Tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy liên kết viện - trường - doanh nghiệp

Sáng 23/10/2026, tại Trụ sở Văn phòng Chính phủ, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng chủ trì Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu và phát triển khoa học, công nghệ. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đồng chủ trì phiên trao đổi.

Hội nghị tập trung đánh giá thực trạng hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp; nhận diện những vướng mắc về thể chế, tài chính, cơ chế phối hợp và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Trên cơ sở đó, các đại biểu thảo luận giải pháp đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực trực tiếp cho phát triển kinh tế.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu kết luận hội nghị. Ảnh: MOST

Liên kết viện - trường - doanh nghiệp còn nhiều điểm nghẽn

Phát biểu tại hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực tăng trưởng mới. Tuy nhiên, thực tế cho thấy năng lực tạo ra và thương mại hóa sản phẩm công nghệ của doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế.

Theo báo cáo được nêu tại hội nghị, trong giai đoạn 2021-2025, chỉ khoảng 12% nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia và 11% nhiệm vụ cấp địa phương có sự tham gia của doanh nghiệp. Tỷ lệ doanh nghiệp tham gia hình thành các quỹ tài trợ khoa học và công nghệ chỉ khoảng 6%. Nhiều kết quả nghiên cứu sau khi hoàn thành chưa kết nối được với thị trường và chưa được doanh nghiệp ứng dụng rộng rãi.

Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của Việt Nam cũng còn khiêm tốn. Chi cho R&D của khu vực doanh nghiệp tương đương khoảng 0,3% GDP, thấp hơn đáng kể so với Singapore (1,3%), Trung Quốc (2,1%) và Hàn Quốc (4,2%). Năm 2024, chỉ 34,6% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo; tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ có bộ phận R&D chỉ đạt 6,7%.

Khoảng cách giữa nghiên cứu và nhu cầu thị trường còn thể hiện rõ trên thị trường công nghệ. Tính đến ngày 22/8/2026, hơn 20 sàn giao dịch công nghệ trên cả nước ghi nhận 62.548 công nghệ được chào bán nhưng chỉ có 750 nhu cầu tìm mua. Trong 8 tháng đầu năm 2026, các sàn ghi nhận 72 giao dịch thành công, với tổng giá trị 11,233 tỷ đồng.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, những hạn chế này xuất phát từ nhiều nguyên nhân: hoạt động nghiên cứu chưa bám sát bài toán sản xuất, kinh doanh; vốn đối ứng của doanh nghiệp chưa được thực hiện đầy đủ; các viện, trường còn e ngại rủi ro khi định giá tài sản công và góp vốn bằng kết quả nghiên cứu. Trong khi đó, các tổ chức trung gian chuyển giao công nghệ còn thiếu và yếu, năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp hạn chế, cơ chế mua sắm công chưa tạo đủ điều kiện cho sản phẩm công nghệ mới tiếp cận thị trường.

Đáng chú ý, cơ chế phân bổ ngân sách và đánh giá hiệu quả nghiên cứu chưa gắn chặt với kết quả hợp tác, thương mại hóa. Giai đoạn 2021-2025, có 42 chương trình với 4.800 nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng khoảng 17.000 tỷ đồng ngân sách, nhưng số sản phẩm thương mại hóa thành công còn hạn chế. Hạ tầng các phòng thí nghiệm dùng chung trọng điểm quốc gia được đầu tư từ 15-20 năm trước cũng đã xuống cấp, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thử nghiệm hiện đại.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân: Trước đây chúng ta làm nghiên cứu phần lớn là đề xuất từ các nhà khoa học ở các viện, trường đại học...

Chuyển từ nghiên cứu theo đề xuất sang đặt hàng thực tiễn

Để tháo gỡ những điểm nghẽn trên, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết hệ thống pháp luật, chính sách đã có những bước tiến, trong đó có các cơ chế hỗ trợ theo Nghị định 260. Theo đó, doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ do Nhà nước đặt hàng về công nghệ chiến lược có thể được hỗ trợ đến 100% kinh phí; sản phẩm công nghệ chiến lược thử nghiệm lần đầu được hỗ trợ 100% chi phí, còn sản phẩm công nghệ cao được hỗ trợ 70%. Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được miễn phí sử dụng phòng thí nghiệm của Nhà nước trong 3 năm đầu; doanh nghiệp đầu tư R&D được áp dụng cơ chế khấu trừ thuế theo quy định.

Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu thay đổi tư duy nghiên cứu, chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học sang nghiên cứu theo đặt hàng của Nhà nước và doanh nghiệp. Kết quả cuối cùng phải được thể hiện bằng sản phẩm cụ thể, có khả năng ứng dụng và đo lường hiệu quả.

Thực tế đã xuất hiện những mô hình hợp tác mang lại kết quả rõ ràng. Năm 2026, Viettel phối hợp với Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội ứng dụng thành công ba sản phẩm gồm trợ lý lập trình CoDev, mô hình ngôn ngữ TelcoLLM và nền tảng AI Platform. Viện Công nghiệp Giấy và Xenluylô hợp tác với Công ty Giấy Sông Đuống giúp giảm 10,8% điện năng tiêu thụ và tăng 5,09% tốc độ máy xeo. Viện Nghiên cứu Cơ khí làm chủ thiết kế 7 hệ thống phụ cho các tổ máy nhiệt điện công suất 600 MW; Viện Lúa đồng bằng sông Cửu Long chuyển giao giống OM 18 và OM 9577 cho Tập đoàn Lộc Trời, gắn lợi ích từ nghiên cứu với hiệu quả thị trường.

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương triển khai ngay từ quý IV/2026 những nhiệm vụ cụ thể nhằm tạo chuyển biến thực chất trong liên kết viện - trường - doanh nghiệp.

Bộ Khoa học và Công nghệ được giao xây dựng bản đồ hệ thống cơ sở nghiên cứu khoa học và công nghệ quốc gia, đánh giá năng lực và thế mạnh của từng viện, trường, địa phương để hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung, giúp doanh nghiệp tra cứu và tìm kiếm đối tác. Bộ cũng cần rà soát các chương trình khoa học và công nghệ quốc gia, đổi mới phương thức giao nhiệm vụ theo hướng gắn trách nhiệm với sản phẩm đầu ra, phát triển sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia, đồng thời xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả hợp tác.

Một mục tiêu đáng chú ý là phấn đấu trong giai đoạn 2026-2027, có từ 30-50% đề tài nghiên cứu xuất phát từ đặt hàng của doanh nghiệp. Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao thúc đẩy đào tạo sau đại học theo đơn đặt hàng, phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo trong trường đại học. Bộ Tài chính phối hợp hoàn thiện cơ chế mua sắm công đối với sản phẩm khoa học và công nghệ mới.

Các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp nhà nước cần chủ động xây dựng danh mục bài toán công nghệ, thí điểm đặt hàng, đồng tài trợ và tiên phong sử dụng sản phẩm công nghệ do Việt Nam phát triển, qua đó thực hiện vai trò “khách hàng đầu tiên” để hỗ trợ sản phẩm mới tiếp cận thị trường.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp phải trở thành một hệ sinh thái thực chất, trong đó nhu cầu của thị trường dẫn dắt nghiên cứu, doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu và kết quả khoa học, công nghệ được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, sản phẩm và giá trị kinh tế.