay từ khi đặt bút vẽ, những câu hỏi như vậy đã khiến họa sĩ phải bận tâm. Giữa việc theo đuổi một tác phẩm mang tư tưởng cá nhân, có chiều sâu và phong cách nghệ thuật riêng, với việc tạo ra những bức tranh hợp thị hiếu, dễ nhìn, dễ treo và dễ bán, luôn tồn tại một sự giằng co âm ỉ, đặc biệt rõ nét ở những người đang ở giai đoạn đầu của con đường sáng tác.

Không chỉ họa sĩ trẻ mà đôi khi cả những họa sĩ đã có tên tuổi cũng khó tránh khỏi áp lực này. Khi nói đến kinh tế, gần như không ai cảm thấy đủ. Vì vậy, việc vẽ tranh sao cho có thể bán được trở thành một mối trăn trở mà hầu hết họa sĩ đều phải đối diện.

PV: Giữa sáng tạo nghệ thuật và yêu cầu mưu sinh, nhiều họa sĩ trẻ đứng trước những lựa chọn không dễ dàng. Theo anh, áp lực phải bán được tác phẩm đã ảnh hưởng như thế nào đến đề tài, phong cách và khả năng dấn thân thử nghiệm của họ?

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng: Tự do trong sáng tạo là yếu tố rất quan trọng. Khi họa sĩ được làm việc trong trạng thái thăng hoa, những ý tưởng hay và những tác phẩm có giá trị mới có thể hình thành. Tuy nhiên, khi áp lực phải bán được tác phẩm trở nên quá lớn, sự sáng tạo sẽ bị giới hạn.

Thay vì tự do sáng tác theo tư tưởng cá nhân, họa sĩ có xu hướng ưu tiên lựa chọn các chủ đề hợp thị hiếu, theo ý kiến của khách hàng hoặc những tác phẩm quen thuộc với thị trường và số đông. Điều này khiến các thử nghiệm, tìm tòi và sáng tạo cái mới bị thu hẹp. Trong khi đó, chỉ khi không ngừng vận động, đổi mới trong thực hành hằng ngày, họa sĩ mới có thể khám phá, biến đổi chất liệu, tìm ra những chủ đề lạ và phong cách mới mẻ để tạo nên những tác phẩm độc đáo, mang dấu ấn riêng.

Tác phẩm "Ngàn năm soi bóng" của họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng

PV: Theo anh, việc duy trì quá lâu những lựa chọn sáng tác an toàn sẽ tác động như thế nào đến năng lực sáng tạo và quá trình hình thành bản sắc nghệ thuật của họa sĩ trẻ?

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng: Theo tôi, việc kéo dài những lựa chọn sáng tác an toàn sẽ ảnh hưởng rất lớn đến năng lực sáng tạo cũng như quá trình hình thành bản sắc nghệ thuật của họa sĩ. Để có thể khẳng định mình trong giới hội họa, họa sĩ cần những tác phẩm chất lượng, mang dấu ấn riêng, có giá trị và được giới chuyên môn đánh giá cao.

Nếu chỉ lựa chọn những chủ đề an toàn, phong cách an toàn và ít thử nghiệm mới, họa sĩ sẽ chủ yếu tạo ra những tác phẩm phù hợp với thị hiếu của người mua tranh. Khi đó, bản thân họa sĩ cũng trở nên “an toàn” và việc xây dựng một bản sắc nghệ thuật độc đáo gần như rất khó thực hiện.

PV: Khi một lối sáng tác từng được thị trường đón nhận, nó có thể trở thành “điểm tựa” nhưng cũng là giới hạn. Họa sĩ có thể đưa ra lý do vì sao điều đó dễ khiến họa sĩ trẻ tiếp tục lặp lại, thay vì chủ động tìm hướng đi mới?

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng: Khi đã từng bán được các tác phẩm theo một mô típ nhất định, sự quen tay dễ dẫn họa sĩ tới việc liên tục lặp lại cùng một chủ đề, trong khi ít có sự thay đổi hay làm mới. Ở khía cạnh tích cực, điều này giúp người xem dễ nhận diện phong cách của họa sĩ thông qua loạt tác phẩm nhất quán. Tuy nhiên, mặt hạn chế là quá trình trưởng thành trong sáng tạo bị chậm lại trong một chặng đường nhất định.

Bởi sáng tạo, xét đến cùng, là quá trình vận động lâu dài của tư duy và thực hành, đòi hỏi những chặng tích lũy đủ dài, có thể là 5 hay 10 năm, để từng bước hình thành diện mạo nghệ thuật của mỗi họa sĩ.

Thực tế, sự lặp lại này không chỉ diễn ra ở họa sĩ trẻ. Trong bối cảnh hội họa Việt Nam hiện nay, không ít danh họa đã có tên tuổi vẫn sáng tác quanh quẩn trong cùng một đề tài suốt hàng chục năm. Qua những cuộc trò chuyện trong giới, có thể thấy một nỗi sợ chung: sợ khi làm cái mới, người xem không còn nhận ra mình; sợ loạt tranh mới kén người mua; sợ nhà sưu tập chỉ yêu thích phong cách đã định hình từ ban đầu. Chung quy lại, đó vẫn là nỗi sợ vô hình rằng tranh vẽ ra sẽ không bán được.

PV: Có ý kiến cho rằng, mong muốn sáng tạo cái mới ở các họa sĩ trẻ luôn hiện hữu, nhưng không dễ để biến thành hành động. Họa sĩ nghĩ đâu là rào cản đang kìm giữ họ trước những thử nghiệm sáng tạo táo bạo?

Họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng: Từ thực tế hiện nay, tôi cho rằng rào cản lớn nhất và gần gũi nhất với họa sĩ trẻ vẫn là vấn đề kinh tế. Ngay cả với những chất liệu cơ bản như sơn dầu, chi phí cho vật liệu, không gian và thời gian làm việc nghiêm túc đã không nhỏ. Khi chuyển sang các chất liệu đòi hỏi đầu tư cao như sơn mài, điêu khắc, sắp đặt hay video art, mức độ rủi ro càng lớn trong khi đầu ra lại rất bấp bênh.

Dù không đặt nặng chuyện bán tranh, nhưng hầu như họa sĩ nào cũng mong tác phẩm của mình có đời sống sau khi rời xưởng là được trưng bày, được sưu tập, hoặc ít nhất được xuất hiện trong những không gian xứng đáng. Sự ghi nhận ấy không chỉ mang ý nghĩa tinh thần mà còn tạo điều kiện để họ tiếp tục đầu tư cho sáng tác.

Bên cạnh kinh tế, những vấn đề về kiểm duyệt đề tài và bối cảnh văn hóa cũng khiến sáng tạo buộc phải vận động trong một khuôn khổ nhất định, khó tạo ra những cú bứt phá mạnh mẽ.

Cuối cùng, để đi xa, họa sĩ trẻ cần sự bền bỉ và bản lĩnh cá nhân: có thể đi chậm nhưng phải chắc, vừa duy trì đời sống, vừa không ngừng tìm tòi và xây dựng bản sắc riêng. Vẽ tranh để bán không phải là điều đáng né tránh, bởi họa sĩ cũng là một nghề. Điều quan trọng là không vì chiều theo thị hiếu mà dừng lại việc đổi mới, bởi nghệ thuật luôn đòi hỏi sự vận động và phát triển không ngừng. Như một câu nói tôi rất tâm đắc: “Tác phẩm đẹp nhất, độc đáo nhất của họa sĩ là tác phẩm trong tương lai.”

Cảm ơn những chia sẻ của họa sĩ Nguyễn Tuấn Dũng!

Thanh Uyên