Khoảng cách số của người khuyết tật: Không chỉ là câu chuyện thiết bị

Công bố báo cáo năng lực số của người khuyết tật: Lộ rõ nhiều rào cản tiếp cận

Theo Luật Người khuyết tật năm 2010, ngày 18/4 hằng năm được chọn là Ngày Người khuyết tật Việt Nam. Năm 2025, sự kiện mang chủ đề “Công nghệ số và khả năng tiếp cận cho người khuyết tật”. Sang năm 2026, Bộ Y tế công bố chủ đề “Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật - Kiến tạo đột phá phát triển”, nhằm nâng cao nhận thức xã hội về quyền của người khuyết tật, đồng thời thúc đẩy các hoạt động hỗ trợ, tạo điều kiện để nhóm đối tượng này hòa nhập cộng đồng.

Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam” được xây dựng bám sát chủ đề năm 2026, hướng tới nâng cao nhận thức và thúc đẩy hành động trong toàn xã hội. Việc công bố báo cáo được xem là một đóng góp cụ thể nhằm hiện thực hóa thông điệp này, thông qua việc đưa tiếng nói và dữ liệu của người khuyết tật vào trung tâm của tiến trình chuyển đổi số.

Người khuyết tật sử dụng công nghệ

Nghiên cứu sử dụng phương pháp dữ liệu cộng đồng (Citizen-Generated Data), với khảo sát 201 người khuyết tật tại 5 tỉnh, thành phố, kết hợp phỏng vấn sâu và tham vấn các bên liên quan.

Kết quả cho thấy, 91% người tham gia khảo sát sở hữu thiết bị số, song năng lực sử dụng chủ yếu dừng ở mức cơ bản. Kỹ năng số nâng cao còn hạn chế, đặc biệt trong học tập, làm việc và sáng tạo nội dung số. Công nghệ trợ năng chưa được tích hợp đầy đủ, tạo ra rào cản lớn trong tiếp cận. Đáng chú ý, hơn một nửa số người tham gia chưa tiếp cận hiệu quả với trí tuệ nhân tạo (AI), cho thấy nguy cơ hình thành khoảng cách số mới. Bên cạnh đó, dịch vụ công trực tuyến vẫn tồn tại nhiều rào cản, từ giao diện, hướng dẫn đến thao tác sử dụng.

Những phát hiện này cho thấy khoảng cách số không chỉ nằm ở vấn đề thiết bị, mà còn là khoảng cách về năng lực, khả năng tiếp cận và cách thiết kế hệ thống.

Chia sẻ từ thực tiễn khảo sát, bà Nguyễn Thị Hương, đại diện Hội Người khuyết tật TP. Đà Nẵng cho biết, dù mẫu khảo sát của Hội chỉ gồm 20 người trong tổng số 201 người tham gia, nhưng quá trình thu thập dữ liệu đã phản ánh rõ những rào cản lớn mà người khuyết tật đang đối mặt khi tiếp cận và sử dụng công nghệ số. Theo bà, hạn chế về cơ hội học tập, kỹ năng số và khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến là những khó khăn phổ biến. Nhiều quy trình dịch vụ công có giao diện phức tạp, hướng dẫn chưa rõ ràng, gây trở ngại trong thao tác, đặc biệt với người khuyết tật ở khu vực nông thôn - nơi điều kiện thiết bị và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế. Từ đó, bà nhấn mạnh sự cần thiết của việc huy động sự chung tay của cộng đồng và xã hội nhằm nâng cao kỹ năng số, đồng thời mở rộng cơ hội việc làm để người khuyết tật có thể hòa nhập và tham gia tích cực hơn vào đời sống.

Bà Nguyễn Thị Hương, đại diện Hội Người khuyết tật TP. Đà Nẵng hạn chế về cơ hội học tập, kỹ năng số và khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến là những khó khăn phổ biến của người khuyết tật. Ảnh: BTC

Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về Người khuyết tật Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển cộng đồng nhận định, công nghệ số, đặc biệt là AI, đang mở ra những cơ hội chưa từng có cho người khuyết tật. Tuy nhiên, nếu thiếu cách tiếp cận bao trùm, chính công nghệ cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng. “Báo cáo cho thấy cần có sự vào cuộc đồng bộ, có trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội để bảo đảm mọi người đều được hưởng lợi từ tiến trình chuyển đổi số”, bà nhấn mạnh.

Người khuyết tật cần được “đồng thiết kế” tương lai số

Báo cáo nhấn mạnh, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành nền tảng của xã hội số, người khuyết tật cần được bảo đảm không chỉ quyền tiếp cận công nghệ, mà còn quyền tham gia và đồng thiết kế các giải pháp số. Đây không chỉ là yêu cầu về công bằng, mà còn góp phần khai thác hiệu quả nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD, Điều phối Đối tác LNOB, chủ đề Ngày Người khuyết tật Việt Nam năm nay đặt trọng tâm vào quyền tham gia của người khuyết tật, và báo cáo chính là bước cụ thể hóa tinh thần đó. Bà cho rằng, chỉ khi người khuyết tật thực sự tham gia vào quá trình tạo lập dữ liệu, thiết kế và phản biện chính sách, một hệ sinh thái số bao trùm và bền vững mới có thể hình thành.

“Dữ liệu từ 201 người khuyết tật tại 5 địa phương không chỉ là con số, mà là 201 câu chuyện, 201 hoàn cảnh và 201 tiếng nói khác nhau. Báo cáo không chỉ phản ánh mức độ tiếp cận công nghệ, mà còn chỉ ra những khoảng cách trong việc sử dụng và tham gia vào môi trường số”, bà Linh nhấn mạnh.

Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD phát biểu tại sự kiện. Ảnh: BTC

Cũng theo bà, báo cáo được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn tham chiếu hữu ích cho các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp trong việc xây dựng chính sách, giải pháp chuyển đổi số theo hướng bao trùm ngay từ khâu thiết kế.

Ở góc độ chuyên môn, luật sư Nguyễn Thị Bích Điệp, chuyên gia phát triển bao trùm, cố vấn cấp cao MSD, đồng thời là tác giả chính của báo cáo, cho biết điểm cốt lõi của nghiên cứu nằm ở việc dữ liệu được tạo ra từ chính cộng đồng người khuyết tật. Những trải nghiệm thực tế này không chỉ phản ánh các rào cản hiện hữu, mà còn giúp xác định các giải pháp phù hợp, khả thi hơn trong hoạch định chính sách và phát triển công nghệ.

Theo các chuyên gia, bảo đảm quyền tham gia của người khuyết tật không chỉ là yêu cầu về công bằng xã hội, mà còn là động lực quan trọng để kiến tạo một nền kinh tế số bền vững, đúng với tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau”.