Điều còn lại sau mái chùa

Tuy nhiên, đặt vật chất đối lập với giác ngộ là một giản lược không đúng tinh thần Phật học. Phật giáo chưa từng phủ nhận hình tướng. Vấn đề không nằm ở ngôi chùa, mà ở sự chấp thủ vào ngôi chùa. Khi hình tướng được sử dụng như phương tiện nâng đỡ đời sống tu tập, nó là hộ pháp. Khi hình tướng trở thành nơi bản ngã trú ngụ, chính nó che khuất con đường giải thoát.

Thực tế cho thấy, khi một ngôi chùa trở thành thiết chế xã hội lớn, vai trò của người đứng đầu tất yếu mở rộng từ hành giả sang nhà tổ chức. Thách thức vì vậy không phải là quản trị hay không quản trị, mà là khả năng giữ được tâm vô trụ giữa các vận hành thế tục. Chùa lớn không làm suy thoái đạo pháp, sự ràng buộc nội tâm mới là điều đáng lo ngại.

Chùa Trấn Quốc – biểu tượng lịch sử và văn hóa của Thủ đô Hà Nội

Lịch sử Phật giáo cho thấy một nghịch lý cần được nhìn thẳng. Nhiều giai đoạn hưng thịnh nhất của Phật giáo lại gắn với quyền lực và tài lực. Từ triều Lý, Trần hay thời vua A Dục, Phật pháp lan tỏa không chỉ nhờ chứng ngộ cá nhân, mà còn nhờ những “chỗ trụ” trong thế gian. Giác ngộ là hành trình vô trụ, nhưng sự tiếp nối cộng đồng lại hiếm khi tồn tại trong khoảng trống vật chất.

Bước sang thời đại số, một dạng “trụ” mới xuất hiện đó là không gian dữ liệu. Giáo pháp có thể vượt khỏi cổng chùa để hiện diện qua các nền tảng số, mở rộng khả năng tiếp cận chưa từng có. Nhưng cần tỉnh táo. Tiếp nhận tri thức không đồng nghĩa với tu tập. Công nghệ truyền tải lời dạy, song không thay thế được giới luật, tăng đoàn và trải nghiệm chuyển hóa nội tâm.

Vì thế, vấn đề không nằm ở việc chọn giữa chùa truyền thống hay tri thức số, mà ở khả năng để mọi phương tiện không che khuất mục đích. Chùa là không gian thực hành và cộng đồng; tri thức số là phương tiện lan tỏa. Một bên tạo chiều sâu, bên kia tạo độ rộng. Khi một trong hai bị tuyệt đối hóa, Phật pháp mất cân bằng.

Sau cùng, di sản của Phật giáo không nằm ở quy mô tự viện hay dung lượng dữ liệu được lưu trữ, mà ở số con người được chuyển hóa nhờ Chánh pháp. Ngay cả tri thức cũng không thoát khỏi vô thường. Điều duy nhất có khả năng tiếp nối qua nhiều thế hệ chính là năng lực mỗi người tự thắp sáng tuệ giác nơi chính mình.

Có lẽ, di sản vượt qua giới hạn thời gian của Phật giáo Việt Nam không phải là những gì được xây cao hơn hay lưu giữ lâu hơn, mà là khả năng giúp con người sống bớt khổ đau hơn, ngay trong đời sống cụ thể này.

Nguyễn Mạnh Cường