LỜI TÒA SOẠN

Có những cuộc chuyển đổi không bắt đầu bằng những tuyên ngôn lớn, mà từ một thay đổi rất nhỏ trong đời sống. Một chuyến xe bớt mùi xăng, một con phố ít tiếng động cơ hơn, một hành khách nhận ra rằng lựa chọn di chuyển hằng ngày của mình cũng có liên quan đến bầu không khí của thành phố.

Trong lộ trình hướng tới phát thải ròng bằng 0, giao thông là một trong những lĩnh vực khó nhất, tốn kém nhất, nhưng cũng gần gũi nhất với mỗi người dân. Xanh hóa giao thông không chỉ là thay động cơ đốt trong bằng động cơ điện. Đó là sự dịch chuyển của hạ tầng, công nghiệp, năng lượng, dữ liệu vận hành, thói quen tiêu dùng và năng lực quản trị phát triển.

Loạt bài “Hành trình xanh trên từng cây số” 10 kỳ được thực hiện với tinh thần báo chí kiến tạo, nhìn nhận công bằng những nỗ lực của doanh nghiệp Việt trong tiến trình chuyển đổi xanh, đồng thời không né tránh các câu hỏi khó về pin, trạm sạc, nguồn điện, chi phí, phát thải vòng đời và tính bền vững của mô hình.

Từ câu chuyện Vingroup, VinFast, Xanh SM, VinBus, V-Green, loạt bài không nhằm kể một bản trường ca thương hiệu, mà muốn mở ra một lát cắt rộng hơn, đó là Việt Nam đang học cách bước vào kỷ nguyên giao thông điện bằng chính năng lực công nghiệp, dữ liệu và khát vọng tự chủ của mình.

Bởi một hành trình xanh đáng tin không được đo bằng lời hô hào hay khẩu hiệu hoành tráng. Nó được đo bằng từng cây số vận hành thật, từng trạm sạc mọc lên, từng thói quen thay đổi, từng câu hỏi được trả lời bằng dữ liệu và sau cùng, bằng một thành phố dễ thở hơn cho hôm nay và mai sau.

Kỳ 1: Khi giao thông xanh bước xuống mặt đường

Không khí của một thành phố không chỉ nằm trong các bản quan trắc. Nó nằm trong lồng ngực người đi làm buổi sớm, sau tiếng ho của người già khi chiều muộn, trong khoảng lặng hiếm hoi giữa hai làn xe. Từ những chi tiết nhỏ ấy, xanh hóa giao thông rời khỏi diễn đàn chính sách để trở thành một nhu cầu sống, một phép thử phát triển và một câu hỏi về tương lai công nghiệp Việt Nam.

Thành phố nhìn từ làn khói mỏng

Buổi sáng ở Hà Nội thường bắt đầu bằng tiếng xe máy dồn lại ở ngã tư, tiếng còi ngắn, tiếng động cơ gằn lên khi đèn vừa chuyển xanh. Người ta thấy thành phố vận hành bằng cả tốc độ lẫn sự mệt mỏi. Một người mẹ kéo khẩu trang cho con trước cổng trường. Một nhân viên văn phòng mở cửa taxi, chuẩn bị đón mùi xăng quen thuộc.

Rồi có lúc, trên những con đường ấy, một chiếc taxi điện lặng lẽ đi qua. Không phải cảnh tượng lớn lao. Chỉ là khoang xe bớt mùi, tiếng máy gần như biến mất, cuộc gọi điện thoại của hành khách không phải gồng lên giữa nền ồn đô thị. Những thay đổi nhỏ như vậy không đủ làm nên khẩu hiệu, nhưng đủ nhắc rằng văn minh đô thị đôi khi bắt đầu từ một cảm giác khiêm nhường - đi qua thành phố mà không làm thành phố nặng thêm.

Đằng sau một phương tiện xanh là cả hạ tầng năng lượng, điểm đỗ, trạm sạc và năng lực vận hành

Giao thông xanh, vì thế, không nên được hiểu trước hết như một tuyên ngôn đạo đức. Nó là một bài toán kinh tế - kỹ thuật - xã hội. Không khí sạch hơn là mục tiêu nhân văn, nhưng con đường đi đến đó cần dây chuyền sản xuất, hạ tầng sạc, nguồn điện, tiêu chuẩn an toàn, dữ liệu vận hành, vốn đầu tư và kỷ luật quản trị. Một chiếc xe điện chạy hằng ngày trong mưa nắng, chở khách, sạc pin, hao lốp, vào xưởng, trở lại đường phố, mới là công nghệ được xã hội kiểm nghiệm.

Quyết định 876/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ban hành ngày 22/7/2022, đã đưa chuyển đổi năng lượng xanh trong giao thông vận tải vào một lộ trình quốc gia, hướng tới mục tiêu phát thải ròng khí nhà kính bằng 0 vào năm 2050. Theo lộ trình này, từ năm 2025, 100% xe buýt thay thế hoặc đầu tư mới sử dụng điện, năng lượng xanh; từ năm 2030, 100% xe taxi thay thế hoặc đầu tư mới cũng chuyển sang sử dụng điện, năng lượng xanh.

Chính sách ấy là sự thừa nhận rằng giao thông đang trở thành mặt trận phát triển mới, nơi năng lượng, công nghiệp, môi trường và chất lượng sống gặp nhau trên từng cây số.

Khi doanh nghiệp bước vào bài toán quốc gia

Trong một quốc gia đang công nghiệp hóa muộn, mọi chuyển đổi lớn đều cần người dám đi trước. Không phải đi trước để được gọi tên nhiều hơn, mà để nhận phần rủi ro dày hơn. Với Vingroup, VinFast, VinBus, Xanh SM và V-Green, câu chuyện giao thông xanh không còn dừng ở một mẫu xe hay một chiến dịch truyền thông. Nó được triển khai như một hệ sinh thái gồm xe điện cá nhân, xe buýt điện, taxi điện, xe máy điện, trạm sạc, ứng dụng gọi xe, dịch vụ hậu mãi; phía sau là nhà máy, pin, phần mềm và dữ liệu.

Nếu nhìn hẹp, Xanh SM là một hãng taxi điện. Nếu nhìn rộng hơn, đó là một dòng dữ liệu vận hành đang chảy qua đô thị. Theo công bố của Xanh SM, sau một năm ra mắt, dịch vụ này đã phục vụ hơn 50 triệu lượt khách, mở rộng tới 36 tỉnh, thành, vận hành hơn 300 triệu km xanh và ước tính giảm khoảng 52.000 tấn CO₂. Năm 2025, Xanh SM tiếp tục công bố hơn một triệu chuyến mỗi ngày, tổng cộng 2,5 tỷ km di chuyển xanh và khoảng 350.000 tấn CO₂ được cắt giảm. Đó là số liệu do doanh nghiệp công bố, cần phương pháp tính minh bạch hơn nếu muốn trở thành chuẩn tham chiếu khoa học; nhưng chúng cũng cho thấy xe điện đã bước ra khỏi câu chuyện thử nghiệm để đi vào cường độ thật của đời sống.

Xe buýt điện VinBus - một mảnh ghép của giao thông công cộng xanh trong đô thị mới

Cường độ thật ấy quan trọng. Công nghệ trong phòng thí nghiệm thường sạch sẽ, còn công nghệ trên mặt đường thì bị đời sống chất vấn không khoan nhượng. Pin phải chịu nắng nóng, tắc đường, điều hòa liên tục. Trạm sạc phải chịu giờ cao điểm. Tài xế phải học cách canh pin, canh tuyến, canh thời gian. Hành khách đánh giá bằng thời gian chờ xe, thái độ phục vụ, độ êm, giá cước và cảm giác an toàn.

Ở đây, đóng góp đáng chú ý của Vingroup không chỉ là đưa xe điện ra đường, mà là kéo cả chuỗi điều kiện đi theo. VinFast công bố mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2040, với ba hướng chính: điện hóa sản phẩm, tiết kiệm năng lượng và xanh hóa nguồn năng lượng. V-Green phát triển hạ tầng sạc. VinBus xuất hiện trong giao thông công cộng như một lời nhắc rằng đô thị xanh không thể chỉ dựa vào xe cá nhân, dù xe đó chạy bằng điện.

Nhưng càng lớn, câu chuyện càng cần được nhìn tỉnh táo. Reuters từng chỉ ra VinFast tăng trưởng nhanh nhưng vẫn đối mặt với áp lực lỗ, dòng tiền và cạnh tranh quốc tế. Những thách thức đó không phải tiếng nói phá đám, mà là phần cần có của một bài viết công bằng. Một ngành công nghiệp mới trưởng thành bằng năng lực trả lời câu hỏi khó: xe có bền không, pin hao thế nào, chi phí vòng đời ra sao, nguồn điện sạc có ngày càng xanh hơn không, người tiêu dùng có tiếp tục chọn xe điện khi ưu đãi giảm dần hay không?!

Hơi thở, dữ liệu và quyền tự chủ

Có một lớp nghĩa sâu hơn trong câu chuyện giao thông xanh. Đó là quyền tự chủ phát triển. Trong thế kỷ trước, nhiều quốc gia đi lên bằng thép, xi măng, dầu mỏ, đường cao tốc và động cơ đốt trong. Sang thế kỷ này, tầng năng lực mới nằm ở pin, điện tử công suất, phần mềm điều khiển, dữ liệu vận hành, vật liệu mới, hạ tầng năng lượng và khả năng tổ chức hệ sinh thái. Chiếc xe, vì vậy, không còn là chiếc xe đơn thuần. Nó là một nút điện - dữ liệu di động, một điểm nối giữa nhà máy, lưới điện, ứng dụng, trạm sạc, đường phố và thói quen tiêu dùng.

Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về chuyển dịch giao thông điện tại Việt Nam nhấn mạnh 5 trụ cột là tăng cung và sản xuất xe điện, kích thích nhu cầu người tiêu dùng, mở rộng hạ tầng sạc, chuẩn bị ngành điện cho nhu cầu sạc tăng lên, và phát triển nhân lực kỹ thuật. Đọc kỹ sẽ thấy, đây không phải chương trình thay xe xăng bằng xe điện theo nghĩa giản đơn. Đây là một chương trình học tập quốc gia, bao gồm học cách sản xuất mới, tiêu dùng mới, quy hoạch mới, vận hành mới và quản trị rủi ro mới.

Từ Việt Nam, mô hình taxi điện Green SM bắt đầu hiện diện ở các đô thị khu vực

Taxi điện Green SM - một lát cắt dễ nhận diện của xu hướng xanh hóa giao thông

Vì thế, khi một người dân đặt một chuyến taxi điện, hành vi ấy nhỏ hơn rất nhiều so với một chính sách, nhưng cụ thể hơn rất nhiều so với một lời cam kết. Nó không làm bầu trời xanh lên ngay tức khắc. Nó cũng không xóa được những câu hỏi về pin, điện lưới, phát thải vòng đời hay chi phí xã hội của chuyển đổi. Nhưng nó đặt thêm một viên gạch vào quá trình hình thành thói quen mới.

Từ một hơi thở sạch hơn trong thành phố, ta có thể nhìn thấy đường nét của một tương lai rộng hơn - không phải tương lai không còn khói bụi sau một đêm, cũng không phải tương lai chỉ cần doanh nghiệp lớn là đủ. Đó là tương lai được xây bằng chính sách nhất quán, doanh nghiệp dám đầu tư, người dân sẵn sàng thay đổi, báo chí biết cổ vũ cái mới mà không buông bỏ quyền chất vấn. Xanh hóa giao thông không chỉ làm thành phố dễ thở hơn. Nó còn buộc nền kinh tế phải học một lối phát triển khác là ít vay mượn tài nguyên hơn, nhiều năng lực tự thân hơn, ít ồn ào hơn nhưng sâu hơn, bền hơn.

Và có lẽ, sự khởi đầu tử tế nhất của một cuộc chuyển đổi lớn không nằm ở những mỹ từ. Nó nằm ở khoảnh khắc thường ngày: một cánh cửa taxi mở ra, không còn mùi xăng phả vào mặt; một chuyến xe buýt điện lướt qua trạm dừng; một người trẻ chọn phương tiện xanh không vì được khuyên phải sống tốt, mà vì thấy lựa chọn ấy thuận tiện, văn minh. Khi điều xanh trở nên bình thường, khi cái mới đi vào đời sống mà không cần quá nhiều diễn thuyết, đó mới là lúc một chính sách bắt đầu có linh hồn.

Xem tiếp kỳ 2: Taxi điện trở thành phòng thí nghiệm vận hành

Nội dung: Vân Anh

Đồ họa: Nhật Khang