Đào tạo nhân lực trước yêu cầu mới của sản xuất tự động

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sản xuất

Tự động hóa đang làm thay đổi cách tổ chức sản xuất tại nhiều doanh nghiệp. Robot đảm nhiệm các công đoạn lặp lại, hệ thống camera hỗ trợ nhận diện và kiểm tra sản phẩm, trong khi dữ liệu ngày càng được ứng dụng trong giám sát, điều hành dây chuyền. Những thay đổi này cũng kéo theo sự dịch chuyển trong nhu cầu nhân lực kỹ thuật.

Bà Nguyễn Thị Minh Thu - Giám đốc Trung tâm Đào tạo thuộc Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP.Hồ Chí Minh. Ảnh: Nart Thái

Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu cần công nhân vận hành máy móc, thì hiện nay yêu cầu đã mở rộng sang các vị trí có khả năng lập trình, điều khiển, bảo trì và kết nối thiết bị. Người lao động không chỉ cần nắm vững một công đoạn riêng lẻ mà còn phải có kiến thức liên ngành, từ cơ khí, điện, điều khiển đến phần mềm, để có thể phối hợp và xử lý các vấn đề phát sinh trong hệ thống sản xuất.

Đây là vấn đề được bà Nguyễn Thị Minh Thu - Giám đốc Trung tâm Đào tạo thuộc Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP.Hồ Chí Minh, đề cập tại Hội thảo AutoTech Cafe kỳ 7 với chủ đề “Hệ sinh thái Tự động hóa: Công nghệ - Giải pháp - Nhân lực”, diễn ra ngày 13/11/2026 tại Trung tâm Công nghệ TDH 2.0 (KUKA).

Theo số liệu được trình bày tại hội thảo, Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho thấy 19/100 lao động Việt Nam cần được đào tạo chuyển đổi kỹ năng và 26/100 lao động cần nâng cao kỹ năng. Trong khi đó, 62% doanh nghiệp Việt Nam gặp khó khăn do thiếu hụt kỹ năng của người lao động.

Những con số này phản ánh một thách thức không nhỏ: nhu cầu tuyển dụng đang thay đổi, nhưng lực lượng lao động hiện có chưa chắc đã đáp ứng được những yêu cầu mới. Với doanh nghiệp sản xuất, việc tuyển được người có kiến thức nền tảng đã khó, tìm được nhân sự có khả năng làm việc trực tiếp với hệ thống robot và thiết bị tự động hóa còn khó hơn.

Từ thực tế đó, Trung tâm Đào tạo thuộc Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP.Hồ Chí Minh tập trung vào ba hướng hoạt động: đào tạo chuyển đổi kỹ năng (reskill), nâng cao kỹ năng hiện có (upskill) và cung ứng nhân lực đã qua đào tạo cho doanh nghiệp.

Điểm đáng chú ý là đối tượng đào tạo không chỉ có sinh viên hoặc người mới bước vào thị trường lao động. Những lao động đang làm việc trong nhà máy cũng cần được cập nhật kiến thức để có thể đảm nhiệm công việc mới khi quy trình sản xuất thay đổi. Chẳng hạn, một công nhân từng phụ trách vận hành thiết bị có thể được đào tạo thêm về điều khiển, lập trình hoặc giám sát hệ thống tự động.

Sau 20 năm hoạt động, từ năm 2005 đến 2025, Trung tâm đã tổ chức 2.664 khóa học với tổng cộng 55.741 lượt học viên. Trong đó, giai đoạn 2021–2025 ghi nhận 26.802 lượt học viên, tăng đáng kể so với các giai đoạn trước.

Nhiều doanh nghiệp như Nidec Việt Nam, Unilever, Heineken, Toshiba, Samsung, Mitsuba và Sumiden đã đặt hàng các chương trình đào tạo theo nhu cầu. Riêng với lĩnh vực tự động hóa, nội dung đào tạo được xây dựng dựa trên yêu cầu kỹ thuật của từng nhà máy.

Xu hướng chuyển từ mô hình bằng cấp sang nền kinh tế kỹ năng, trong đó năng lực thực tế và khả năng học hỏi liên tục ngày càng được coi trọng.

Cách làm này giúp người học tiếp cận gần hơn với công việc thực tế, đồng thời giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị nhân sự thay vì chỉ tìm kiếm lao động sau khi đã hoàn thành đầu tư thiết bị.

Công nghệ mới đòi hỏi kỹ năng mới

Yêu cầu đối với nhân lực tự động hóa còn được thể hiện qua những công nghệ mà KUKA đang phát triển và giới thiệu tại hội thảo.

Theo bà Nguyễn Ngọc Phương Oanh - Kỹ sư tư vấn Công ty TNHH KUKA Việt Nam, bên cạnh robot công nghiệp, danh mục giải pháp của KUKA hiện còn có robot di động tự hành (AMR), phần mềm mô phỏng, nền tảng điều khiển và các ứng dụng AI.

Xu hướng phát triển robot hiện nay tập trung vào khả năng thực hiện các thao tác theo chương trình được thiết lập sẵn. Việc kết hợp phần mềm, dữ liệu và AI đang mở rộng khả năng nhận diện, xử lý và phối hợp giữa các thiết bị trong nhà máy.

Sự thay đổi này kéo theo yêu cầu mới đối với đội ngũ kỹ thuật. Người vận hành không chỉ cần biết sử dụng robot mà còn phải hiểu cách thiết bị giao tiếp với camera, PLC và các hệ thống điều khiển khác. Ở cấp độ tích hợp, kỹ sư cần có khả năng thiết kế, lập trình và xử lý sự cố khi nhiều thiết bị cùng tham gia một quy trình. Như vậy, cùng với sự phát triển của robot, yêu cầu nhân lực cũng chuyển từ vận hành thiết bị đơn lẻ sang khả năng làm chủ hệ thống. Đây là nội dung cần được tính đến khi xây dựng chương trình đào tạo cho lĩnh vực tự động hóa.

Một ví dụ cụ thể được ông Võ Văn Khôi - CEO Công ty Cổ phần Viet Dynamic, chia sẻ tại hội thảo là dự án tự động hóa công đoạn đóng thùng và xếp pallet tại nhà máy Bibica.

Nhà máy có 14 máy đóng thùng bố trí rải rác, sản lượng khoảng 20 thùng/phút với 9 mã hàng chạy xen kẽ. Để giải quyết bài toán này, hệ thống được thiết kế với gần 290 m băng tải inox 304, hai trạm camera nhận diện và hai robot KUKA thực hiện xếp pallet. Camera đảm nhiệm việc đọc barcode, kiểm tra hạn sử dụng và gửi tín hiệu về PLC để phân loại sản phẩm. Mỗi robot tiếp nhận sản phẩm từ bốn làn và xếp ra bốn pallet. Riêng mã hàng thứ chín có sản lượng thấp và những thùng bị phát hiện sai mã vẫn được xử lý thủ công ở cuối chuyền.

Trường hợp trên cho thấy, để một dây chuyền tự động hóa vận hành đồng bộ, doanh nghiệp cần nhiều vị trí kỹ thuật khác nhau, từ thiết kế, chế tạo, lập trình đến tích hợp và bảo trì. Trong đó, năng lực xử lý sự cố tại nhà máy có ý nghĩa quan trọng đối với tính liên tục của sản xuất. Nếu mọi vấn đề đều phải chờ nhà cung cấp hoặc đơn vị tích hợp đến xử lý, doanh nghiệp sẽ khó chủ động trong vận hành.

Ông Võ Văn Khôi - CEO Công ty Cổ phần Viet Dynamic, chia sẻ tại hội thảo là dự án tự động hóa công đoạn đóng thùng và xếp pallet tại nhà máy Bibica. Ảnh: Nart Thái

Vì vậy, chuẩn bị nhân lực cần được thực hiện song song với quá trình đầu tư công nghệ. Bên cạnh chi phí mua sắm robot, băng tải hay camera, doanh nghiệp cũng cần tính đến nguồn lực kỹ thuật để tiếp nhận, vận hành và duy trì hiệu quả của hệ thống sau khi đưa vào sử dụng.

Đưa đào tạo đến gần hơn với doanh nghiệp

Từ nhu cầu thực tế, việc đào tạo nhân lực tự động hóa cần gắn chặt hơn với thiết bị và quy trình sản xuất. Người học cần có điều kiện thực hành trên hệ thống công nghiệp, thay vì chỉ tiếp cận kiến thức qua lý thuyết. Đây cũng là hướng mà Trung tâm Đào tạo thuộc Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP.Hồ Chí Minh đang triển khai thông qua các chương trình đào tạo theo đặt hàng và phát triển không gian thực hành dùng chung.

Trung tâm Thực hành Công nghệ Tự động hóa 2.0, khánh thành tháng 6/2026, được trang bị sáu hệ thống robot, gồm robot sáu trục, SCARA, robot cộng tác và robot di động. Người học có thể tiếp cận các nội dung thực hành về vận hành, lập trình robot, tích hợp thị giác máy, PLC và dữ liệu sản xuất.

Việc có sẵn thiết bị thực hành giúp người học làm quen với công nghệ đang được sử dụng tại nhà máy, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp phối hợp đào tạo và tìm kiếm nhân lực phù hợp.

Tuy nhiên, đào tạo sẽ khó đáp ứng nhu cầu nếu thiếu sự tham gia của doanh nghiệp. Những yêu cầu về kỹ năng, vị trí việc làm và công nghệ đang sử dụng cần được phản ánh vào chương trình học. Ngược lại, doanh nghiệp cũng cần có kế hoạch đào tạo lại đội ngũ hiện hữu khi thay đổi dây chuyền hoặc đưa công nghệ mới vào sản xuất.

PGS.TS. Lê Hoài Quốc - Chủ tịch Hội Tự động hóa TP.Hồ Chí Minh, điều phối chương trình hội thảo “Hệ sinh thái Tự động hóa: Công nghệ - Giải pháp - Nhân lực”. Ảhh: Nart Thái

Tự động hóa có thể giúp doanh nghiệp giảm công việc thủ công và nâng cao năng suất, nhưng quá trình này không đồng nghĩa với việc vai trò của người lao động giảm đi. Thay đổi lớn hơn nằm ở yêu cầu công việc và năng lực mà mỗi vị trí cần có. Do đó, chuẩn bị nhân lực không nên là khâu đi sau đầu tư công nghệ. Khi kế hoạch đào tạo được triển khai đồng thời với kế hoạch tự động hóa, doanh nghiệp sẽ có điều kiện tốt hơn để khai thác thiết bị, duy trì hoạt động sản xuất và thích ứng với những thay đổi tiếp theo.