World Cup 2026: Đêm Azteca, trọng tài có thêm đôi mắt

Sân Azteca đêm khai hội không thiếu sắc màu. Khán đài ken đặc người, biển áo xanh Mexico cuộn lên như một con sóng, tiếng hò reo va vào những tầng bê tông từng chứng kiến Pelé đăng quang năm 1970 và Maradona bước vào cõi huyền thoại năm 1986. Ngoài sân, khu cổ động viên tại quảng trường Zócalo cũng kín người. Reuters cho biết khoảng 80.000 khán giả có mặt trong sân, còn khu fan zone 50.000 chỗ ở trung tâm Mexico City cũng chật như nêm.

Ấy vậy mà sau tiếng còi khai cuộc, câu chuyện của trận đấu không chỉ được viết bằng đôi chân.

Mexico vượt lên ở phút thứ chín nhờ Julián Quiñones, trước khi Raúl Jiménez đánh đầu nâng tỷ số lên 2-0 ở phút 67. Đó là bàn thắng World Cup đầu tiên của Jiménez trong lần thứ tư dự giải, một khoảnh khắc giàu xúc cảm đối với tiền đạo từng trải qua chấn thương sọ nghiêm trọng và những năm tháng tưởng như bị số phận ghì khỏi sân cỏ. Nhưng giữa hai bàn thắng ấy, trận khai mạc bắt đầu rẽ sang một đường ray khác, nóng hơn, gắt hơn và đầy những cuộc “thẩm án” bằng hình ảnh.

Phút 50, Sphephelo Sithole đốn Brian Gutiérrez ngay trước khu vực cấm địa khi cầu thủ Mexico đang lao về phía khung thành. Trọng tài Wilton Sampaio rút thẻ đỏ vì cho rằng Sithole đã ngăn cản một cơ hội ghi bàn rõ rệt, trong ngôn ngữ luật bóng đá gọi là DOGSO. Quãng đường đến khung thành ngắn, hướng chạy trực diện, bóng còn trong tầm kiểm soát và không có hậu vệ nào đủ gần để sửa sai. Bốn yếu tố ấy ghép lại thành một bản cáo trạng tương đối hoàn chỉnh.

VAR kiểm tra tình huống nhưng không buộc trọng tài thay đổi quyết định. Đây là chi tiết cần nói cho minh bạch rằng công nghệ không “sáng tác” ra chiếc thẻ đỏ; nó đóng vai trò người giám sát, lật lại hồ sơ bằng nhiều góc máy rồi xác nhận phán quyết ban đầu. Giống một vị quan giám sát ngồi trong căn phòng kín, VAR không nhất thiết phải bước ra công đường mỗi lần xem xét án lệ.

Tới phút 84, công nghệ mới thật sự từ hậu trường bước lên sân khấu.

Trong một tình huống xa bóng, Themba Zwane vòng tay từ phía sau và tác động vào mặt Roberto Alvarado. Mắt người có thể bỏ qua bởi bóng đang ở nơi khác; camera thì không biết chớp mắt, cũng chẳng bị tiếng ồn khán đài đánh lạc hướng. Tổ VAR phát hiện hành vi, mời trọng tài ra màn hình bên đường biên. Sau vài lần tua chậm, thứ nhịp điệu vừa lạnh lùng vừa bất nhẫn của bóng đá thời số hóa, Sampaio rút thẻ đỏ trực tiếp.

Nam Phi còn chín người. Một trận đấu vốn đã chông chênh bỗng hóa thành cuộc hành quân thiếu quân số.

Tuy nhiên, công nghệ nhìn thấy sự việc không có nghĩa mọi người đều nhìn sự việc giống nhau. Cựu trọng tài người Anh Mark Halsey, trong nhận định được The Sun dẫn lại, cho rằng thẻ đỏ dành cho Sithole là hợp lý, nhưng hình phạt đối với Zwane có thể quá nặng và thẻ vàng có lẽ tương xứng hơn. Đó chính là nghịch lý cố hữu của VAR - máy móc cung cấp hình ảnh ngày càng chính xác, song ý nghĩa của hình ảnh vẫn phải đi qua lăng kính con người. Camera có thể đo khoảng cách từng centimet; nó chưa thể cân đong hoàn toàn cường độ, chủ ý và sắc thái của một cái vung tay.

Đến phút bù giờ, chiếc thẻ đỏ thứ ba xuất hiện. César Montes kéo ngã Khuliso Mudau trong một pha phản công của Nam Phi. Trọng tài xác định hậu vệ Mexico là chốt chặn cuối cùng và truất quyền thi đấu. VAR tiếp tục kiểm tra nhưng giữ nguyên quyết định.

Thế là trận khai mạc có ba thẻ đỏ, nhiều hơn số bàn thắng. Theo Times of India, đây là lần đầu một trận mở màn World Cup chứng kiến ba cầu thủ bị đuổi. TalkSport còn đưa ra một phép so sánh khá chua cay là: riêng trận Mexico - Nam Phi đã có số thẻ đỏ bằng 75% tổng số thẻ đỏ của cả World Cup 2022. Ngày hội bóng đá vừa mở cửa, phòng kỷ luật đã đông khách.

Ở một tầng sâu hơn, trận đấu còn cho thấy công nghệ trọng tài đang chuyển từ “xem lại” sang “theo dõi thường trực”. FIFA tiếp tục vận hành công nghệ việt vị bán tự động, kết hợp hệ thống camera, dữ liệu chuyển động và mô hình cơ thể cầu thủ để giúp tổ VAR xác định vị trí nhanh hơn. FIFA mô tả đây là công cụ giúp các quyết định việt vị được đưa ra nhanh, ổn định và chính xác hơn; quyền phán quyết cuối cùng vẫn thuộc về trọng tài.

Theo Wired, hạ tầng công nghệ tại World Cup lần này còn được nâng cấp bằng 16 camera quang học độ phân giải cao, dữ liệu bóng kết nối và mô hình “song sinh số” 3D của cầu thủ. Quả bóng có thể phát dữ liệu chuyển động với tần suất rất cao, còn phần mềm dựng lại vị trí cơ thể trong không gian. Nói nôm na, sân bóng giờ không chỉ là một thảm cỏ. Nó là một mặt phẳng dữ liệu khổng lồ, nơi mỗi bước chạy đều để lại dấu chân số.

Trong trận khai mạc, hệ thống việt vị bán tự động không tạo ra cú đảo án ngoạn mục nào. Các bàn thắng của Mexico được kiểm tra trong nền và công nhận. Công nghệ hiện diện như người gác cổng ít lời, không chen vào bữa tiệc khi chưa cần thiết, nhưng luôn đặt tay lên then cửa.

Mexico có ba điểm, Nam Phi mang theo hai án treo giò và cả hai đội rời sân với cảm giác rằng World Cup mới đã thực sự bắt đầu. Không chỉ bởi quy mô 48 đội hay 104 trận đấu, mà bởi một trật tự tài phán mới đang thành hình.

Trọng tài vẫn cầm còi. Con người vẫn chịu trách nhiệm. Nhưng sau lưng ông giờ là một “triều đình điện tử” gồm camera, cảm biến, thuật toán, mô hình 3D và những căn phòng VAR đầy màn hình.

Chúng không làm bóng đá hết tranh cãi. Có khi còn khiến tranh cãi tinh vi hơn.

Song ít nhất, từ đêm Azteca, cầu thủ nên nhớ một điều rằng quả bóng có thể ở rất xa, trọng tài có thể đang quay lưng, nhưng công nghệ thì đang nhìn.

Ngân Hà