Không đưa dữ liệu mật hoặc dữ liệu chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực phát triển đất nước theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng cùng với việc tăng đầu tư cho nghiên cứu, yêu cầu bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp cũng trở nên cấp thiết hơn.

Theo Quyết định ban hành hướng dẫn, đây là tài liệu khung mang tính định hướng để các cơ quan, tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc áp dụng trong phạm vi quản lý của mình. Mục tiêu là bảo vệ giá trị tri thức, nâng cao chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học, trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu.

Luật Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo lần đầu tiên quy định về liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ tại Điều 8 với các nội dung: trách nhiệm bảo đảm tuân thủ của tổ chức, cá nhân; trách nhiệm hướng dẫn áp dụng việc tuân thủ của cơ quan quản lý nhà nước về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; trách nhiệm ban hành quy định của tổ chức khoa học và công nghệ.

Nghị định số 262/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về thông tin, thống kê, đánh giá, chuyển đổi số và các vấn đề chung tại các Điều 3, 4, 5, 6, 7 và 8 đã giải thích từ ngữ liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; các nguyên tắc mà cá nhân phải tuân thủ trong hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; các hành vi vi phạm; trách nhiệm hướng dẫn áp dụng, kiểm tra việc tuân thủ; cập nhật thông tin vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Hướng dẫn được xây dựng trên cơ sở Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng Nghị định 262/2025/NĐ-CP của Chính phủ, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế từ châu Âu và nhiều quốc gia thuộc OECD như Đức, Pháp, Thụy Sĩ, Hà Lan, Úc, New Zealand, Singapore và Trung Quốc.

Một trong những điểm đáng chú ý là hướng dẫn lần đầu quy định tương đối toàn diện về liêm chính khoa học khi sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu.

Theo đó, cá nhân nghiên cứu không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không dùng các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa kiểm chứng làm tài liệu tham khảo khoa học. Người nghiên cứu phải công khai tên công cụ AI, phiên bản, phạm vi sử dụng và chịu trách nhiệm cuối cùng với các sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra.

Hướng dẫn cũng yêu cầu không đưa dữ liệu mật hoặc dữ liệu chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật. AI chỉ được coi là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm chuyên môn của nhà nghiên cứu

Đảng và Nhà nước quan tâm đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đi cùng với đó là trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Ảnh minh hoạ

Quy định rõ các hành vi vi phạm

Các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp cũng được quy định cụ thể, gồm che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng, truyền bá thông tin sai sự thật, tiết lộ dữ liệu nhạy cảm, lạm dụng kinh phí và tài nguyên nghiên cứu cho mục đích cá nhân hoặc không công khai xung đột lợi ích.

Đáng chú ý, hướng dẫn coi hành vi ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu là vi phạm nghiêm trọng.

Ngoài ra, các quy định về trích dẫn, xuất bản khoa học, phản biện, quản lý dữ liệu nghiên cứu và hợp tác quốc tế cũng được đưa vào hướng dẫn nhằm kiểm soát toàn bộ vòng đời nghiên cứu khoa học.

Thiết lập cơ chế phòng ngừa và xử lý vi phạm

Theo hướng dẫn, các cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học phải tổ chức tập huấn định kỳ hằng năm về liêm chính khoa học; yêu cầu nhà khoa học ký cam kết tuân thủ; thực hiện rà soát đạo văn trước khi công bố hoặc nghiệm thu nhiệm vụ.

Các tổ chức cũng phải xây dựng cơ chế rà soát nội bộ về dữ liệu, tác giả, trích dẫn, bảo mật dữ liệu và lưu trữ hồ sơ nghiên cứu.

Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, cơ quan quản lý phải tiến hành xác minh khách quan, thành lập hội đồng tư vấn độc lập và bảo đảm quyền giải trình, quyền khiếu nại của cá nhân bị cáo buộc.

Tùy mức độ vi phạm, các hình thức xử lý có thể bao gồm nhắc nhở, cảnh cáo, yêu cầu cải chính hoặc xin lỗi công khai, dừng tham gia nhiệm vụ khoa học, rút bài báo khoa học, thu hồi kinh phí hoặc hủy kết quả đánh giá nhiệm vụ nghiên cứu.

Thông tin về các trường hợp vi phạm sau khi có kết luận sẽ được cập nhật lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia theo quy định.

Đỗ Phương