Năm mới nói chuyện mới: Xây dựng nền tảng pháp lý cho hội nghề nghiệp

Việt Nam đang hội nhập quốc tế sâu rộng, vì thế cần áp dụng thông lệ quốc tế trong đào tạo, quản lý nguồn nhân lực chất lượng cao với sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế trong xã hội, trong đó có các hội nghề nghiệp. Tuy nhiên, vai trò của hội nghề nghiệp trong vấn đề này chưa được coi trọng. Tạp chí Tự động hóa ngày nay giời thiệu bài viết của Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam – TS. Nguyễn Quân về những trăn trở này.

Chào đón năm mới 2024 và Xuân Giáp Thìn, thay mặt Hội Tự động hóa Việt Nam, tôi xin gửi đến Quý độc giả của Tạp chí Tự động hóa ngày nay những lời chúc mừng tốt đẹp nhất.

Năm 2024 là một năm đặc biệt đối với Hội Tự động hóa Việt Nam (VAA). Sau Hội nghị toàn thể Ban chấp hành VAA giữa nhiệm kỳ ngày 12/01/2024, các thành viên của Hội sẽ khẩn trương chuẩn bị cho Hội nghị khoa học và triển lãm quốc tế về Đo lường – Điều khiển – Tự động hóa lần thứ 7 (VCCA-2024) được tổ chức từ ngày 9 đến 11/5/2024 tại trường Đại học Hàng hải Việt Nam, với sự phối hợp của Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hải Phòng.

Sau thành công của hội nghị lần thứ 6 (VCCA-2022) tại Thành phố Hồ Chí Minh, sự kiện năm nay hy vọng sẽ có bước phát triển mới với sự bảo trợ của Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam VUSTA, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công thương, Bộ Thông tin và Truyền thông, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam VCCI, Ủy ban Nhân dân thành phố Hải Phòng, cùng với sự tham gia của hàng nghìn nhà khoa học tự động hóa trong nước và nước ngoài, hàng trăm doanh nghiệp sản xuất kinh doanh trong lĩnh vực tự động hóa và chuyển đổi số. Tiếp đó, vào tháng 9/2024, Hội Tự động hóa Việt Nam sẽ long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Hội và đón nhận các phần thưởng cao quý của Chính phủ và các Bộ ngành cho các đơn vị và cá nhân.

Thực tiễn 30 năm hoạt động đã chứng tỏ vai trò quan trọng của Hội Tự động hóa Việt Nam trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nhất là trong giai đoạn chuyển đổi số và cách mạng công nghiệp lần thứ 4 hiện nay.

Là tổ chức xã hội nghề nghiệp tập hợp các nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực tự động hóa và các viện, trường, doanh nghiệp liên quan đến lĩnh vực tự động hóa, Hội đã đi tiên phong trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp chuyển đổi số và tự động hóa các dây chuyền sản xuất, xây dựng các dự án chiếu sáng thông minh, đô thị thông minh, nông thôn thông minh, tư vấn phản biện các cơ chế chính sách về phát triển công nghệ tự động hóa và Robot, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và phát triển thị trường công nghệ thông qua Sàn Giao dịch công nghệ tự động hóa, các hội thảo khoa học về chuyển đổi số và thành phố thông minh, tham gia cùng các hội bạn tổ chức các giải thưởng về chuyển đổi số, thành phố thông minh và công nghiệp 4.0,… hợp tác với nhiều đối tác trong nước và nước ngoài phát triển công nghệ và sản phẩm tự động hóa.

Vai trò hội nghề nghiệp trong việc sát hạch chuyên môn và cấp chứng chỉ hành nghề cho người lao động

Tôi muốn đề cập đến một câu chuyện có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động của các hội nghề nghiệp.

Đó là Hội Tự động hóa Việt Nam đã nhiều năm trăn trở với việc xây dựng nền tảng pháp lý cho hoạt động của các hội nghề nghiệp, nhiều lần kiến nghị với VUSTA và các cơ quan chức năng sớm có chủ trương xây dựng một đạo luật về hội nghề nghiệp, quy định rõ quyền và trách nhiệm của các hội nghề nghiệp trong các hoạt động dịch vụ phục vụ quản lý nhà nước và hoạt động KHCN, sản xuất kinh doanh, bên cạnh chức năng tư vấn, phản biện và giám định xã hội.

Các hội nghề nghiệp là tổ chức tự nguyện, tự chủ, tự chịu trách nhiệm và hầu như không sử dụng ngân sách nhà nước, vì vậy cần được quan tâm tạo điều kiện để các hội có nguồn thu thông qua hoạt động sự nghiệp và sản xuất kinh doanh, duy trì và phát triển tiềm lực của hội. Một trong những hoạt động quan trọng cần được khẳng định là quyền của các hội nghề nghiệp trong việc sát hạch chuyên môn và cấp chứng chỉ hành nghề cho người lao động trong các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và dịch vụ.

Đây là hoạt động phổ biến có tính thông lệ của nền kinh tế thị trường tại các nước phát triển. Một người được đào tạo trong các lĩnh vực kỹ thuật cũng như một số ngành nghề liên quan đến sức khỏe con người, trợ giúp pháp lý,… chỉ được phép hành nghề khi tích lũy đủ kinh nghiệm thực tế, có trình độ chuyên môn hoặc tay nghề nhất định, phải tham dự một kỳ thi sát hạch và đạt được chứng chỉ hành nghề do một hiệp hội chuyên ngành tổ chức.

Cách làm này đảm bảo tính khách quan và độc lập của hệ thống đào tạo là các trường đại học, cao đẳng và dạy nghề (chủ yếu trang bị kiến thức cơ bản cho học viên) với hệ thống thực hành và giám sát là các hội nghề nghiệp (bao gồm các chuyên gia có kinh nghiệm và tay nghề đã và đang hoạt động trong thị trường).

Để làm được điều này, cần xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ sư (luật sư, bác sỹ,…) phù hợp với tiêu chuẩn khu vực và quốc tế để có thể hội nhập và tạo điều kiện trao đổi chuyên gia với các nước. Điều đáng buồn là cho đến nay mới chỉ có rất ít người lao động Việt Nam được cấp chứng chỉ hành nghề theo chuẩn ASEAN và quốc tế, làm hạn chế khả năng đưa kỹ sư Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài cũng như được tuyển dụng vào các doanh nghiệp FDI, dẫn tới các doanh nghiệp thường phải đào tạo lại trước khi sử dụng lao động, hoặc xảy ra nhiều sự cố trong quá trình làm việc chuyên môn do thiếu kinh nghiệm, thiếu người kiểm tra giám sát.

Có lẽ do người lao động Việt Nam chưa cảm thấy cần thiết phải đạt được trình độ chuẩn, bởi các quy định pháp luật của Việt Nam chưa bắt buộc họ phải có chứng chỉ hành nghề quốc gia hoặc quốc tế, và cũng chưa quy định cơ quan tổ chức nào chịu trách nhiệm sát hạch và cấp chứng chỉ hành nghề. Vì thế có tình trạng các cơ sở đào tạo tự cấp chứng chỉ hành nghề ngay sau khi đào tạo, hoặc cơ quan quản lý nhà nước lại đứng ra tổ chức sát hạch và cấp chứng chỉ hành nghề, trong khi đó chính là chức năng sự nghiệp của các hội nghề nghiệp chuyên ngành.

Hội nhập quốc tế, cần áp dụng thông lệ quốc tế

Việt Nam đang hội nhập quốc tế sâu rộng, vì thế cần áp dụng thông lệ quốc tế trong đào tạo, quản lý nguồn nhân lực chất lượng cao với sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế trong xã hội, nhưng phải đảm bảo tính công khai, minh bạch và khách quan. Giao quyền cho các hội nghề nghiệp đánh giá, sát hạch và cấp chứng chỉ hành nghề cho người lao động sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tính pháp lý trong vận hành nền kinh tế.

Năm 2020, VUSTA đã từng đề xuất việc xây dựng “Luật hành nghề kỹ sư chuyên nghiệp” và đã có dự thảo đề cương, tuy nhiên đề xuất này chưa được các cơ quan có thẩm quyền chấp nhận. Trong bối cảnh Luật về hội chưa được xem xét đưa vào chương trình xây dựng và trình Quốc hội do tính phức tạp và nhạy cảm, thì việc xây dựng một đạo luật riêng về các hội nghề nghiệp là cần thiết và khả thi. Có thể khẩn trương hoàn thiện nền tảng pháp luật cho hoạt động này theo 2 phương án: (i) ban hành Luật về các hội nghề nghiệp; (ii) sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Dạy nghề; trong cả 2 phương án đó cần quy định rõ một trong những chức năng nhiệm vụ của các hội nghề nghiệp là tổ chức đánh giá, sát hạch trình độ và cấp chứng chỉ hành nghề theo chuẩn quốc gia và quốc tế, theo dõi kiểm tra và định kỳ xử lý sau khi cấp chứng chỉ.

Tôi ủng hộ phương án thứ nhất vì nó căn cơ và toàn diện hơn, tạo hành lang pháp lý đầy đủ hơn cho hoạt động của các hội nghề nghiệp cả về tổ chức, nhân sự và hoạt động. Mong sao Quý độc giả của Tạp chí Tự động hóa ngày nay cùng để tâm nghiên cứu và ủng hộ cho ý tưởng này của chúng tôi, để các hội nghề nghiệp sớm có một hành lang pháp lý thuận lợi cho hoạt động của mình.

Một lần nữa, xin kính chúc Quý độc giả của Tạp chí Tự động hóa ngày nay một năm mới An khang, Thịnh vượng và Thành công. Xin cảm ơn Quý độc giả đã đồng hành cùng Hội Tự động hóa Việt Nam suốt 30 năm qua./.

Nguyễn Quân
Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam