Kỳ 4: Người cầm lái trong kỷ nguyên điện

Nghề lái taxi không mới, nhưng ở kỷ nguyên mới, người cầm lái phải trang bị cho mình một "giao diện" mới với tư duy mới và cách hành xử văn minh, lịch sự

Sau trạm sạc là con người

Sau 3 kỳ đầu của hành trình xanh, câu chuyện đã đi qua hơi thở đô thị, dữ liệu vận hành và hạ tầng sạc. Nhưng nếu dừng ở đó, giao thông xanh vẫn còn thiếu một nhân vật quan trọng, đó là người tài xế.

Hạ tầng dù thông minh đến đâu cũng không tự biến thành niềm tin. Ứng dụng dù mượt đến mấy cũng không tự tạo ra cảm giác an tâm trong khoang xe. Trạm sạc dù phủ rộng đến đâu cũng chỉ là những điểm điện lạnh lùng nếu không có con người biết sử dụng nó đúng lúc, đúng cách, đúng kỷ luật.

Sau thuật toán điều phối, sau những cổng sạc hiện trên bản đồ, sau các chỉ số về quãng đường xanh và lượng phát thải ước tính cắt giảm, vẫn là một bàn tay đặt lên vô-lăng, một ánh mắt nhìn gương chiếu hậu, một lời chào khi khách bước vào xe.

Nghề lái taxi không mới. Nhưng lái taxi điện trong một hệ sinh thái vận tải số lại không còn giống hẳn nghề taxi cũ. Người tài xế không chỉ biết đường, biết giá cước, biết điểm đón khách. Họ phải hiểu nhịp pin, nhịp sạc, nhịp ứng dụng, nhịp khách hàng và cả nhịp của chính cơ thể mình trong một ngày vận hành dài. Một chuyến xe giờ đây không chỉ bắt đầu bằng thao tác nhận cuốc, mà bắt đầu từ nhiều tính toán nhỏ như xe còn bao nhiêu phần trăm pin, quãng đường tới điểm đón mất bao lâu, sau chuyến này có đủ năng lượng để chạy tiếp không, trạm sạc gần nhất có đông không, giờ cao điểm có nên nhận chuyến xa hay quay về vùng nhiều khách.

Người tài xế phải trang bị cho mình những kỹ năng để tiếp nhận những đòi hỏi mới từ môi trường mới, ở đó không có sự "cạn kiệt tinh thần phục vụ" khi mệt mỏi

Đó là những câu hỏi tưởng nhỏ, nhưng chính chúng làm nên phẩm chất mới của lao động vận tải trong kỷ nguyên điện. Nếu taxi xăng trước đây chủ yếu dựa vào tay nghề, kinh nghiệm đường phố và khả năng chịu đựng của người lái, thì taxi điện buộc người tài xế bước vào một kỷ luật vận hành khác. Ở đó, nhiên liệu không còn đổ đầy trong vài phút theo thói quen cũ. Năng lượng phải được quản trị. Thời gian phải được chia lại. Sự nóng ruột của khách, sự mệt của tài xế, độ hao pin khi bật điều hòa, sự quá tải của trạm sạc sau giờ cao điểm, tất cả cùng tham gia vào một bài toán lao động mới.

Thuật toán tốt không phải thuật toán chỉ biết đẩy xe ra đường cho đủ doanh thu. Thuật toán tốt phải biết giữ sức cho người lái, giữ tuổi thọ cho phương tiện, giữ trải nghiệm cho hành khách và giữ niềm tin cho thị trường. Nếu xe điện là tài sản công nghệ, thì tài xế là nơi tài sản ấy được bảo quản bằng thói quen hằng ngày. Một cú phanh gắt, một lần tăng tốc quá tay, một ca làm kéo dài quá sức, một lần bỏ qua lịch bảo dưỡng, tất cả đều để lại chi phí. Trong vận tải điện, chi phí không chỉ nằm ở hóa đơn điện hay bảng lương. Nó nằm trong độ mòn lốp, độ suy giảm pin, thời gian xe nằm xưởng, sự bực bội của khách hàng và sự mỏi mệt âm thầm của người cầm lái.

Vì thế, chuẩn nghề mới của tài xế điện không nên hiểu đơn giản là mặc đồng phục đẹp hơn hay lái một chiếc xe êm hơn. Đó là một sự tái huấn luyện lao động. Người lái xe phải học cách điều khiển phương tiện điện, hiểu phanh tái sinh năng lượng, biết canh mức pin, giữ vệ sinh khoang xe, giao tiếp theo chuẩn dịch vụ, dùng ứng dụng, tuân thủ lịch bảo dưỡng, xử lý tình huống với khách hàng và… đôi khi phải giải thích cho người đi xe lần đầu rằng tiếng xe lặng không có nghĩa là xe thiếu sức.

Mặc dù, những áp lực đường đông, khách khó tính, doanh thu thay đổi theo mùa; áp lực đánh giá sao, áp lực an toàn, áp lực thời gian đều rất chân thật sau mỗi vòng vô-lăng

Một buổi sáng ở Hà Nội, dễ hình dung một tài xế Green SM bắt đầu ca làm từ rất sớm. Xe đã được sạc qua đêm hoặc vừa rời điểm nạp năng lượng. Khoang xe còn sạch, nội thất mới được lau. Ngoài đường, dòng xe máy tràn lên ở ngã tư như thường lệ. Ứng dụng báo một chuyến đi bệnh viện, rồi một chuyến ra ga, rồi một chuyến đưa trẻ đi học. Những điểm đến ấy không có gì lạ, nhưng lại là nơi công nghệ được xã hội chấm điểm bằng cảm giác rất cụ thể - xe có đến đúng hẹn không, tài xế có lịch sự không, khoang xe có êm không, giá cước có minh bạch không, người già bước xuống có được nhắc cẩn thận không.

Trong đời sống, công nghệ thường không đi vào lòng người bằng những khái niệm lớn. Nó đi vào bằng một cánh cửa xe được mở nhẹ, một đoạn đường bớt mùi xăng, một người lái xe không cáu gắt khi tắc đường, một khoang xe đủ yên tĩnh để hành khách gọi điện mà không phải gồng giọng. Văn minh đô thị đôi khi nhỏ như thế.

Kỷ luật của pin và thuật toán

Theo công bố được truyền thông chính thống dẫn lại, tháng 4/2026, GSM đồng bộ thương hiệu Xanh SM thành Green SM, cùng việc ra mắt phiên bản ứng dụng mới, tích hợp trí tuệ nhân tạo, hỗ trợ cá nhân hóa hành trình và cập nhật dữ liệu theo thời gian thực. Sau ba năm hoạt động, hệ sinh thái này công bố có hơn 186.000 ô tô và xe máy điện đang vận hành tại Việt Nam, Lào, Indonesia và Philippines, thực hiện 620 triệu chuyến xe, đạt 4,2 tỷ km di chuyển xanh và ước tính cắt giảm 580.000 tấn CO₂.

Những con số ấy cần được đọc đúng tư thế báo chí, đó là số liệu doanh nghiệp công bố, có ý nghĩa mô tả quy mô vận hành, nhưng các ước tính phát thải tránh được vẫn cần phương pháp tính minh bạch hơn nếu muốn trở thành chuẩn tham chiếu khoa học. Dẫu vậy, ở một tầng khác, quy mô ấy cho thấy nghề tài xế điện không còn là hiện tượng lạ. Nó đang trở thành một cấu phần thật của thị trường lao động đô thị.

Tại Xanh SM, nghề tài xế vốn mặc định là nghề "của đàn ông", hiện đã thay đổi , có thêm diện mạo mới nhờ sự xuất hiện của nhiều "bóng hồng"

Điểm đáng chú ý là trong mô hình ấy, người tài xế vừa là lao động dịch vụ, vừa là một mắt xích dữ liệu. Mỗi chuyến xe họ thực hiện để lại dấu vết như tuyến đường, thời gian, mức tiêu hao điện, phong cách lái, tần suất phanh gấp, lịch bảo dưỡng, giờ sạc, điểm sạc, đánh giá của khách hàng. Không phải để biến con người thành một dòng dữ liệu vô danh, mà để hệ thống học cách vận hành an toàn hơn, tiết kiệm hơn, chuẩn hơn. Nhưng đây cũng là nơi cần sự tỉnh táo. Một nền tảng vận tải hiện đại không chỉ được đánh giá bằng số chuyến, mà bằng cách nó đối xử với người tạo ra những chuyến đi ấy.

Một số chương trình tuyển dụng tài xế nữ của Xanh SM trước đây cũng cho thấy một góc khác của chuyển đổi xanh, nó có thể mở thêm không gian nghề nghiệp cho những nhóm lao động từng ít hiện diện trong nghề vận tải.

Theo Dân Trí, Xanh SM từng công bố kế hoạch tuyển thêm 2.000 tài xế nữ trong 6 tháng, với các chính sách phúc lợi riêng như hỗ trợ thuê nhà giai đoạn đầu, khám sức khỏe định kỳ, tầm soát một số bệnh phụ nữ và các chế độ nghỉ phù hợp hơn với trách nhiệm gia đình. Theo thông tin từ Green SM, chương trình “Nữ tài Xanh” còn có các hỗ trợ về bổ túc tay lái, học phí học lái xe và cơ hội ứng tuyển vào vị trí giám sát vận hành sau thời gian làm việc nhất định.

Lái xe dịch vụ vẫn là nghề vất vả, đường đông, khách khó tính, doanh thu thay đổi theo mùa, áp lực đánh giá sao, áp lực an toàn, áp lực thời gian đều rất thật. Nhưng cũng không nên xem nhẹ tín hiệu xã hội trong đó. Khi một nghề từng bị mặc định là “của đàn ông” bắt đầu có nhiều phụ nữ tham gia hơn, khi một người từng làm công nhân, bán hàng, lao động tự do có thể bước vào một hệ thống có đào tạo, phúc lợi và chuẩn dịch vụ rõ hơn, thì chuyển đổi xanh không còn chỉ là chuyện khí thải. Nó bắt đầu chạm tới cấu trúc cơ hội.

Việc làm xanh và câu hỏi công bằng

Trong các báo cáo phát triển, “việc làm xanh” thường được viết bằng ngôn ngữ khá đẹp. Nhưng ngoài đời, một việc làm chỉ thật sự xanh khi nó vừa góp phần giảm tổn hại môi trường, vừa không làm người lao động bị bỏ lại trong những áp lực vô hình. Nếu một chuyến xe sạch hơn nhưng người lái bị vắt kiệt hơn, nếu thuật toán thông minh hơn nhưng con người mất quyền thương lượng hơn, nếu doanh nghiệp mở rộng nhanh hơn nhưng phúc lợi lao động không theo kịp, thì cái xanh ấy mới chỉ xanh ở vỏ ngoài.

Mỗi chuyến đi của Xanh SM hướng tới sự an toàn, đem đến chỉ số hạnh phúc cho mỗi khách hàng

Đây là câu hỏi lớn của mọi nền tảng vận tải, không riêng Green SM. Mô hình tài xế toàn thời gian hoặc bán thời gian có phúc lợi rõ ràng thường tạo ra cảm giác ổn định hơn, nhưng cũng kéo theo chi phí vận hành cao hơn. Mô hình nền tảng mở rộng nhanh có thể linh hoạt hơn, nhưng dễ đẩy rủi ro sang người lao động nếu thiếu chuẩn bảo vệ. Một hệ sinh thái giao thông điện muốn trưởng thành phải trả lời đồng thời hai yêu cầu: hiệu quả kinh tế và phẩm giá lao động.

Ở đây, “xanh” không thể chỉ là màu sơn trên thân xe. Nó phải đi vào cách tổ chức ca làm, chính sách bảo dưỡng, thời gian nghỉ, bảo hiểm, đào tạo, an toàn, cơ chế khiếu nại, quyền riêng tư dữ liệu và cách thuật toán phân bổ chuyến. Một người tài xế không nên chỉ là điểm cuối của mệnh lệnh số. Họ là người hiểu mặt đường, hiểu khách hàng, hiểu những bất thường của chiếc xe, hiểu lúc nào một trạm sạc đông bất thường, lúc nào một tuyến đường nên tránh, lúc nào hành khách cần một lời nhắc tử tế hơn là một chuyến đi nhanh.

Công nghệ nếu không học từ con người sẽ trở nên kiêu ngạo. Con người nếu không được nâng cấp kỹ năng sẽ bị công nghệ vượt qua. Điểm đẹp nhất của một chuyển đổi là khi hai chiều ấy gặp nhau: nền tảng học từ dữ liệu thực địa, còn người lao động được nâng lên bởi tiêu chuẩn mới, kỹ năng mới và cơ hội mới.

Trong kỷ nguyên xanh, nghề lái xe được nâng lên bởi tiêu chuẩn mới, kỹ năng mới và cơ hội mới

Từ ghế lái của một chiếc taxi điện, có thể nhìn thấy một lát cắt rất thật của giao thông xanh Việt Nam. Nó không lấp lánh như nhà máy, không đồ sộ như trạm sạc, không gây chú ý như các con số triệu chuyến hay tỷ cây số. Nhưng nó bền bỉ. Mỗi ngày, người tài xế lặp lại hàng chục thao tác nhỏ để cái mới trở nên bình thường như sạc xe, nhận chuyến, chào khách, giữ xe sạch, lái êm, trả khách đúng nơi, quay lại đường, rồi kết thúc ca khi thành phố đã dịu xuống.

Những thao tác ấy không đủ để làm nên một cuộc cách mạng nếu đứng riêng lẻ. Nhưng mọi cuộc chuyển đổi lớn, xét đến cùng, đều phải thắng ở những việc nhỏ được làm đúng mỗi ngày. Trạm sạc nạp điện cho pin. Người tài xế nạp sự tin cậy cho dịch vụ. Và khi dịch vụ đủ tin cậy, giao thông xanh mới không còn là lời mời gọi đạo đức, mà trở thành một lựa chọn nghề nghiệp, một thói quen đô thị, một phần lặng lẽ của năng lực quản trị hiện đại.

Từ người cầm lái, câu chuyện sẽ đi tiếp tới nơi sâu hơn đó là nhà máy. Bởi phía sau một chuyến xe êm là cả một dây chuyền sản xuất, phía sau một nghề mới là một nền công nghiệp đang học cách tự đứng trên đôi chân của mình. Nếu Green SM cho thấy xe điện được thử thách trên mặt đường, thì VinFast là nơi câu hỏi lớn hơn hiện ra - Việt Nam có thể đi xa đến đâu trong một ngành công nghiệp phức hợp, nơi tốc độ chỉ là điểm khởi đầu, còn độ bền mới là thước đo trưởng thành?

Vân Anh
(Mời độc giả đón đọc Kỳ 5: VinFast và bài học công nghiệp Việt Nam)