Ra mắt bộ sách "Nam Sơn (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tư liệu, lưu trữ và báo chí"

Hành trình 25 năm tri ân danh họa tiên phong và di sản mỹ thuật hiện đại Việt Nam

Sự kiện được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925-2025) - cái nôi của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam, với sự phối hợp giữa Nhà xuất bản Mỹ thuật, Ban tổ chức sự kiện tại Việt Nam và Tập đoàn đấu giá Millon (Pháp), đơn vị phát hành độc quyền bộ sách tại Pháp.

Không gian buổi lễ mang đậm dấu ấn lịch sử hội trường Ngụy Như Kon Tum, nơi lưu giữ bức tranh tường khổng lồ của họa sĩ Victor Tardieu - người đồng sáng lập Trường Mỹ thuật Đông Dương cùng Nam Sơn gần một thế kỷ trước. Trên bức tranh ấy, hình ảnh của Nam Sơn vẫn hiện diện giữa hơn hai trăm nhân vật Việt Nam, như một chứng nhân cho tinh thần giao thoa văn hóa Đông - Tây. Chính vì ý nghĩa đó, ban tổ chức đã chọn nơi đây làm điểm khởi đầu cho hành trình tri ân danh họa tiên phong của mỹ thuật Việt Nam.

Buổi ra mắt sách diễn ra trang trọng với sự tham dự của hơn 150 khách mời gồm các nhà nghiên cứu, phê bình mỹ thuật, đại diện cơ quan văn hóa, các học viện nghệ thuật, cùng gần 20 cơ quan báo chí trong và ngoài nước. Đặc biệt, chương trình còn giới thiệu 10 tác phẩm nguyên bản của Nam Sơn, lần đầu tiên được trưng bày tại Việt Nam sau nhiều thập kỷ lưu lạc, mang đến cơ hội hiếm hoi để công chúng chiêm ngưỡng di sản hội họa gắn liền với lịch sử mỹ thuật hiện đại nước nhà.

Nam Sơn - Người tiên phong của sự giao thoa Đông - Tây

Danh họa Nam Sơn, tên thật là Nguyễn Văn Thọ (1899-1973), là một trong hai người sáng lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương cùng họa sĩ người Pháp Victor Tardieu. Trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, giữa sự giao thoa của hai nền văn minh Đông - Tây, ông không chỉ là họa sĩ mà còn là người thầy, người truyền lửa, góp phần tạo dựng nền móng cho mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

Nhà nghiên cứu Ngô Kim Khôi là cháu ngoại của danh họa Nam Sơn

Được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Paris, Nam Sơn đã kết hợp tinh thần học thuật phương Tây với các chất liệu truyền thống Việt Nam như lụa, sơn mài, sơn dầu, mở đường cho một phong cách hội họa đậm bản sắc dân tộc nhưng vẫn hòa nhập vào dòng chảy quốc tế. Từ mái trường ông đồng sáng lập, đã ra đời một thế hệ vàng của hội họa Việt Nam: Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Tô Ngọc Vân, những người sau này làm rạng danh nghệ thuật Việt Nam trên thế giới.

Chính vì vậy, việc ra mắt bộ sách về Nam Sơn không chỉ là một hoạt động học thuật, mà còn là một hành trình khơi dậy ký ức, tri ân và tái hiện tinh thần Đông Dương - nơi văn hóa Việt Nam gặp gỡ phương Tây trong tinh thần cởi mở, sáng tạo và khai phóng.

Một công trình nghiên cứu đồ sộ - 25 năm cho một di sản

Bộ sách “Nam Sơn (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tư liệu, lưu trữ và báo chí” gồm 2 tập dày 1008 trang, trình bày bằng ba ngôn ngữ: Việt - Pháp - Anh, do Nhà xuất bản Mỹ thuật cấp phép. Ấn phẩm quy tụ hơn 70 tác phẩm hội họa quý hiếm, cùng 600 hình ảnh tư liệu được thu thập từ các bảo tàng, kho lưu trữ và bộ sưu tập cá nhân tại Việt Nam và Pháp.

Bộ sách “Nam Sơn (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tư liệu, lưu trữ và báo chí” là một công trình nghiên cứu quy mô của nhà nghiên cứu Ngô Kim Khôi

Tác giả Ngô Kim Khôi, con trai của bà Nguyễn Thị Ngọc Trâm, con gái thứ ba của họa sĩ Nam Sơn là người đã dành phần lớn cuộc đời mình cho việc sưu tầm và nghiên cứu lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Ông từng là nhà thiết kế thời trang cho các thương hiệu danh tiếng như Hermès, Dior, Givenchy, Balenciaga, nhưng từ khi định cư tại Pháp, ông chuyển hướng sang lĩnh vực mỹ thuật, cộng tác với các viện bảo tàng và nhà đấu giá lớn như Cernuschi, Millon, Bonhams.

Ông chia sẻ: “Qua chứng nhân là mẹ tôi, bà Nguyễn Thị Ngọc Trâm, cùng những tư liệu gia đình và các tài liệu sưu tầm từ Việt Nam và Pháp, tôi đã đào bới quá khứ, khơi dậy ký ức và đưa ra ánh sáng một số phận từng bị che khuất bởi những đám mây đen của lịch sử.”

Bộ sách được Tập đoàn đấu giá Millon phát hành độc quyền tại Pháp. Tổng Giám đốc Alexandre Millon khẳng định: “Nam Sơn là huyền thoại nghệ thuật đầu tiên của Việt Nam hiện đại. Các bảo tàng đang nắm giữ tác phẩm của ông thực sự đang gìn giữ một kho báu tinh thần, cội nguồn của một phong trào và một bản sắc.”

Tiếng nói của giới học thuật: Một di sản được khai mở

Trong khuôn khổ buổi ra mắt, nhiều học giả đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về giá trị của bộ sách và di sản của Nam Sơn.

Tiến sĩ Nguyễn Thụy Phương - Nhà ghiên cứu giáo dục từng giành Giải thưởng Louis Cros của Viện Hàn lâm Khoa học Đạo đức và Chính trị Pháp (2017), cho rằng cuộc đời Nam Sơn là một biểu tượng của tinh thần khai phóng và sự giao thoa văn hóa trong giai đoạn đầu thế kỷ XX.

Bà chia sẻ: “Nam Sơn không chỉ là một họa sĩ tiên phong, mà còn là nhà giáo dục mang tầm nhìn chiến lược, khơi dậy tư duy khai phóng và tinh thần dân tộc trong nghệ thuật. Việc ông tham gia sáng lập và giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Đông Dương là bước ngoặt lịch sử, giúp hình thành một thế hệ tinh hoa – những người đã làm nên diện mạo của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.”

Theo bà, Nam Sơn không chỉ tiếp nhận ảnh hưởng phương Tây, mà còn chủ động Việt hóa, biến những kỹ thuật học được ở Paris thành chất liệu để xây dựng bản sắc mới cho nghệ thuật Việt. Bên cạnh những hạn chế của mô hình giáo dục thuộc địa, vai trò của Nam Sơn là chiếc cầu nối giữa hai nền văn hóa, giữa người thầy Pháp và người học trò Việt, giữa truyền thống và hiện đại - một biểu tượng nhân văn hiếm có.

Nhà phê bình mỹ thuật Quang Việt (Hà Nội) đánh giá bộ sách của Ngô Kim Khôi là “một công trình khảo cứu công phu bậc nhất về 20 năm ‘hiện đại’ đầu tiên của mỹ thuật Việt Nam”. Ông nhận xét: “Tránh đi sâu vào những lý luận khô khan, Ngô Kim Khôi chọn hình thức ‘biên niên' tựa như một catalogue raisonné (vựng tập có lý luận) để diễn đạt nội dung vừa có bề rộng, vừa có chiều sâu. Mỗi con số, mỗi bức ảnh đều mang nhịp điệu riêng như một khúc nhạc giàu chất thơ, hòa quyện giữa dữ liệu và cảm xúc, giữa học thuật và ký ức.”

Còn Tiến sĩ Lê Xuân Phán chuyên nghiên cứu về giáo dục Việt Nam thời thuộc địa, xem bộ sách như “một bảo tàng nghệ thuật thu nhỏ”, nơi mỗi trang sách là một triển lãm kể lại câu chuyện về sáng tạo, tận tụy và tình yêu quê hương. Ông nhấn mạnh: "Tác phẩm của Ngô Kim Khôi là món quà quý giá dành cho những người yêu nghệ thuật trong nước và quốc tế. Nó không chỉ tái hiện cuộc đời và sự nghiệp của một danh họa, mà còn là lời tri ân sâu sắc đối với những thế hệ tiên phong đã đặt nền móng cho mỹ thuật Việt Nam hiện đại".

Tôn vinh ký ức - lan tỏa di sản

Từ hội trường cổ kính giữa lòng Hà Nội, tinh thần của Trường Mỹ thuật Đông Dương như được sống dậy. Bộ sách của Ngô Kim Khôi không chỉ là nỗ lực phục dựng lịch sử, mà còn là một thông điệp văn hóa rằng nghệ thuật Việt Nam, dù từng bị che khuất trong những lớp bụi thời gian, vẫn có sức sống mạnh mẽ để được nhắc nhớ, tôn vinh và lan tỏa.

Sau sự kiện tại Hà Nội, buổi ra mắt tiếp theo sẽ diễn ra tại Bảo tàng Nghệ thuật Quang San (TP. Hồ Chí Minh) vào ngày 24 tháng 10 năm 2025, tiếp tục hành trình đưa câu chuyện về Nam Sơn đến gần hơn với công chúng yêu nghệ thuật cả nước.

Như lời kết của tác giả Ngô Kim Khôi: "Tôi không chỉ viết về ông ngoại của mình, mà viết về một thế hệ đã sống trọn vẹn cho nghệ thuật - những con người dám mơ, dám tin và dám vẽ nên một giấc mơ Việt Nam hiện đại giữa lòng Đông Dương rực rỡ".