Quyết liệt chống khai thác IUU, vá ‘lỗ hổng quản lý’ bằng công nghệ

Phát biểu chỉ đạo, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà nhấn mạnh quan điểm, chống khai thác IUU là nhiệm vụ chính trị quan trọng của Đảng và Nhà nước. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng yêu cầu của Liên minh châu Âu (EU) mà cốt lõi là đưa hoạt động khai thác thủy hải sản vào nề nếp, tuân thủ pháp lý chặt chẽ, bảo đảm uy tín quốc gia và phát triển nguồn lợi bền vững lâu dài.

Với tinh thần "nói thật, làm thật", Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành và địa phương rà soát kỹ lưỡng các nhiệm vụ trong Công điện số 03/CĐ-TTg ngày 13/1 của Thủ tướng Chính phủ. Báo cáo gửi Ủy ban châu Âu (EC) phải phản ánh đúng thực tế, tuyệt đối không mang tính chất đối phó.

Tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, hành lang pháp lý đang tiếp tục được hoàn thiện. Còn trước đó, các thông tư về ghi nộp nhật ký, kiểm tra tàu cá, xác nhận nguồn gốc,... cũng đã được ban hành. Bộ đã trình Chính phủ Nghị định số 41/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thủy sản, trong đó bổ sung quy định mới về lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS).

Dữ liệu liên thông về khai thác đánh bắt hải sản được các bộ , ngành quản lý chặt chẽ. Tất cả các hoạt động sai phạm trên biển đều bị xử lý hình sự. Ảnh minh họa: Internet

Sử dụng dữ liệu liên thông, vá lỗ hổng quản lý bằng công nghệ

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với các tập đoàn công nghệ như Viettel, VNPT hoàn thiện hệ sinh thái số cho nghề cá, bao gồm: Cơ sở dữ liệu quốc gia (VNFishbase); hệ thống VMS; dữ liệu xử phạt vi phạm; hệ thống truy xuất nguồn gốc (eCDT); nhật ký điện tử (eLogbook) và hệ thống cảnh báo mất kết nối (VMS-Alert). Tất cả được liên thông, tích hợp danh sách tàu nguy cơ cao vi phạm IUU để chia sẻ dữ liệu toàn quốc.

Đến ngày 24/1, hệ thống eCDT đã ghi nhận sự tham gia của 46.198 tàu cá (chiều dài từ 6m trở lên). Lực lượng Biên phòng tại các đồn, trạm hiện đang sử dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (VNeID) để kiểm soát xuất nhập bến, đồng thời đối khớp với dữ liệu eCDT để phát hiện và xử lý chênh lệch.

Bên cạnh đó, công tác quản lý đội tàu dịch vụ hậu cần cũng được siết chặt. VNFishbase hiện ghi nhận 3.303 tàu dịch vụ/thu mua. Các địa phương đang yêu cầu số tàu này thực hiện nghiêm việc báo cáo, tuyệt đối không thu mua thủy sản từ tàu vi phạm. Đến nay, 17 tỉnh, thành phố đã yêu cầu 142 doanh nghiệp xuất khẩu sang EU báo cáo chi tiết thông tin các lô hàng để kiểm soát gian lận.

Quy trách nhiệm đến cấp xã, xử lý 5 nhóm vấn đề tồn tại

Thực tế kiểm tra của các đoàn công tác liên ngành (Nông nghiệp và Môi trường, Tư pháp, Thanh tra Chính phủ, Công an, Quốc phòng) cho thấy, tỷ lệ hồ sơ vi phạm bị khép lại không xử lý tại một số địa phương lên tới trên 50% (do thiếu chứng cứ hoặc quá thời hiệu). Cả nước hiện còn 17 tàu vi phạm vùng biển nước ngoài đang xác minh.

Kết luận phiên họp, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà chỉ đạo các Bộ (gồm cả Bộ Khoa học và Công nghệ) tiếp tục lập các đoàn kiểm tra xác suất tại địa phương, hoàn thành trước 15/2. Các tỉnh phải có kế hoạch tự kiểm tra tính nghiêm minh trong thực thi pháp luật, xử lý ngay vụ việc phát sinh.

Đối với tàu cá mua bán, chuyển tỉnh, Phó Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn thủ tục đơn giản, thuận lợi; quy định rõ trách nhiệm người mua, người bán. Đặc biệt, lãnh đạo địa phương phải quy trách nhiệm cụ thể đến Chủ tịch UBND xã, Trưởng Công an xã. Những người đứng đầu cấp cơ sở phải "chỉ rõ từng tàu đang nằm ở xã, phường, địa điểm nào", chấm dứt tình trạng báo cáo trên giấy một đằng, thực tế một nẻo.

Bên cạnh đó, Đại sứ Việt Nam tại Bỉ, Trưởng Phái đoàn Việt Nam bên cạnh EU Nguyễn Văn Thảo thông tin, phía EC ghi nhận sự tiến bộ tích cực, rõ rệt của Việt Nam trong năm 2025. Tuy nhiên, 5 nhóm vấn đề tồn tại vẫn được chỉ ra: Thông tin báo cáo chưa đầy đủ; số liệu chưa khớp; vi phạm còn cao (ngắt VMS, vi phạm vùng biển nước ngoài); tỷ lệ khép hồ sơ cao và công tác xử phạt hành chính còn chậm. Về vấn đề này, Phó Thủ tướng cũng chỉ đạo xử lý dứt điểm.

Mọi gian lận xuất xứ đều bị xử lý hình sự

Phó Thủ tướng yêu cầu tổng kiểm tra hoạt động của hơn 3.000 tàu dịch vụ hậu cần, đối chiếu dữ liệu xuất nhập bến/cảng trên toàn quốc để làm rõ sự chênh lệch. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Quốc phòng rà soát trách nhiệm giữa Biên phòng và Ban quản lý cảng cá để tránh chồng chéo.

Về vấn đề gian lận xuất xứ, Phó Thủ tướng giao Bộ Công an và các địa phương xử lý nghiêm, mức cao nhất là xử lý hình sự đối với các hành vi hợp thức hóa hồ sơ để xuất khẩu. Biểu dương 4 địa phương và các doanh nghiệp đã chủ động tự rà soát, Phó Thủ tướng yêu cầu thanh tra tập trung vào các đơn vị chưa thực hiện.

Về dài hạn, hệ thống dữ liệu nghề cá phải đảm bảo tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống" và liên thông. Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ cung cấp quyền truy cập VNFishbase để phía EU tham khảo trực tiếp. Đồng thời, Bộ chủ trì xây dựng chương trình chuyển đổi nghề cá bền vững dựa trên quy hoạch nguồn lợi; đề xuất chính sách tín dụng, đào tạo để ngư dân chuyển sang nuôi biển, làm du lịch hoặc tìm việc làm mới; có chính sách phúc lợi cho lao động cao tuổi. Đây là cơ sở để khẳng định với EC về cam kết phát triển bền vững và thực chất của Việt Nam.