Phát triển vật liệu mới, vật liệu tiên tiến và vật liệu thân thiện với môi trường đang trở thành yêu cầu quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng xanh và bền vững. Không chỉ góp phần đổi mới công nghệ, các giải pháp này còn hướng đến sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, giảm chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Thực tế, nhiều kết quả nghiên cứu từ viện, trường và doanh nghiệp đã cho thấy khả năng ứng dụng vào sản xuất. Tuy nhiên, không ít công nghệ vẫn dừng ở quy mô nghiên cứu, chưa được chuyển giao rộng rãi do thiếu kết nối với nhu cầu thị trường và doanh nghiệp.
Tại Techmart ứng dụng công nghệ sản xuất vật liệu mới, chuyển đổi xanh diễn ra ngày 18/11 tại Sàn Giao dịch khoa học và công nghệ, tầng 1, số 24 Lý Thường Kiệt, P. Cửa Nam, TP. Hà Nội, nhiều giải pháp được giới thiệu, từ tận dụng phế thải công nghiệp để sản xuất vật liệu xây dựng đến phát triển phụ gia nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trong giao thông vận tải và công nghiệp.
![]() |
| Ông Nguyễn Đắc Hiến, Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá Khoa học, Bộ KHCN tại hội thảo. |
Biến phế thải công nghiệp thành vật liệu xây dựng
Một trong những hướng nghiên cứu đáng chú ý là chế tạo bê tông xanh sử dụng chất kết dính không xi măng từ tro bay nhiệt điện, xỉ lò cao và phế thải gốm sứ. Đây là nghiên cứu của nhóm GVC.TS. Tăng Văn Lâm, Trường Đại học Mỏ - Địa chất, hướng đến tận dụng nguồn phế thải công nghiệp, giảm tác động môi trường và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực xây dựng.
Theo nhóm nghiên cứu, hoạt động sản xuất công nghiệp, luyện kim, nhiệt điện, khai thác khoáng sản và sản xuất phân bón tạo ra lượng lớn chất thải rắn như tro bay, xỉ, bùn thải và bã thải thạch cao phospho. Trong khi đó, quá trình sản xuất xi măng truyền thống cũng gây áp lực lên môi trường, tiêu thụ tài nguyên thiên nhiên và phát sinh khí thải.
Từ thực tế này, nhóm nghiên cứu phát triển bê tông xanh sử dụng chất kết dính không xi măng, thay thế xi măng truyền thống bằng các vật liệu khoáng có nguồn gốc từ phế thải công nghiệp.
Nguyên liệu được sử dụng gồm tro bay nhiệt điện, tro bay điện rác, xỉ lò cao, xỉ luyện kim, bã thải thạch cao phospho và bùn thải khai thác khoáng sản. Các vật liệu này được kết hợp với dung dịch hoạt hóa, cốt liệu tự nhiên hoặc nhân tạo cùng các loại phụ gia để tạo thành hỗn hợp bê tông.
Điểm đáng chú ý của công nghệ là chuyển những loại chất thải vốn cần xử lý thành nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất. Việc thay thế xi măng truyền thống không chỉ góp phần giảm áp lực môi trường từ quá trình sản xuất xi măng mà còn hạn chế khai thác các nguồn tài nguyên như đất sét, đá vôi và quặng sắt.
Trong quá trình nghiên cứu, nhóm đã đánh giá tính công tác, khả năng rắn chắc và các đặc tính của hỗn hợp bê tông. Kết quả cho thấy hỗn hợp bê tông xanh có khả năng tự chảy, xòe dưới tải trọng bản thân. Tuy nhiên, tính chất sản phẩm phụ thuộc vào thành phần cấp phối, đặc biệt là hàm lượng xỉ lò cao, ảnh hưởng đến tính công tác và tốc độ rắn chắc.
Bên cạnh đó, nhóm đang phát triển hướng chế tạo bê tông xanh sử dụng cốt liệu biển tại chỗ, phục vụ xây dựng hạ tầng ven biển và hải đảo. Giải pháp hướng đến tận dụng nguồn vật liệu sẵn có tại địa phương, hạn chế chi phí vận chuyển, đồng thời sử dụng chất kết dính không xi măng nhằm giảm phát thải và tiết kiệm tài nguyên.
Một số hướng nghiên cứu khác cũng được triển khai như bê tông siêu nặng cản xạ phục vụ công trình điện hạt nhân; bê tông xanh có khả năng hấp thụ khí CO2 từ hỗn hợp phế thải công nghiệp; sử dụng bã thải thạch cao phốt pho từ nhà máy DAP Đình Vũ để sản xuất vữa khô trộn sẵn và keo dán gạch.
Những hướng nghiên cứu này cho thấy khả năng ứng dụng của bê tông xanh không chỉ giới hạn ở vật liệu xây dựng thông thường mà còn mở rộng sang các công trình hạ tầng đặc thù, công trình ven biển và những lĩnh vực đòi hỏi tính năng kỹ thuật riêng.
Tuy nhiên, để các sản phẩm bê tông xanh được sử dụng rộng rãi, nhóm nghiên cứu cho rằng cần xây dựng lộ trình đưa vật liệu này vào các công trình xây dựng, trước mắt ưu tiên công trình sử dụng vốn ngân sách nhà nước. Đồng thời, cần có đơn giá, định mức cho bê tông xanh không xi măng và các sản phẩm gạch không nung; hoàn thiện hướng dẫn về sử dụng vật liệu xanh cũng như chính sách giá để khuyến khích người dân, doanh nghiệp lựa chọn.
![]() |
| GVC.TS. Tăng Văn Lâm, Trường Đại học Mỏ - Địa chất chia sẻ tại hội thảo. |
Phụ gia tiên tiến hướng đến tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải
Không chỉ tập trung thay thế nguyên liệu đầu vào, sản xuất xanh còn đặt ra yêu cầu cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng trong các quy trình công nghiệp. Đây là hướng tiếp cận được GS.TS. Vũ Thị Thu Hà, Phòng thí nghiệm trọng điểm Công nghệ Lọc, Hóa dầu (KEYLAB PRT), giới thiệu thông qua nghiên cứu và phát triển các phụ gia tiên tiến, đa năng.
Theo đó, KEYLAB PRT phát triển hai dòng phụ gia FNT6VN và ECOAL nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nhiên liệu, giảm khói thải và khí ô nhiễm trong hoạt động giao thông vận tải và công nghiệp.
Trong đó, FNT6VN là phụ gia đa năng sử dụng cho các loại nhiên liệu lỏng như xăng, xăng sinh học, diesel, diesel sinh học và dầu FO. Sản phẩm hướng đến ứng dụng trên phương tiện giao thông, vận tải và các hệ thống lò hơi, lò đốt sử dụng nhiên liệu lỏng.
Điểm đáng chú ý của phụ gia này là khả năng hòa trộn trực tiếp vào nhiên liệu, không đòi hỏi đầu tư thêm cơ sở hạ tầng pha chế và bảo quản. Theo nhóm nghiên cứu, cơ chế hoạt động của FNT6VN không phải bổ sung thêm năng lượng vào hệ thống mà hướng đến tối ưu hóa động học cháy và phân bố áp suất trong xi lanh, thông qua vai trò điều hòa môi trường ion hóa và các tương tác điện tích vi mô.
Trong khi đó, ECOAL được phát triển cho nhiên liệu rắn và khí đốt, hướng đến ứng dụng tại các lò hơi, lò đốt sử dụng than và khí trong các ngành nhiệt điện, xi măng, hóa chất, khoáng sản và luyện kim.
Các phụ gia này hướng đến cải thiện quá trình cháy, nâng cao hiệu quả sử dụng nhiên liệu và hạn chế phát thải. Một tác dụng khác được nhóm nghiên cứu đề cập là khả năng làm sạch bề mặt lò đốt, đường ống khỏi muội, bụi và tro, qua đó cải thiện khả năng truyền nhiệt của lò và các bộ phận đối lưu trong nồi hơi.
Các nghiên cứu, thử nghiệm được thực hiện trên hệ thống lò đốt công nghiệp và phương tiện giao thông nhằm đánh giá khả năng ứng dụng của phụ gia trong điều kiện vận hành thực tế. Tài liệu cũng đề cập việc sử dụng phụ gia không gây ảnh hưởng đáng kể đến hình thái bề mặt các vật liệu kim loại và phi kim tiếp xúc với nhiên liệu.
Đáng chú ý, FNT6VN và ECOAL đã được sản xuất, thương mại hóa. Đây là một ví dụ về hướng phát triển công nghệ từ nghiên cứu chuyên sâu đến sản phẩm phục vụ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường.
Việc phát triển phụ gia đa năng cũng cho thấy chuyển đổi xanh không nhất thiết chỉ bắt đầu bằng việc thay thế toàn bộ hệ thống sản xuất hay đầu tư thiết bị mới. Tối ưu hóa quá trình sử dụng nhiên liệu, cải thiện hiệu suất vận hành và giảm phát thải ngay trên các hệ thống hiện có cũng là hướng tiếp cận đáng chú ý đối với những ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng.
Kết nối viện, trường với doanh nghiệp để thương mại hóa công nghệ
Dù nhiều kết quả nghiên cứu vật liệu mới và giải pháp sản xuất xanh đã được giới thiệu, khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng vẫn là thách thức lớn đối với ngành công nghiệp vật liệu trong nước.
Phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Đắc Hiến, Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá Khoa học cho rằng công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, cung cấp đầu vào cho hầu hết lĩnh vực then chốt. Nếu không có ngành công nghiệp vật liệu đủ mạnh, Việt Nam sẽ gặp khó khăn trong phát triển các ngành chế biến, chế tạo, năng lượng, điện tử và bán dẫn.
![]() |
| Techmart ứng dụng công nghệ sản xuất vật liệu mới, chuyển đổi xanh diễn ra ngày 18/11 tại Sàn Giao dịch khoa học và công nghệ, tầng 1, số 24 Lý Thường Kiệt, TP. Hà Nội. |
Theo ông, thời gian qua, Đảng và Chính phủ đã có nhiều chủ trương, chính sách đầu tư nghiên cứu, phát triển và thúc đẩy ứng dụng công nghệ vật liệu. Tuy nhiên, ngành công nghiệp vật liệu trong nước vẫn còn khiêm tốn, chủ yếu phát triển các công nghệ truyền thống, trong khi sản phẩm ứng dụng vật liệu tiên tiến, vật liệu thông minh và vật liệu chiến lược chưa nhiều.
Một trong những hạn chế đáng chú ý là phần lớn kết quả nghiên cứu vật liệu tiên tiến mới dừng ở quy mô nghiên cứu, chưa được sản xuất ở quy mô công nghiệp, chưa tạo ra nhiều giá trị gia tăng và đóng góp đột phá cho tăng trưởng.
Ông cho rằng cần tăng cường kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đặc biệt là những công nghệ vật liệu tiên tiến có khả năng ứng dụng trực tiếp vào sản xuất công nghiệp.
Theo đó, Techmart không chỉ là nơi trưng bày, giới thiệu và trình diễn sản phẩm khoa học công nghệ mà quan trọng hơn là không gian để các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp gặp gỡ, trao đổi, tìm kiếm cơ hội hợp tác đầu tư, nghiên cứu và phát triển công nghệ.
![]() |
![]() |
Khi những bài toán công nghệ cụ thể của doanh nghiệp được các viện nghiên cứu, trường đại học tiếp nhận và giải quyết hiệu quả, kết quả nghiên cứu mới có thể chuyển hóa thành sản phẩm, quy trình sản xuất và giá trị kinh tế thực tế. Sự kiện hướng đến giới thiệu công nghệ, thiết bị, kết nối cung - cầu, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ, đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất và đời sống.
Từ bê tông xanh tận dụng phế thải công nghiệp đến phụ gia nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, những giải pháp được giới thiệu cho thấy tiềm năng ứng dụng khoa học công nghệ trong quá trình chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, để các công nghệ này tạo ra tác động rộng hơn, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện sản phẩm mà còn phải xây dựng cơ chế kết nối, chuyển giao và hình thành thị trường.
Khi doanh nghiệp thực sự tham gia vào quá trình đặt hàng, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, các kết quả khoa học mới có cơ hội vượt khỏi phạm vi phòng thí nghiệm, trở thành năng lực sản xuất và động lực cho phát triển công nghiệp bền vững.