NHỮNG MINH TRIẾT ĐỊNH HÌNH THỜI ĐẠI SỐ

Kỳ 6: Hành trình của dữ liệu, quyền lực và bản thể

Góc nhìn
03/05/2026 04:07
Trong dòng chảy của văn minh nhân loại, mỗi kỷ nguyên đều được định danh bởi một nguồn lực trung tâm kiểu như đất đai của nông nghiệp, than & thép của công nghiệp và nay là dữ liệu của… xã hội số. Nhưng dữ liệu không chỉ là tài nguyên, nó là bóng dáng của con người trong thế giới số hóa. Khi mỗi hành vi, mỗi lựa chọn đều được ghi lại và phân tích, câu hỏi không còn là công nghệ có thể làm gì, mà là con người sẽ trở thành gì trong trật tự mới ấy.
aa
Kỳ 3: Internet và quyền lực dữ liệu Kỳ 4: Minh triết của những nhà sáng lập công nghệ Kỳ 5: Những tư tưởng âm thầm kiến tạo kỷ nguyên số

Shoshana Zuboff - giáo sư tại Harvard Business School - trong công trình nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản giám sát đã viết: “Data is the new raw material of capitalism.” - Dữ liệu là nguyên liệu thô mới của chủ nghĩa tư bản.

Phát ngôn này ra đời trong bối cảnh các nền tảng công nghệ như Google hay Facebook chuyển hóa hành vi người dùng thành mô hình kinh doanh. Lần đầu tiên trong lịch sử, “dấu vết sống” của con người, từ cú click, lượt tìm kiếm đến nhịp sinh hoạt…, trở thành nguyên liệu cho sản xuất giá trị.

Kỳ 6: Hành trình của dữ liệu, quyền lực và bản thể
Shoshana Zuboff - giáo sư tại Harvard Business School

Nếu đất đai từng nuôi sống xã hội nông nghiệp, dầu mỏ từng vận hành cỗ máy công nghiệp, thì dữ liệu hôm nay chính là “huyết mạch vô hình” của nền kinh tế số. Nhưng dữ liệu khác với mọi tài nguyên trước đó, nó không nằm ngoài con người, mà chính là sự phản chiếu của con người.

Ở đây, ta thấy một nghịch lý mang tính triết học - con người vừa là chủ thể tạo ra dữ liệu, vừa trở thành đối tượng bị dữ liệu định nghĩa. Khi hành vi bị dự đoán, sở thích bị phân loại, quyết định bị “gợi ý”, tự do cá nhân dần chuyển hóa thành một dạng tự do được lập trình.

Bài học cho xã hội số không nằm ở việc khai thác dữ liệu hiệu quả, mà ở năng lực thiết lập chủ quyền dữ liệu, một khái niệm vừa mang tính chính trị, vừa mang sắc thái đạo lý. Quốc gia nào kiểm soát được dòng chảy dữ liệu, quốc gia đó không chỉ nắm giữ kinh tế, mà còn định hình nhận thức xã hội.

Yuval Noah Harari - nhà sử học nổi tiếng - từng cảnh báo: “Those who control the data control the future.” - Ai kiểm soát dữ liệu sẽ kiểm soát tương lai.

Phát ngôn này xuất hiện trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và Big Data bắt đầu can thiệp sâu vào đời sống. Lịch sử từng chứng kiến quyền lực dựa trên quân sự, rồi chuyển sang kinh tế và tri thức. Nhưng dữ liệu hôm nay là sự hội tụ của cả ba, nó vừa là tài nguyên, vừa là công cụ, vừa là hệ quy chiếu.

Kỳ 6: Hành trình của dữ liệu, quyền lực và bản thể
Yuval Noah Harari - nhà sử học nổi tiếng

Một hệ thống sở hữu đủ dữ liệu có thể hiểu con người ở mức độ mà chính con người không đạt tới. Thuật toán không “cảm nhận”, nhưng lại “biết” và đôi khi biết chính xác hơn cả trực giác của chúng ta.

Ở chiều ngược lại, Evgeny Morozov - nhà phê bình công nghệ - lại nhấn mạnh: “Technology alone cannot solve social problems.” - Công nghệ tự thân không thể giải quyết các vấn đề xã hội.

Đây là một đối trọng cần thiết trong thời đại mà nhiều người tin rằng thuật toán có thể chữa lành mọi bất toàn. Thực tế cho thấy, bất bình đẳng số, thao túng thông tin, hay khủng hoảng niềm tin không thể được “lập trình để biến mất”.

Kỳ 6: Hành trình của dữ liệu, quyền lực và bản thể
Evgeny Morozov - nhà phê bình công nghệ

Công nghệ, trong bản chất, chỉ là công cụ khuếch đại. Nó làm rõ hơn những gì đã tồn tại - nếu xã hội có xu hướng phân hóa, công nghệ sẽ gia tốc sự phân hóa ấy; nếu con người thiếu chuẩn mực, công nghệ sẽ nhân bản sự hỗn loạn.

Ở đây, một lớp ý nghĩa sâu hơn hiện ra, đó là vận mệnh xã hội số không nằm trong tay công nghệ, mà nằm trong cấu trúc giá trị mà con người lựa chọn để “đặt vào” công nghệ. Nói cách khác, vấn đề không phải là trí tuệ nhân tạo thông minh đến đâu, mà là con người có đủ minh triết để sử dụng nó hay không.

Tim Berners-Lee - người khai sinh World Wide Web - từng khẳng định: “The web must serve humanity.” - Web phải phục vụ nhân loại.

Phát ngôn này mang tính nguyên lý. Nó ra đời trong nỗ lực bảo vệ một Internet mở, phi tập trung và hướng đến lợi ích chung. Nhưng thực tế hiện nay cho thấy Web không chỉ là không gian tri thức, mà còn là chiến trường của thông tin, nơi sự thật và giả tạo cùng tồn tại trong một dòng chảy không phân định.

Kỳ 6: Hành trình của dữ liệu, quyền lực và bản thể
Tim Berners-Lee - người khai sinh World Wide Web

Song song, Mark Zuckerberg - nhà sáng lập Meta - từng nói: “The goal is to connect everyone.” - Mục tiêu là kết nối tất cả mọi người.

Chưa bao giờ trong lịch sử, một cá nhân có thể giao tiếp với hàng triệu người chỉ bằng một thiết bị cầm tay. Nhưng cũng chưa bao giờ, con người lại có cảm giác cô đơn giữa đám đông kết nối như vậy.

Kỳ 6: Hành trình của dữ liệu, quyền lực và bản thể
Mark Zuckerberg - nhà sáng lập Meta

Sự kết nối không tự động dẫn đến thấu hiểu. Trái lại, nó có thể tạo ra những “buồng vang”- nơi mỗi cá nhân chỉ nghe thấy những điều củng cố niềm tin của mình. Khi đó, xã hội không còn là một diễn đàn đối thoại, mà trở thành tập hợp của những thực tại song song.

Ở góc độ triết luận, xã hội số đang đặt ra một câu hỏi căn bản, liệu con người đang mở rộng thế giới, hay đang thu hẹp mình trong những thuật toán được cá nhân hóa?

Thực tiễn cho thấy, từ mạng xã hội đến thương mại điện tử, từ giáo dục trực tuyến đến quản trị đô thị thông minh, công nghệ đã thâm nhập vào mọi ngóc ngách đời sống. Nhưng chính trong sự tiện lợi ấy, một dạng “lệ thuộc mềm” cũng dần hình thành, nơi con người không bị ép buộc, mà tự nguyện trao quyền quyết định cho hệ thống.

Xã hội số không phải là điểm đến, mà là một tiến trình đang diễn ra. Nó không chỉ tái cấu trúc kinh tế, mà còn định hình lại cách con người hiểu về chính mình. Khi bản thể được số hóa, khi ký ức được lưu trữ, khi hành vi được dự đoán, thì câu hỏi “con người là ai” trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Có lẽ, điều đáng suy ngẫm không nằm ở việc công nghệ sẽ đi xa đến đâu, mà ở việc con người có còn giữ được khả năng tự vấn trong hành trình ấy hay không. Bởi lẽ, một xã hội có thể rất thông minh về kỹ thuật, nhưng vẫn nghèo nàn về minh triết.

Và trong dòng chảy ấy, vận mệnh con người không nằm ở việc chống lại công nghệ, mà ở việc hiểu và định vị mình trong chính thế giới do mình tạo ra. Một thế giới nơi ranh giới giữa tự do và định hướng, giữa cá nhân và hệ thống, ngày càng trở nên mong manh… như một đường viền không rõ nét trên bản đồ của tương lai.

Đón xem kỳ 7: Con người trước quyền năng của máy móc

Tudonghoangaynay.vn
tan-hoang-minh
Tin bài khác
Hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu điều tra hình sự trong tình hình mới

Hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu điều tra hình sự trong tình hình mới

Cùng với sự phát triển của xã hội, phương thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm ngày càng đa dạng, phức tạp, đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác điều tra hình sự. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc hoàn thiện các quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động của cơ quan điều tra trở thành yêu cầu cấp thiết. Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những vướng mắc từ thực tiễn, tạo cơ sở pháp lý đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Phú Thọ: Tăng cường hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong ba lĩnh vực trọng tâm

Phú Thọ: Tăng cường hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong ba lĩnh vực trọng tâm

Phú Thọ mong muốn thúc đẩy hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong các lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo; năng lượng tái tạo, hạ tầng xanh và thương mại, logistics, đồng thời mở rộng cơ hội xuất khẩu hàng hóa sang thị trường châu Âu.
Thị trường chứng khoán ngày 20/11:  VN-Index giảm phiên thứ 4 liên tiếp, mất hơn 46 điểm trong tuần

Thị trường chứng khoán ngày 20/11: VN-Index giảm phiên thứ 4 liên tiếp, mất hơn 46 điểm trong tuần

Thị trường chứng khoán tiếp tục diễn biến tiêu cực khi VN-Index giảm phiên thứ tư liên tiếp, đóng cửa sát 1.689 điểm. Tính chung cả tuần, chỉ số mất hơn 46 điểm, trong khi áp lực bán vẫn lan rộng và khối ngoại nối dài chuỗi bán ròng.
Ứng dụng AI trong doanh nghiệp nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, hiệu quả đầu tư và cơ hội hợp tác

Ứng dụng AI trong doanh nghiệp nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, hiệu quả đầu tư và cơ hội hợp tác

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định vai trò trung tâm của người dân và doanh nghiệp trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Cùng với đó, Nghị quyết số 68-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực quản trị và tăng cường liên kết doanh nghiệp. Tinh thần xuyên suốt này cũng định hướng cho công tác xúc tiến đầu tư là gắn thu hút nguồn lực với nâng cao khả năng tiếp nhận công nghệ, năng lực triển khai và hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp.
VUSTA tìm giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn, phát huy sức mạnh liên kết các Hội ngành toàn quốc

VUSTA tìm giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn, phát huy sức mạnh liên kết các Hội ngành toàn quốc

Sáng 20/11, Liên hiệp hội Việt Nam tổ chức Hội thảo “Giải pháp tăng cường hoạt động phối hợp giữa các Hội ngành toàn quốc và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam” nhằm nâng cao hiệu quả phối hợp và phát huy tiềm năng đội ngũ trí thức khoa học, công nghệ.
Tử vi vòng quay công nghệ ngày 21/11/2026: Tuổi Thìn đón tài lộc, tuổi Tý cần đề phòng áp lực

Tử vi vòng quay công nghệ ngày 21/11/2026: Tuổi Thìn đón tài lộc, tuổi Tý cần đề phòng áp lực

Tử vi 12 con giáp ngày 21/11/2026 hé lộ những chuyển biến đáng chú ý trên phương diện công việc, tài chính và tình cảm. Trong khi một số con giáp có cơ hội khẳng định năng lực, đón nhận tin vui về tiền bạc thì những tuổi khác cần thận trọng hơn trong lời nói và cách đưa ra quyết định. Cùng khám phá vận trình của 12 con giáp trong ngày thứ Bảy này!
HHT mở rộng đào tạo công nghệ cao, đón đầu nhu cầu nhân lực tương lai

HHT mở rộng đào tạo công nghệ cao, đón đầu nhu cầu nhân lực tương lai

Việc đưa vào hoạt động Trung tâm STEM AI ROBOT đánh dấu bước tiến mới của Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội trong đổi mới đào tạo, tăng cường thực hành và phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.
Giữ lửa đam mê, gieo mầm khoa học như Nhà giáo trẻ Nguyễn Thị Vân Anh

Giữ lửa đam mê, gieo mầm khoa học như Nhà giáo trẻ Nguyễn Thị Vân Anh

Từ những câu hỏi về chuyển động của máy móc khi còn nhỏ đến các nghiên cứu chuyên sâu về điều khiển và robot, TS. Nguyễn Thị Vân Anh, giảng viên Khoa Tự động hóa, Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội, đã từng bước xác định con đường khoa học mình muốn theo đuổi.
[E-Magazine] Trí tuệ nhân tạo soạn bài trong vài phút, vì sao người thầy vẫn bận rộn?

[E-Magazine] Trí tuệ nhân tạo soạn bài trong vài phút, vì sao người thầy vẫn bận rộn?

Chỉ một câu lệnh, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể phác thảo giáo án, tạo câu hỏi kiểm tra và thiết kế học liệu trong thời gian ngắn. Nhưng sau sự tiện lợi ấy, giáo viên vẫn phải đọc, kiểm chứng, sửa chữa, chấm điểm và thấu hiểu từng học sinh. Những nghiên cứu mới đang chỉ ra một thực tế là công nghệ rút ngắn thời gian của từng việc, song chưa chắc làm nhẹ đi gánh nặng nghề nghiệp.
Nhận định phiên giao dịch ngày 20/11: Ưu tiên quản trị rủi ro, hạ tỷ trọng ở các nhịp hồi kỹ thuật

Nhận định phiên giao dịch ngày 20/11: Ưu tiên quản trị rủi ro, hạ tỷ trọng ở các nhịp hồi kỹ thuật

VN-Index tiếp tục giảm trong phiên 19/11 và đóng cửa dưới mốc 1.700 điểm. Các chỉ báo kỹ thuật cho thấy động lực tăng và dòng tiền đều suy yếu, khiến rủi ro điều chỉnh vẫn hiện hữu. Nhà đầu tư được khuyến nghị ưu tiên quản trị rủi ro, hạn chế sử dụng đòn bẩy và cân nhắc hạ tỷ trọng cổ phiếu khi thị trường xuất hiện các nhịp hồi kỹ thuật.
master