Chủ nghĩa Marx Sinh thái: Một tầm nhìn vượt thời gian về phát triển bền vững

Trong Marx’s Ecology: Materialism and Nature (1999), John Bellamy Foster đã phát triển tư tưởng này thông qua khái niệm “vết rạn chuyển hóa” (metabolic rift) - một phát hiện có ảnh hưởng sâu rộng trong các nghiên cứu về sinh thái học phê phán và kinh tế bền vững.

Nhiều phong trào môi trường hiện nay thường bỏ qua hoặc hiểu sai những tư tưởng của Karl Marx. Một số hướng đến các giá trị tinh thần, đạo đức của “Chủ nghĩa Xanh lý tưởng”. Số khác tập trung vào các giải pháp rời rạc như tái chế, giảm tiêu thụ hay “trở về với thiên nhiên”. Tuy nhiên, tư tưởng của Marx chứa đựng một phê phán sâu sắc về sự tha hóa của con người khỏi tự nhiên, đồng thời có giá trị nền tảng cho lý thuyết sinh thái hiện đại. Mục tiêu của Foster là khôi phục chiều kích vật chất và phê phán sự tha hóa của con người khỏi tự nhiên mà học thuyết Marx đã đề cập, qua đó vượt lên tính duy tâm và rời rạc của nhiều trào lưu môi trường đương đại.

Ảnh minh họa

Foster khẳng định Marx không chỉ là nhà phê bình kinh tế mà còn là người tiên phong trong nhận thức về mối quan hệ trao đổi vật chất giữa con người và tự nhiên. Cùng Engels, ông phân tích tác động của sản xuất tư bản đối với đất đai, rừng và môi trường; đặt nền móng cho khái niệm “bền vững” và “cân bằng sinh thái” trong bối cảnh hiện thực, gắn liền với sự tồn vong của nhân loại. Foster cũng chỉ ra rằng Marx chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Darwin, từ đó hình thành nhận thức về tiến hóa và vai trò của lao động trong sự phát triển của loài người.

Tác phẩm của Foster không dừng ở việc khôi phục di sản lý luận. Ông mở rộng thảo luận đến những nhà Marxist sau này như August Bebel, Rosa Luxemburg và Nikolai Bukharin, những người tiếp tục phát triển tư tưởng sinh thái trong bối cảnh Liên Xô. Đặc biệt, Foster nhấn mạnh rằng khủng hoảng môi trường không thể giải quyết bằng hành động cá nhân riêng lẻ, mà đòi hỏi quy hoạch và cải tổ xã hội mang tính hệ thống.

Theo Foster, Marx hiểu quá trình lao động của con người như một “trao đổi chất” (metabolism) với tự nhiên. Con người lấy vật chất từ môi trường để sản xuất và duy trì sự sống, đồng thời trả lại cho tự nhiên những yếu tố cần thiết để tái tạo. Tuy nhiên, chủ nghĩa tư bản với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận đã phá vỡ sự cân bằng này. Việc tách rời không gian giữa sản xuất và tiêu dùng, giữa đô thị và nông thôn khiến cho chất dinh dưỡng bị lấy khỏi đất mà không được hoàn trả. Từ đó hình thành “vết rạn” trong mối quan hệ vật chất giữa con người và tự nhiên.

“Vết rạn chuyển hóa” vì thế không chỉ biểu hiện khủng hoảng sinh thái học mà còn là hình thức tha hóa sinh thái của lao động. Con người bị tách khỏi điều kiện tự nhiên của sự tồn tại. Theo Foster, khôi phục sự cân bằng này đòi hỏi tái tổ chức nền sản xuất dựa trên nhu cầu sinh thái và xã hội, thay vì dựa trên logic lợi nhuận. Cách tiếp cận này, cùng với nền tảng đạo đức kinh tế của Adam Smith và John Stuart Mill, mở ra cơ sở cho các lý thuyết thoái tăng trưởng (degrowth), kinh tế học sinh thái và công bằng môi trường; hướng tới một hình thái phát triển hậu tư bản, nơi tự nhiên được coi là một phần không thể tách rời của xã hội loài người.

Chủ nghĩa Marxist sinh thái kết hợp tư tưởng kinh điển của Marx với lý thuyết sinh thái hiện đại nhằm làm rõ mối quan hệ giữa hệ thống tư bản và các khủng hoảng môi trường toàn cầu như biến đổi khí hậu, suy thoái tài nguyên và bất bình đẳng sinh thái. Cốt lõi của lập luận này là: khủng hoảng môi trường không chỉ bắt nguồn từ lỗi kỹ thuật hay quản lý kém, mà là hệ quả tất yếu của logic tích lũy vô hạn trong tư bản. Marx mô tả quá trình sản xuất như “trao đổi chất” giữa con người và tự nhiên, nhưng tư bản đã gây ra “đứt gãy trao đổi chất” (Foster 1999).

Các học giả như Paul Burkett và Jason W. Moore mở rộng khái niệm này, coi “giá trị tự nhiên” bị bóc lột tương tự như lao động con người. Moore (2015) gọi thời đại hiện nay là “Capitalocene”, một khái niệm then chốt trong các cuộc tranh luận về Anthropocene (Kỷ Nhân sinh), và gắn chặt với lý thuyết Marxist sinh thái đương đại, nhấn mạnh rằng chính quan hệ sản xuất tư bản, chứ không phải loài người nói chung mới là nguyên nhân gốc rễ của khủng hoảng sinh thái.

Chủ nghĩa Marxist sinh thái không dừng lại ở phê phán, nó đề xuất một mô hình kinh tế hậu tư bản dựa trên công bằng sinh thái, sản xuất hướng nhu cầu thay vì lợi nhuận và tái lập sự hài hòa giữa con người với tự nhiên. Các tư tưởng này tiếp tục được phát triển qua The Enemy of Nature của Joel Kovel (2002), coi tư bản là “kẻ thù của thiên nhiên”, và Post Growth: Life after Capitalism của Tim Jackson (2021), phác họa tầm nhìn hậu tăng trưởng nơi thịnh vượng không phụ thuộc vào GDP vô tận mà dựa trên công bằng và bền vững.

Tài liệu tham khảo

Foster, J. B. (1999). Marx’s Ecology: Materialism and Nature. Monthly Review Press.

Burkett, P. (1999). Marx and Nature: A Red and Green Perspective. St. Martin’s Press.

Moore, J. W. (2015). Capitalism in the Web of Life: Ecology and the Accumulation of Capital. Verso.

Kovel, J. (2002). The Enemy of Nature: The End of Capitalism or the End of the World? Zed Books.

Jackson, T. (2021). Post Growth: Life after Capitalism. Polity Press.

TS. Phạm Việt Anh

Ông Phạm Việt Anh là Tiến sĩ về quản lý bền vững và môi trường (DBA); Nghiên cứu sinh (PhD) về phát triển bền vững và ngoại giao tại một đại học liên chính phủ theo hiệp ước LHQ. Ông có hơn 25 năm kinh nghiệm tư vấn cho nhiều tổ chức trong nước và quốc tế tại Việt Nam về chiến lược tăng trưởng, thương hiệu và phát triển bền vững.