AI chưa gây thất nghiệp, nhưng làm chậm tuyển dụng lao động trẻ

Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách con người làm việc, nhưng tác động của nó lên thị trường lao động không diễn ra theo kịch bản “sốc” như nhiều dự đoán. Báo cáo nghiên cứu toàn cầu công bố ngày 5/3 của Anthropic cho thấy hiện chưa có bằng chứng rõ ràng rằng AI đã gây ra làn sóng thất nghiệp trên diện rộng. Tuy vậy, các dữ liệu ban đầu lại chỉ ra một xu hướng đáng chú ý: cơ hội việc làm dành cho lao động trẻ đang chậm lại trong những ngành nghề chịu ảnh hưởng mạnh từ AI.

Chưa có dấu hiệu thất nghiệp tăng do AI

Trong nghiên cứu “Tác động của AI lên thị trường lao động”, các nhà nghiên cứu đã phân tích dữ liệu sử dụng AI thực tế trên hàng triệu cuộc hội thoại của hệ thống Claude, kết hợp với dữ liệu nghề nghiệp từ Bộ Lao động Mỹ để đo lường mức độ AI đang thay thế các nhiệm vụ trong công việc.

Kết quả cho thấy, dù AI đã bắt đầu tham gia vào nhiều nhiệm vụ trong các ngành nghề trí thức, tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm nghề chịu ảnh hưởng nhiều và nhóm ít bị ảnh hưởng gần như không có sự khác biệt đáng kể kể từ khi các mô hình AI tạo sinh phổ biến rộng rãi.

Tỷ lệ thất nghiệp - nhóm bị AI ảnh hưởng nhiều (đỏ) và không ảnh hưởng (xanh)

Biểu đồ trên cho thấy đường đỏ (Top quartile/most exposed) = nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất, đường xanh (No exposure) = nhóm không bị ảnh hưởng. Trong COVID, nhóm KHÔNG bị AI ảnh hưởng (làm việc trực tiếp) lại thất nghiệp NHIỀU hơn. Sau đó hai đường gần như song song. Biểu đồ dưới: đo khoảng cách giữa hai nhóm, gần bằng 0 kể từ ChatGPT ra mắt (đường nét đứt dọc). Nghĩa là: chưa thấy AI gây thất nghiệp rõ rệt.

Theo nhóm nghiên cứu, nếu AI thực sự gây ra làn sóng sa thải lớn, dữ liệu thất nghiệp sẽ phản ánh rất rõ. Ví dụ, nếu toàn bộ lao động trong 10% nghề bị ảnh hưởng nhiều nhất mất việc, tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ có thể tăng từ khoảng 4% lên tới 13% - một biến động đủ lớn để nhận thấy ngay trong thống kê. Tuy nhiên, kịch bản này chưa xuất hiện. Điều này cho thấy tác động của AI, nếu có, đang diễn ra theo cách chậm và âm thầm hơn so với những cú sốc kinh tế như đại dịch COVID-19.

Một nghiên cứu mới do các chuyên gia từ Yale University Budget Lab và Brookings Institution thực hiện cho thấy, dù các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) như ChatGPT phát triển nhanh chóng, thị trường lao động Mỹ nhìn chung vẫn duy trì trạng thái ổn định. Cho đến nay, chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy AI đang trực tiếp gây ra làn sóng thất nghiệp như nhiều dự đoán trước đó.

Theo báo cáo được công bố gần đây, việc phân tích dữ liệu chính thức của thị trường lao động Mỹ kết hợp với số liệu từ ngành công nghệ cho thấy AI chưa tạo ra những biến động mang tính bước ngoặt đối với cơ cấu việc làm. Những tác động quan sát được hiện nay chủ yếu tương đồng với các làn sóng công nghệ trước đây, như sự xuất hiện của máy tính cá nhân hay Internet.

Theo phân tích dữ liệu chính thức về thị trường lao động Mỹ kết hợp với số liệu từ ngành công nghệ, AI chưa tạo ra thay đổi mang tính bước ngoặt đối với cơ cấu việc làm.

Bà Molly Kinder, chuyên gia cao cấp tại Brookings và là đồng tác giả nghiên cứu nhận định: “Dù AI đang phát triển với tốc độ rất nhanh, thị trường lao động Mỹ trong ba năm qua vẫn phản ánh nhiều hơn câu chuyện ổn định thay vì đứt gãy. Chúng ta chưa chứng kiến một ‘ngày tận thế việc làm’ như nhiều người lo ngại”.

Đồng quan điểm, bà Martha Gimbel, Giám đốc Yale Budget Lab, cho rằng tâm lý bi quan của công chúng phần nào xuất phát từ cảm nhận rằng thị trường lao động đang gặp khó khăn, hơn là từ tác động thực tế của AI. “Chúng tôi đã kiểm chứng vấn đề bằng nhiều phương pháp khác nhau, nhưng chưa tìm thấy bằng chứng cho thấy AI đang trực tiếp lấy đi công việc của con người”, bà cho biết.

Theo nền tảng theo dõi tình trạng việc làm Layoffs.fyi, các công ty công nghệ đã cắt giảm hơn 700.000 nhân sự trên toàn cầu kể từ năm 2022 - thời điểm ChatGPT xuất hiện. Tuy nhiên, phần lớn các đợt sa thải này được cho là động thái điều chỉnh sau giai đoạn tuyển dụng ồ ạt trong thời kỳ đại dịch, hơn là hệ quả trực tiếp từ sự phát triển của AI.

Tín hiệu sớm ở nhóm lao động trẻ

Dù vậy, báo cáo phát hiện một dấu hiệu đáng chú ý ở nhóm lao động trẻ. Các nghiên cứu liên quan cho thấy việc làm trong những nghề bị AI ảnh hưởng nhiều đã giảm từ 6% đến 16% đối với nhóm lao động từ 22 đến 25 tuổi. Nguyên nhân chính không phải do sa thải, mà do doanh nghiệp tuyển dụng ít hơn.

Khi đo trực tiếp tỷ lệ người trẻ bắt đầu công việc mới, dữ liệu cho thấy sự phân kỳ rõ rệt kể từ năm 2024. Trong các nghề ít bị AI ảnh hưởng, tỷ lệ người trẻ tìm được việc mới duy trì khoảng 2% mỗi tháng. Ngược lại, ở các nghề chịu tác động mạnh từ AI, con số này giảm khoảng 0,5% mỗi tháng, tương đương mức giảm khoảng 14% so với năm 2022.

Theo các nhà nghiên cứu, hiện tượng này có thể phản ánh việc doanh nghiệp giảm tuyển dụng các vị trí đầu vào khi nhiều nhiệm vụ cơ bản đã có thể được hỗ trợ bởi AI.

Một nghiên cứu của Stanford Digital Economy Lab cho thấy tín hiệu sớm về tác động của AI đối với lao động trẻ. Theo nghiên cứu này, việc làm của nhóm lao động 22-25 tuổi trong những nghề chịu ảnh hưởng lớn từ AI đã giảm khoảng 6% kể từ cuối năm 2022, trong khi việc làm của các nhóm tuổi lớn hơn trong cùng lĩnh vực lại tăng từ 6-9%. Một phân tích khác của nhóm nghiên cứu cũng cho thấy mức giảm tương đối có thể lên tới khoảng 13% đối với lao động mới vào nghề trong các ngành nghề tiếp xúc nhiều với AI.

Xu hướng giảm cơ hội việc làm của lao động trẻ cũng được phản ánh trong thực tế tuyển dụng của nhiều doanh nghiệp. Tại các hãng tư vấn lớn như Deloitte, EY, KPMG và PwC, số lượng tuyển sinh viên mới tốt nghiệp đã giảm trong những năm gần đây khi các công cụ AI có thể đảm nhiệm một phần các nhiệm vụ cơ bản trước đây do nhân viên cấp thấp thực hiện. Riêng KPMG đã giảm số lượng tuyển dụng chương trình graduate từ 1.399 xuống còn 942 người trong năm 2023. Các khảo sát doanh nghiệp quốc tế cũng cho thấy xu hướng tương tự: khoảng 80% doanh nghiệp cho biết đã cắt giảm hoặc thu hẹp tuyển dụng vị trí entry-level khi AI có thể tự động hóa nhiều công việc lặp lại như tổng hợp dữ liệu, soạn thảo báo cáo hay viết mã đơn giản. Điều này cho thấy tác động của AI đến thị trường lao động hiện nay chủ yếu thể hiện ở việc doanh nghiệp giảm tuyển dụng nhân sự mới, thay vì sa thải hàng loạt lao động hiện có.

Xu hướng giảm nhu cầu tuyển dụng nhân sự cấp thấp cũng bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam khi nhiều doanh nghiệp đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào vận hành. Tại FPT Telecom, hệ thống AI tạo nội dung và tự động đăng bài được triển khai trong nền tảng bán hàng trực tuyến đã giúp giảm khoảng 70% thời gian nhân viên phải dành cho việc sáng tạo nội dung marketing, cho thấy nhiều nhiệm vụ trước đây do nhân sự trẻ đảm nhiệm đang được tự động hóa bởi AI.

Trong lĩnh vực viễn thông và công nghệ, các doanh nghiệp như Viettel hay FPT Digital cũng đang phát triển các hệ thống chatbot, trợ lý ảo và nền tảng AI phục vụ chăm sóc khách hàng, marketing tự động và phân tích dữ liệu. Việc triển khai các giải pháp này cho phép doanh nghiệp xử lý khối lượng lớn công việc lặp lại bằng thuật toán, từ đó giảm nhu cầu tuyển thêm nhân sự ở các vị trí entry-level, đồng thời chuyển trọng tâm sang tuyển kỹ sư AI, dữ liệu hoặc chuyên gia công nghệ có trình độ cao hơn.

AI đang ảnh hưởng mạnh đến lao động tri thức

Một điểm đáng chú ý khác của nghiên cứu là nhóm nghề bị AI tác động nhiều nhất lại là các nghề trí thức. Lập trình viên, nhân viên chăm sóc khách hàng và nhà phân tích tài chính nằm trong số những nghề có tỷ lệ nhiệm vụ được AI thực hiện cao nhất.

Trái lại, nhiều công việc mang tính lao động tay chân gần như chưa bị AI tác động, như đầu bếp, thợ sửa xe, nhân viên cứu hộ hay bartender. Điều này cho thấy AI hiện chủ yếu tham gia vào các nhiệm vụ xử lý thông tin, phân tích dữ liệu và giao tiếp - những phần việc phổ biến trong các ngành nghề văn phòng.

Tác động âm thầm nhưng dài hạn

Các tác giả nghiên cứu cho rằng AI có thể tác động đến thị trường lao động theo cách tương tự những thay đổi công nghệ trước đây như internet hay toàn cầu hóa: diễn ra từ từ và khó nhận ra ngay trong dữ liệu tổng thể.

Trong ngắn hạn, AI chưa làm tăng thất nghiệp, nhưng có thể đang thay đổi cách doanh nghiệp tuyển dụng, đặc biệt với các vị trí đầu vào. Điều này đồng nghĩa với việc những người mới gia nhập thị trường lao động như sinh viên mới tốt nghiệp có thể là nhóm chịu tác động đầu tiên.

Nghiên cứu kết luận rằng đây mới chỉ là những tín hiệu ban đầu. Khi AI tiếp tục phát triển và được áp dụng rộng rãi hơn, câu hỏi quan trọng trong những năm tới sẽ là cách thế hệ lao động mới thích nghi với thị trường việc làm đang thay đổi nhanh chóng.