Đô thị thông minh gắn với đô thị xanh: Lối ra cho “bài toán kép” tăng trưởng và phát thải

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh các đô thị Việt Nam đang đứng trước “bài toán kép”: vừa phải duy trì tăng trưởng kinh tế, vừa phải cắt giảm phát thải carbon để đáp ứng các cam kết về khí hậu. Tại đây, các chuyên gia đã đưa ra nhận định mang tính chiến lược rằng, đến năm 2025, đô thị thông minh bắt buộc phải gắn với đô thị xanh, coi phát triển bền vững là trụ cột xuyên suốt.

Theo các ý kiến tại hội thảo, quá trình phát triển đô thị đang chuyển dịch từ kỷ nguyên “tiêu dùng năng lượng” sang kỷ nguyên “quản trị năng lượng”. Người dân và các tòa nhà không còn chỉ là đối tượng tiêu thụ thụ động, mà từng bước trở thành các chủ thể vừa tiêu dùng, vừa tham gia sản xuất năng lượng sạch, điển hình như điện mặt trời mái nhà. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng hạ tầng lưới điện và giao thông thông minh hơn, đủ khả năng tích hợp, điều phối và vận hành hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo trong không gian đô thị.

Hà Nội đẩy mạnh xanh hóa giao thông công cộng trước áp lực đô thị hóa

Trình bày tham luận tại hội thảo, ông Nguyễn Minh Tuấn - Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý và Điều hành giao thông TP Hà Nội cho biết, trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô Hà Nội, xây dựng hạ tầng đô thị thông minh, hiện đại gắn với bảo vệ môi trường được xác định là một trong những khâu đột phá mang tính chiến lược. Trước áp lực của quá trình đô thị hóa nhanh, gia tăng dân số và đặc biệt là sự bùng nổ của phương tiện cơ giới cá nhân, Hà Nội đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn về ùn tắc giao thông và ô nhiễm không khí. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi mô hình phát triển giao thông vận tải theo hướng xanh hóa không chỉ xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọng nhằm thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính.

Trên cơ sở đó, Hà Nội đã tiên phong thí điểm đưa các loại hình phương tiện sử dụng năng lượng sạch vào khai thác và bước đầu ghi nhận những kết quả tích cực. Cụ thể, đối với xe buýt điện, thành phố đã đưa vào vận hành 23/128 tuyến trên toàn mạng, với 367 xe buýt điện, chiếm khoảng 19,4% tổng số phương tiện. Qua quá trình vận hành, xe buýt điện được đánh giá hoạt động ổn định, êm ái, không phát thải trực tiếp, nhận được sự đồng tình và đánh giá cao của người dân Thủ đô về chất lượng dịch vụ và mức độ tiện nghi.

Ông Nguyễn Minh Tuấn trình bày lộ trình xanh hóa ngành giao thông thành phố, hướng tới mục tiêu giảm phát thải, thực hiện cam kết quốc tế về Net Zero của Việt Nam. Ảnh: Bích Ngọc

Bên cạnh đó, Hà Nội hiện có 10 tuyến xe buýt sử dụng nhiên liệu khí nén thiên nhiên (CNG) với tổng số 139 xe. Việc sử dụng CNG giúp giảm đáng kể lượng bụi mịn và khí thải độc hại so với các dòng xe chạy diesel đạt tiêu chuẩn Euro 3, Euro 4 trước đây.

Tính tổng thể, số lượng phương tiện sử dụng điện và năng lượng xanh trên địa bàn hiện đạt 506 xe, chiếm khoảng 26,6% tổng số xe buýt trợ giá. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Minh Tuấn, con số này cho thấy nỗ lực xanh hóa của Hà Nội mới chỉ ở giai đoạn đầu, tỷ lệ phương tiện sử dụng năng lượng sạch vẫn còn khiêm tốn. “Trong thời gian tới, khối lượng công việc cần thực hiện là rất lớn, khi vẫn còn hơn 73,4% đoàn phương tiện, tương đương khoảng 1.500 xe, đang sử dụng nhiên liệu hóa thạch và cần được thay thế theo lộ trình phù hợp”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo đó, Sở Xây dựng Hà Nội đã xây dựng nguyên tắc chuyển đổi phương tiện dựa trên ba trụ cột trọng tâm. Thứ nhất, từng bước thay thế các phương tiện sử dụng nhiên liệu diesel khi kết thúc thời gian khấu hao hoặc hết hạn thầu theo quy định. Thứ hai, dừng đầu tư, mua sắm mới xe buýt chạy bằng nhiên liệu diesel, nhằm tránh gia tăng thêm nguồn phát thải. Thứ ba, ưu tiên triển khai chuyển đổi sớm đối với các tuyến xe buýt hoạt động trong khu vực đô thị trung tâm (từ Vành đai 4 trở vào), các tuyến kết nối các trục giao thông hướng tâm và những tuyến đi qua khu vực có mật độ dân cư cao, qua đó tối ưu hiệu quả cải thiện môi trường và chất lượng không khí đô thị.

Đô thị chiếm hơn 70% phát thải toàn cầu: Thách thức và yêu cầu chuyển đổi xanh

Chia sẻ về Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và mục tiêu Net Zero 2050 trong phát triển đô thị, ông Nguyễn Sỹ Linh - Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh đã xác định rõ các quan điểm liên quan đến phát triển đô thị.

Theo đó, tăng trưởng xanh được coi là một phương thức quan trọng để thực hiện phát triển bền vững, đồng thời đóng góp trực tiếp vào việc giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới mục tiêu xây dựng nền kinh tế trung hòa carbon trong dài hạn. Chiến lược cũng nhấn mạnh định hướng đầu tư vào công nghệ tiên tiến, chuyển đổi số, phát triển kết cấu hạ tầng thông minh và bền vững, qua đó tạo động lực để khu vực tư nhân đóng vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế xanh.

Ông Nguyễn Sỹ Linh khẳng định, để đạt được các mục tiêu về tăng trưởng xanh, vai trò của các đô thị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là trong việc giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy mô hình đô thị thông minh, bền vững. Các mục tiêu như giảm cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP, xanh hóa các ngành kinh tế, xanh hóa lối sống và thúc đẩy tiêu dùng bền vững đều gắn chặt với hoạt động và quản trị đô thị.

Ông Nguyễn Sỹ Linh - Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) trình bày tại hội thảo

Ông Nguyễn Sỹ Linh khẳng định, để đạt được các mục tiêu về tăng trưởng xanh, vai trò của các đô thị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là trong việc giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy mô hình đô thị thông minh, bền vững. Các mục tiêu như giảm cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP, xanh hóa các ngành kinh tế, xanh hóa lối sống và thúc đẩy tiêu dùng bền vững đều gắn chặt với hoạt động và quản trị đô thị.

Dẫn số liệu thống kê toàn cầu, ông Linh cho biết, phát thải khí nhà kính tại các đô thị chiếm hơn 70% tổng lượng phát thải toàn cầu, trong đó riêng 100 khu vực đô thị lớn nhất đã đóng góp tới khoảng 18% lượng phát thải carbon của thế giới.

Tại Việt Nam, các đô thị hiện đóng góp khoảng 45-50% tổng lượng phát thải khí nhà kính quốc gia. Những nguồn phát thải chính tại khu vực đô thị bao gồm giao thông, công nghiệp và xây dựng, chất thải rắn và năng lượng. Đáng chú ý, trong lĩnh vực giao thông, phương tiện cá nhân chiếm tỷ lệ phát thải lớn, lên tới trên 30% tổng lượng phát thải khí nhà kính ở nhiều thành phố.

Bên cạnh đó, bãi chôn lấp và rác thải hữu cơ là nguồn phát sinh khí metan (CH₄) đáng kể trong các đô thị. Việc quản lý rác thải chưa hiệu quả, như đốt hoặc chôn lấp không kiểm soát, tiếp tục làm gia tăng phát thải CH₄, đặt ra yêu cầu cấp thiết về các giải pháp quản lý chất thải bền vững trong quá trình phát triển đô thị xanh.

Để giảm phát thải khí nhà kính tại các đô thị, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó trọng tâm là phát triển hệ thống giao thông xanh; thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, xây dựng công trình xanh; quy hoạch đô thị theo hướng phát thải thấp; nâng cao hiệu quả quản lý chất thải đô thị và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản trị đô thị.

Lộ trình Net Zero từ đô thị: Bốn trụ cột hành động then chốt

Ở góc độ doanh nghiệp và tư vấn chuyển đổi, ông Nguyễn Tuấn Anh - Giám đốc tư vấn chuyển đổi số và phát triển bền vững, FPT Digital cho rằng các đô thị đang đứng ở trung tâm bài toán phát thải toàn cầu và giữ vai trò quyết định trong hành trình hướng tới Net Zero. Với mức độ hội nhập ngày càng sâu rộng, Việt Nam đã có những bước đi nền tảng để bắt nhịp xu hướng giảm phát thải toàn cầu, đặc biệt là cam kết mạnh mẽ của Chính phủ về mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Chỉ ra các ưu tiên hành động nhằm hỗ trợ đô thị đạt được mức cắt giảm phát thải cần thiết trong lộ trình thực hiện cam kết Net Zero, ông Nguyễn Tuấn Anh nêu bốn lĩnh vực trọng tâm.

Thứ nhất, chuyển đổi hệ thống điện theo hướng khử carbon, tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo từ cả nguồn tập trung như điện gió, điện mặt trời quy mô lớn và nguồn phân tán như điện mặt trời mái nhà, microgrid, đồng thời nâng cao khả năng tích hợp và vận hành linh hoạt của lưới điện đô thị.

Thứ hai, phát triển các mô hình giao thông thế hệ mới, phát thải thấp, thông qua chuyển dịch nhu cầu đi lại sang các mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, mở rộng vận tải khối lượng lớn, khuyến khích đi bộ và xe đạp, thúc đẩy phương tiện thế hệ mới như xe điện, xe tự hành, mô hình chia sẻ và tối ưu vận tải hàng hóa.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trong các công trình xây dựng bằng cách áp dụng tiêu chuẩn xây dựng mới, cải tạo vỏ bao công trình, tối ưu hệ thống điều hòa - thông gió (HVAC), nước nóng, chiếu sáng, kết hợp tự động hóa và các hệ thống điều khiển thông minh để vận hành hiệu quả hơn.

Thứ tư, hiện đại hóa và tối ưu công tác quản lý chất thải đô thị, giảm phát thải thông qua tối ưu thu gom, phân loại, tái chế và xử lý chất thải; đồng thời ứng dụng công nghệ nhằm hạn chế chôn lấp, tăng cường thu hồi năng lượng và kiểm soát phát thải trong toàn bộ vòng đời chất thải.

Để giảm phát thải khí nhà kính tại các đô thị, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó trọng tâm là phát triển hệ thống giao thông xanh; thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, xây dựng công trình xanh,... Ảnh minh họa

Từ những phân tích trên, chuyên gia FPT Digital kiến nghị cần triển khai hai nhóm công việc xây dựng nền tảng quản trị phát thải đô thị dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI). Theo ông, quản trị phát thải bằng dữ liệu và AI không chỉ phục vụ mục tiêu Net Zero, mà còn tạo nền tảng và động lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn, hướng tới mục tiêu phát triển xanh của quốc gia.