Kỳ 6: Hành trình của dữ liệu, quyền lực và bản thể

Shoshana Zuboff - giáo sư tại Harvard Business School - trong công trình nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản giám sát đã viết: “Data is the new raw material of capitalism.” - Dữ liệu là nguyên liệu thô mới của chủ nghĩa tư bản.

Phát ngôn này ra đời trong bối cảnh các nền tảng công nghệ như Google hay Facebook chuyển hóa hành vi người dùng thành mô hình kinh doanh. Lần đầu tiên trong lịch sử, “dấu vết sống” của con người, từ cú click, lượt tìm kiếm đến nhịp sinh hoạt…, trở thành nguyên liệu cho sản xuất giá trị.

Shoshana Zuboff - giáo sư tại Harvard Business School

Nếu đất đai từng nuôi sống xã hội nông nghiệp, dầu mỏ từng vận hành cỗ máy công nghiệp, thì dữ liệu hôm nay chính là “huyết mạch vô hình” của nền kinh tế số. Nhưng dữ liệu khác với mọi tài nguyên trước đó, nó không nằm ngoài con người, mà chính là sự phản chiếu của con người.

Ở đây, ta thấy một nghịch lý mang tính triết học - con người vừa là chủ thể tạo ra dữ liệu, vừa trở thành đối tượng bị dữ liệu định nghĩa. Khi hành vi bị dự đoán, sở thích bị phân loại, quyết định bị “gợi ý”, tự do cá nhân dần chuyển hóa thành một dạng tự do được lập trình.

Bài học cho xã hội số không nằm ở việc khai thác dữ liệu hiệu quả, mà ở năng lực thiết lập chủ quyền dữ liệu, một khái niệm vừa mang tính chính trị, vừa mang sắc thái đạo lý. Quốc gia nào kiểm soát được dòng chảy dữ liệu, quốc gia đó không chỉ nắm giữ kinh tế, mà còn định hình nhận thức xã hội.

Yuval Noah Harari - nhà sử học nổi tiếng - từng cảnh báo: “Those who control the data control the future.” - Ai kiểm soát dữ liệu sẽ kiểm soát tương lai.

Phát ngôn này xuất hiện trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và Big Data bắt đầu can thiệp sâu vào đời sống. Lịch sử từng chứng kiến quyền lực dựa trên quân sự, rồi chuyển sang kinh tế và tri thức. Nhưng dữ liệu hôm nay là sự hội tụ của cả ba, nó vừa là tài nguyên, vừa là công cụ, vừa là hệ quy chiếu.

Yuval Noah Harari - nhà sử học nổi tiếng

Một hệ thống sở hữu đủ dữ liệu có thể hiểu con người ở mức độ mà chính con người không đạt tới. Thuật toán không “cảm nhận”, nhưng lại “biết” và đôi khi biết chính xác hơn cả trực giác của chúng ta.

Ở chiều ngược lại, Evgeny Morozov - nhà phê bình công nghệ - lại nhấn mạnh: “Technology alone cannot solve social problems.” - Công nghệ tự thân không thể giải quyết các vấn đề xã hội.

Đây là một đối trọng cần thiết trong thời đại mà nhiều người tin rằng thuật toán có thể chữa lành mọi bất toàn. Thực tế cho thấy, bất bình đẳng số, thao túng thông tin, hay khủng hoảng niềm tin không thể được “lập trình để biến mất”.

Evgeny Morozov - nhà phê bình công nghệ

Công nghệ, trong bản chất, chỉ là công cụ khuếch đại. Nó làm rõ hơn những gì đã tồn tại - nếu xã hội có xu hướng phân hóa, công nghệ sẽ gia tốc sự phân hóa ấy; nếu con người thiếu chuẩn mực, công nghệ sẽ nhân bản sự hỗn loạn.

Ở đây, một lớp ý nghĩa sâu hơn hiện ra, đó là vận mệnh xã hội số không nằm trong tay công nghệ, mà nằm trong cấu trúc giá trị mà con người lựa chọn để “đặt vào” công nghệ. Nói cách khác, vấn đề không phải là trí tuệ nhân tạo thông minh đến đâu, mà là con người có đủ minh triết để sử dụng nó hay không.

Tim Berners-Lee - người khai sinh World Wide Web - từng khẳng định: “The web must serve humanity.” - Web phải phục vụ nhân loại.

Phát ngôn này mang tính nguyên lý. Nó ra đời trong nỗ lực bảo vệ một Internet mở, phi tập trung và hướng đến lợi ích chung. Nhưng thực tế hiện nay cho thấy Web không chỉ là không gian tri thức, mà còn là chiến trường của thông tin, nơi sự thật và giả tạo cùng tồn tại trong một dòng chảy không phân định.

Tim Berners-Lee - người khai sinh World Wide Web

Song song, Mark Zuckerberg - nhà sáng lập Meta - từng nói: “The goal is to connect everyone.” - Mục tiêu là kết nối tất cả mọi người.

Chưa bao giờ trong lịch sử, một cá nhân có thể giao tiếp với hàng triệu người chỉ bằng một thiết bị cầm tay. Nhưng cũng chưa bao giờ, con người lại có cảm giác cô đơn giữa đám đông kết nối như vậy.

Mark Zuckerberg - nhà sáng lập Meta

Sự kết nối không tự động dẫn đến thấu hiểu. Trái lại, nó có thể tạo ra những “buồng vang”- nơi mỗi cá nhân chỉ nghe thấy những điều củng cố niềm tin của mình. Khi đó, xã hội không còn là một diễn đàn đối thoại, mà trở thành tập hợp của những thực tại song song.

Ở góc độ triết luận, xã hội số đang đặt ra một câu hỏi căn bản, liệu con người đang mở rộng thế giới, hay đang thu hẹp mình trong những thuật toán được cá nhân hóa?

Thực tiễn cho thấy, từ mạng xã hội đến thương mại điện tử, từ giáo dục trực tuyến đến quản trị đô thị thông minh, công nghệ đã thâm nhập vào mọi ngóc ngách đời sống. Nhưng chính trong sự tiện lợi ấy, một dạng “lệ thuộc mềm” cũng dần hình thành, nơi con người không bị ép buộc, mà tự nguyện trao quyền quyết định cho hệ thống.

Xã hội số không phải là điểm đến, mà là một tiến trình đang diễn ra. Nó không chỉ tái cấu trúc kinh tế, mà còn định hình lại cách con người hiểu về chính mình. Khi bản thể được số hóa, khi ký ức được lưu trữ, khi hành vi được dự đoán, thì câu hỏi “con người là ai” trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Có lẽ, điều đáng suy ngẫm không nằm ở việc công nghệ sẽ đi xa đến đâu, mà ở việc con người có còn giữ được khả năng tự vấn trong hành trình ấy hay không. Bởi lẽ, một xã hội có thể rất thông minh về kỹ thuật, nhưng vẫn nghèo nàn về minh triết.

Và trong dòng chảy ấy, vận mệnh con người không nằm ở việc chống lại công nghệ, mà ở việc hiểu và định vị mình trong chính thế giới do mình tạo ra. Một thế giới nơi ranh giới giữa tự do và định hướng, giữa cá nhân và hệ thống, ngày càng trở nên mong manh… như một đường viền không rõ nét trên bản đồ của tương lai.

Đón xem kỳ 7: Con người trước quyền năng của máy móc