Net-zero là một cụm từ đẹp, đầy ý nghĩa, giống như khúc khải hoàn của hành trình Xanh. Trên hành trình ấy, một chiếc xe điện chỉ thật sự xanh hơn khi nhà máy làm ra nó, điện năng nuôi nó, vật liệu cấu thành nó, chuỗi cung ứng phục vụ nó và cách nó được thu hồi cuối vòng đời cùng bước vào kỷ luật giảm phát thải. Mà kỷ luật ấy không sống trong khẩu hiệu. Nó sống trong đo lường, kiểm toán và công bố tiến độ.

NHÀ MÁY CŨNG PHẢI HỌC XANH

Có một ngộ nhận khá phổ biến - cứ xe điện là xanh. Ngộ nhận ấy dễ hiểu, bởi người dân gặp xe điện trước hết trên mặt đường. Không ống xả, ít tiếng ồn, khoang xe sạch hơn, cảm giác văn minh hơn. Nhưng với người làm công nghiệp, màu xanh không thể chỉ được đo ở đoạn cuối của sản phẩm. Một chiếc xe chỉ lăn bánh vài năm hoặc vài chục năm, còn cái bóng công nghiệp phía sau nó kéo dài từ mỏ khoáng sản, nhà máy, dây chuyền, nước, điện, hóa chất, logistics, bảo hành đến tái chế.

Vì thế, nói về net-zero của một hãng xe điện là nói về nhà máy trước khi nói về đường phố. Nhà máy dùng bao nhiêu điện, nguồn điện ấy xanh đến đâu, mỗi chiếc xe tiêu tốn bao nhiêu nước, bao nhiêu vật liệu được tái chế, chất thải nguy hại xử lý thế nào, phát thải trực tiếp và gián tiếp được đo ra sao, chuỗi cung ứng có được yêu cầu giảm carbon không, dữ liệu có được kiểm toán độc lập không. Những câu hỏi ấy không hào nhoáng, nhưng chúng mới là nơi chữ xanh được kiểm tra.

VinFast từng công bố mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2040, sớm hơn mốc net-zero 2050 của Việt Nam. Doanh nghiệp cũng nêu chiến lược ba hướng gồm điện hóa sản phẩm, tiết kiệm và sử dụng hiệu quả năng lượng, xanh hóa nguồn năng lượng. Các cam kết về loại bỏ nhựa dùng một lần trong vận hành, không khai thác nước cho sản xuất vào những mốc dài hạn, sử dụng điện tái tạo tại nhà máy cũng được đưa vào hồ sơ phát triển bền vững. Đây là những tuyên bố tham vọng. Nhưng với ESG, tham vọng mới là phần mở bài. Phần chính văn luôn nằm ở tiến độ thực hiện.

Một nhà máy xanh không được tạo nên bằng một tấm bảng treo ở cổng. Nó được tạo nên bằng hàng nghìn quyết định nhỏ, lặp đi lặp lại như thay đèn, tối ưu khí nén, thu hồi nhiệt, tái sử dụng nước, giảm lỗi sơn, giảm phế phẩm, quản trị hóa chất, phân loại chất thải, theo dõi điện tiêu thụ theo từng phân xưởng, kiểm soát rò rỉ, mua điện tái tạo có chứng nhận, đào tạo công nhân về vận hành tiết kiệm. Kỹ nghệ xanh, xét đến cùng, là đạo đức được dịch thành quy trình.

Ở đây có một vẻ đẹp lặng lẽ của công nghiệp. Một dây chuyền tiết kiệm vài phần trăm điện không gây xúc động như một bài diễn văn lớn. Một hệ thống tái sử dụng nước không dễ thành tiêu đề như mẫu xe mới. Nhưng chính những cải tiến ấy mới làm cho lời hứa net-zero bớt bay bổng. Trong thế kỷ carbon bị tính giá, năng lực tiết kiệm năng lượng không còn là chuyện phụ trợ. Nó là năng lực cạnh tranh.

KỶ LUẬT CARBON

ESG trong nhiều báo cáo doanh nghiệp thường được viết bằng thứ ngôn ngữ quá mịn. Nhiều chữ tốt đẹp, ít vết xước của vận hành. Nhưng carbon không bị thuyết phục bởi mỹ từ. Nó chỉ chịu lùi trước đo đạc và hành động thật.

Một doanh nghiệp muốn nói nghiêm túc về net-zero phải bước vào kỷ luật kiểm kê phát thải. Phát thải trực tiếp từ hoạt động của mình. Phát thải gián tiếp từ điện mua vào. Phát thải trong chuỗi cung ứng, vận chuyển, sử dụng sản phẩm, xử lý cuối vòng đời. Với một hãng xe, phần khó nhất thường không nằm ở ống khói nhà máy, mà ở chuỗi giá trị rộng hơn bao gồm vật liệu, pin, linh kiện, logistics, điện dùng để sạc xe trong suốt vòng đời và cách xử lý xe khi hết hạn sử dụng. Đó là vùng khó đo, khó giảm và dễ bị bỏ qua nếu chỉ muốn viết một câu chuyện đẹp.

Với xe điện, bài toán còn tinh tế hơn. Nếu điện lưới còn tỷ trọng nhiệt điện đáng kể, xe điện không hoàn toàn “không phát thải” theo nghĩa vòng đời. Nó chỉ chuyển phát thải từ ống xả sang hệ thống điện, rồi giảm dần khi lưới điện xanh hơn. Điều này không làm xe điện mất ý nghĩa. Ngược lại, nó nhắc rằng điện hóa giao thông phải đi cùng chuyển dịch năng lượng. Xe điện và điện tái tạo không phải hai câu chuyện tách rời. Chúng là hai nửa của cùng một phép toán.

V-Green từng công bố kế hoạch phát triển các siêu trạm sạc, có sử dụng nguồn điện sạch từ gió, mặt trời và hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin. Đây là một hướng đáng chú ý, bởi sạc xe điện nếu biết kết hợp với năng lượng tái tạo và lưu trữ có thể giảm áp lực giờ cao điểm, tăng tính linh hoạt của hệ thống điện. Nhưng cũng như mọi tuyên bố xanh khác, điều cần theo dõi là cơ chế chứng nhận nguồn điện, tỷ lệ thực tế, cách vận hành hệ thống lưu trữ, tuổi thọ pin lưu trữ và phương án xử lý cuối vòng đời. Càng đi vào chi tiết, màu xanh càng bớt khẩu hiệu.

World Bank từng khuyến nghị Việt Nam chuẩn bị ngành điện cho nhu cầu sạc tăng lên, đồng thời phát triển hạ tầng sạc và nhân lực kỹ thuật. Báo cáo cũng lưu ý trước năm 2030, sạc xe điện có thể chưa tạo áp lực quá lớn lên hệ thống điện do mức độ phổ cập còn ở giai đoạn đầu, nhưng sau đó tác động sẽ nổi bật hơn. Đây là một cảnh báo tỉnh táo. Nếu chúng ta chỉ mừng vì xe điện tăng nhanh mà quên chuẩn bị lưới phân phối, biểu giá, sạc thông minh, lưu trữ và quản trị phụ tải, thì thành công ban đầu có thể biến thành cổ chai về sau.

Net-zero vì vậy không nằm ở một ngành. Nó nằm giữa nhiều ngành như giao thông, điện lực, công nghiệp, xây dựng, tài chính, dữ liệu. Một chiếc xe điện đi qua thành phố nhìn thì nhỏ, nhưng phía sau nó là câu hỏi lớn về cách quốc gia tổ chức năng lượng. Chính ở điểm này, hành trình xanh trở thành bài học quản trị phát triển, chứ không chỉ là cuộc thay xe.

MINH BẠCH LÀ PHÉP THỬ

Trong một xã hội đang chuyển đổi, niềm tin không nên dựa vào lời hứa thuần túy. Niềm tin phải có điều kiện và điều kiện ấy là minh bạch. Doanh nghiệp có quyền nói về nỗ lực của mình. Báo chí có trách nhiệm ghi nhận nỗ lực đó. Nhưng xã hội cũng có quyền hỏi số liệu được tính bằng phương pháp nào, ai kiểm toán, mốc nào đã hoàn thành, mốc nào chậm, vì sao chậm, kế hoạch sửa ra sao?

Với VinFast, những chỉ số cần được theo dõi trong các năm tới không chỉ là số xe bán ra hay doanh thu. Cần nhìn vào cường độ carbon trên mỗi xe, tỷ lệ điện tái tạo trong nhà máy, mức tiêu thụ nước, tỷ lệ tái sử dụng chất thải, phát thải trong chuỗi cung ứng, tỷ lệ pin được thu hồi, số liệu bảo hành liên quan đến pin, và báo cáo phát thải vòng đời. Đây là những dữ liệu khó, nhưng chính dữ liệu khó mới phân biệt một cam kết trưởng thành với một khẩu hiệu dễ nghe.

Trạm sạc ô tô điện VinFast tại cây xăng Yên Quang, thành phố Hoà Bình

Cần nói công bằng, không doanh nghiệp non trẻ nào có thể hoàn hảo ngay trong một ngành khó như ô tô điện. Các hãng lớn trên thế giới cũng phải mất nhiều năm để chuẩn hóa báo cáo phát thải, truy xuất chuỗi cung ứng, quản trị pin, giảm carbon trong vật liệu. Nhưng nếu đã chọn mục tiêu tham vọng, doanh nghiệp cũng phải chấp nhận tiêu chuẩn chất vấn cao hơn. Tham vọng lớn là một quyền. Minh bạch lớn là một nghĩa vụ tương ứng.

Trong văn hóa phát triển mới, ESG không phải một lớp trang điểm cho báo cáo thường niên. Nó là kỷ luật tự soi. Một doanh nghiệp càng muốn đi ra quốc tế càng phải quen với việc bị hỏi kỹ hơn, bị so sánh nhiều hơn, bị đánh giá bởi nhà đầu tư, người tiêu dùng, cơ quan quản lý và các tổ chức độc lập. Đường ra thế giới không chỉ đi qua cảng biển, showroom hay nhà máy nước ngoài. Nó đi qua các bộ tiêu chuẩn, bảng kiểm toán, báo cáo carbon, quy định pin, yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng và niềm tin của thị trường.

Nhìn từ Việt Nam, đây là một cơ hội lớn. Nếu một doanh nghiệp công nghiệp xanh trong nước biết xây dựng năng lực ESG nghiêm túc, nó không chỉ giúp chính mình cạnh tranh, mà còn kéo theo chuẩn mới cho nhà cung ứng, lao động kỹ thuật, cơ quan kiểm định và văn hóa tiêu dùng. Khi ấy, net-zero không còn là khẩu hiệu treo trên cao. Nó trở thành một cách học công nghiệp.

Ở cuối cùng, chữ xanh đáng tin không phải chữ xanh làm người ta yên tâm quá sớm. Nó là chữ xanh khiến cả doanh nghiệp và xã hội cùng nghiêm khắc hơn với tương lai. Một nhà máy xanh hơn. Một trạm sạc minh bạch hơn. Một viên pin được quản trị vòng đời tốt hơn. Một người tiêu dùng hiểu rằng tiện ích hôm nay phải đi cùng trách nhiệm ngày mai. Net-zero, nếu hiểu đến nơi, không phải lời hứa về một điểm đến xa. Nó là thói quen đo lường mỗi ngày.

Từ nhà máy và báo cáo ESG, câu chuyện phải quay trở lại đường phố, nơi mọi chiến lược cuối cùng được kiểm chứng bằng thói quen di chuyển của con người. Bởi một đô thị xanh không thể chỉ có xe cá nhân điện. Nó cần xe buýt điện, taxi điện, metro, đi bộ, xe đạp, vỉa hè, trạm dừng và một văn hóa di chuyển bớt phụ thuộc vào sở hữu riêng. Giao thông xanh, nếu chỉ thay động cơ mà không thay cách đi lại, sẽ mới được một nửa.

Thực hiện: Vân Anh

Đồ họa: Nhật Khang

(Xem tiếp kỳ 8: Đô thị xanh không chỉ có xe điện)