Giới thiệu
Hệ thống kiểm soát không lưu (Air Traffic Control - ATC) hiện đại là một giao diện Người - Máy phức tạp, trong đó hiệu quả và độ tin cậy của ATC phụ thuộc trực tiếp vào hành vi của kiểm soát viên. Theo ước tính của ICAO thì có tới 70% tai nạn và sự cố hàng không là do lỗi của con người. Mặc dù mức độ tự động hóa ngày càng cao trong ATC, con người vẫn luôn là mắt xích trung tâm trong việc đảm bảo an toàn bay.
Theo quy định của ICAO (Phụ lục 19 và Tài liệu 9859), việc quản lý an toàn và hiệu quả là không thể nếu không xem yếu tố con người là nguồn chính gây ra rủi ro. Do đó, việc tích hợp sự phân tích hệ thống các lỗi của con người vào quy trình lập kế hoạch; giám sát; và cải tiến SMS đã trở thành một vấn đề thực tế cần thiết.
 |
Những khái niệm chính được dùng để nghiên cứu yếu tố con người trong hoạt động hàng không
Yếu tố con người ở đây là tổng thể các đặc điểm tâm sinh lý; và nhận thức và xã hội của một người ảnh hưởng đến việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn của họ. Trong hàng không, khái niệm này bao gồm tất cả các khía cạnh tương tác giữa nhân viên với thiết bị; môi trường; và các bên tham gia khác, trong hoạt động bay. Mô hình của J. Reason (“mô hình phô mai Thụy Sĩ”) cho rằng, tai nạn hàng không là hậu quả của sự kết hợp giữa các lỗi chủ động với các điều kiện tiềm ẩn liên quan đến tổ chức công việc.
Trong điều phối, điều này thể hiện qua các lỗi nhận thức; đánh giá tình huống kém; sự chú ý kém hiệu quả và sự gián đoạn quy trình tương tác. Hệ thống phân tích và phân loại yếu tố con người (HFACS - Human Factors Analysis and Classification System) cho phép phân loại lỗi của điều phối viên theo các cấp độ: hành động của cá nhân; điều kiện làm việc; giám sát; và yếu tố tổ chức. Cách tiếp cận này giúp xác định nguyên nhân hệ thống và phát triển các biện pháp phòng ngừa.
Yếu tố con người trong kiểm soát không lưu
Kiểm soát viên không lưu làm việc trong điều kiện năng động cao với khối lượng công việc lớn. Nguyên nhân chính gây ra lỗi của kiểm soát viên không lưu là sự mệt mỏi; căng thẳng; nhận thức sai sót; gián đoạn giao tiếp; và do sự đào tạo chưa chuẩn gây nhận thức thức tình huống sai.
Phân tích các sự cố mất an toàn bay cho thấy rằng, ngay cả với các hệ thống giám sát và cảnh báo được tự động hóa ở mức cao thì lỗi của kiểm soát viên không lưu vẫn là một yếu tố then chốt. Các sự cố mất an toàn bay thì thường không chỉ do lỗi cá nhân kiểm soát viên không lưu, sự mất an toàn bay thường xuất hiện do sự kết hợp của các yếu tố về tổ chức và con người - không đồng bộ trong ca trực; phân công trách nhiệm không rõ ràng; và văn hóa báo cáo kém.
 |
| Máy bay chở khách của hãng Jeju Air - Hàn Quốc bị rơi tại Sân bay quốc tế Muan hôm 29/12/2024. Ảnh Yonhap |
Quản lý yếu tố con người trong hệ SMS
Khái niệm SMS tiên tiến là sự chuyển đổi quản lý rủi ro phản ứng sang chủ động và dự đoán. Trong hệ thống SMS tiên tiến thì yếu tố con người không được xem là nguồn gốc gây ra sai sót, nó được coi là yếu tố cần được hỗ trợ và giám sát một cách có hệ thống. Các cách quản lý yếu tố con người được sử dụng trong dịch vụ không lưu, gồm: giám sát tâm lý; đào tạo theo chuẩn CRM; thực hiện nguyên tắc “văn hóa công bằng”; và hỗ trợ tâm lý cho kiểm soát viên không lưu.
Ngoài ra, việc hoàn thiện hệ thống quản lý yếu tố con người trong SMS cần bao gồm thêm: phát triển các công cụ phân tích và công nghệ số để dự đoán lỗi; phát triển văn hóa doanh nghiệp về an toàn và tin cậy; triển khai các cơ chế hỗ trợ tâm lý cho cá nhân và nhóm; đào tạo và phát triển năng lực quản lý yếu tố con người một cách có hệ thống nhất quán. Việc tích hợp các yếu tố này vào cấu trúc SMS sẽ làm giảm tỷ lệ sai sót và thúc đẩy văn hóa an toàn của doanh nghiệp một cách bền vững.
Hoàn thiện yếu tố con người trong ATC
Để nâng cao hiệu quả quản lý an toàn bay thì cần phát triển hợp lý các giải pháp: triển khai hệ thống giám sát dữ liệu lỗi bằng cách sử dụng AI; phát triển các chỉ số hiệu quả; tích hợp các chỉ số tâm lý vào quy trình đánh giá độ tin cậy và tăng cường văn hóa an toàn. Trong điều kiện hiện nay, các phương pháp phân tích yếu tố con người chủ động và mang tính dự đoán sẽ đóng vai trò quan trọng. Việc triển khai các phương pháp này có thể thực hiện thông qua: các hệ thống thu thập và phân tích dữ liệu về hành vi của (cá nhân và nhóm) kiểm soát viên không lưu - giám sát hiệu suất con người; ứng dụng phân tích dữ liệu lớn để xác định các mô hình tiềm ẩn nguy hiểm và từ đó có cách phòng ngừa rủi ro sớm hơn; triển khai các chương trình quản lý mệt mỏi và tải trọng nhận thức - Hệ thống quản lý rủi ro, mệt mỏi. Thực hiện các giải pháp này sẽ giúp bảo đảm được sự tích hợp sâu rộng các yếu tố con người vào quy trình của SMS.
Kết luận
Con người vẫn luôn là một trong những yếu tố then chốt và phức tạp nhất của hệ thống Người - Máy cho kiểm soát không lưu được an toàn tuyệt đối. Tác động của yếu tố con người được cảm nhận ở mọi cấp độ, từ hành động của cá nhân kiểm soát viên không lưu đến các quyết định của tổ chức. Bất chấp những tiến bộ công nghệ và tự động hóa quy trình, con người vẫn tiếp tục đóng vai trò quyết định trong việc ngăn ngừa tai nạn và bảo đảm khả năng phục hồi của hệ thống ATC.
Phân tích các sự cố mất an toàn bay cho thấy rằng, có một tỷ lệ đáng kể các sự cố mất an toàn bay liên quan đến lỗi nhận thức; sự căng thẳng và mệt mỏi; gián đoạn giao tiếp; thiếu nhất quán của tổ chức. Điều này cho thấy sự cần thiết của một phương pháp tiếp cận không chỉ thuần về mặt công nghệ, còn phải có cách tiếp cận về mặt hành vi trong quản lý an toàn. SMS bay nên xem yếu tố con người không chỉ là nguồn gốc của lỗi gây mất an toàn bay, nó còn là một yếu tố năng động nên cần sự hỗ trợ; đào tạo; và giám sát liên tục.
Một trong những lĩnh vực quan trọng để cải thiện an toàn bay là phát triển văn hóa an toàn bay ở mọi cấp độ của tổ chức. Kinh nghiệm cho thấy rằng, với cả đội ngũ nhân viên kiểm soát không lưu được đào tạo bài bản thì việc thiếu một môi trường tin tưởng và giao tiếp kém đều có thể làm suy giảm SMS. Do đó, phải ưu tiên: phát triển sự chuẩn bị về mặt tâm lý; phát triển kỹ năng nhận thức tình huống; triển khai các chương trình cố vấn; và đánh giá thường xuyên độ tin cậy về chuyên môn.
Việc triển khai toàn diện các biện pháp này sẽ giảm nguy cơ sự cố hàng không; nâng cao khả năng phục hồi tổng thể cho SMS.
Quản lý yếu tố con người trong kiểm soát không lưu đang trở thành trọng tâm chiến lược trong phát triển an toàn bay và nó quyết định hiệu suất trong tương lai của ngành hàng không.
Tài liệu tham khảo
[1] ICAO Doc 9859. Safety Management Manual. 4th ed. - Montréal: ICAO, 2018.
[2] ICAO Annex 19. Safety Management. - Montréal: ICAO, 2013.
[3] Reason J. Human Error. - Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
[4] Shappell S., Wiegmann D. The Human Factors Analysis and Classification System (HFACS). - Washington, DC: FAA, 2000.
[5] EUROCONTROL. Human Factors Case Studies. - Brussels, 2020.
[6] EASA. Human Performance in Air Traffic Management. - Cologne, 2021.
[7] Карпов В. А. Управление безопасностью полетов: современные подходы. - М.: Воздушный транспорт, 2022.
[8] Рудельсон, Л. Е. Программное обеспечение автоматизированных систем управления воздушным движением: учебное пособие: в 2-х частях
[9] Рудельсон Л. Е. часть 2. Функциональное программное обеспечение; МГТУ ГА, 2005. -96с
[10] Учебное пособие для вузов «Автоматизированные системы управления воздушным движением», Санкт-Петербург, 2014г, с 147.
Nguyễn Sỹ Hồng Đức, Lysenko M. D
