Để hydrogen chuyển từ công nghệ tiềm năng đến giá trị kinh tế thực

Ngày 30/9/2026, Trường Đại học Công nghệ TP.Hồ Chí Minh (HUTECH) đã tổ chức workshop “Vietnam Hydrogen Economy - Connecting the Value Chain from Agriculture to Industry” quy tụ nhiều đại diện cơ quan, trường đại học, doanh nghiệp, chuyên gia, tổ chức quốc tế và các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực hydrogen tham dự.

Chương trình vừa giới thiệu những công nghệ sản xuất hydrogen tiên tiến vừa tiếp cận các vấn đề từ nhiều mắt xích khác nhau: tài chính, giải pháp kỹ thuật và đào tạo nhân lực. Điều này cho thấy hydrogen đang dần được nhìn nhận không chỉ như một loại nhiên liệu mới, mà như một cấu phần của một hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng mới.

Từ mục tiêu sản lượng đến bài toán thị trường

Theo Chiến lược phát triển năng lượng hydrogen của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt tại Quyết định 165/QĐ-TTg ngày 7/2/2024, Việt Nam đặt mục tiêu sản xuất khoảng 100.000 - 500.000 tấn hydrogen/năm vào năm 2030 và 10 - 20 triệu tấn/năm vào năm 2050. Chiến lược đồng thời định hướng xây dựng hệ sinh thái bao gồm sản xuất, lưu trữ, vận chuyển, phân phối, sử dụng trong nước và xuất khẩu.

Đến năm 2030, hydrogen được định hướng từng bước tham gia vào sản xuất điện, giao thông vận tải, công nghiệp thép, xi măng, hóa chất, lọc dầu cùng một số lĩnh vực thương mại và dân dụng; đồng thời nghiên cứu các mô hình thí điểm về lưu trữ, vận chuyển và phân phối. Nhưng giữa một mục tiêu sản lượng và một nền kinh tế hydrogen vẫn tồn tại một khoảng cách đáng kể.

PGS.TS. Nguyễn Hùng - Trưởng Khoa Điện - Điện tử Trường Đại học Công nghệ TP.Hồ Chí Minh (HUTECH) phát biểu khai mạc chương trình.

Một nhà máy có thể sản xuất hydrogen, nhưng nếu chưa có khách hàng đủ khả năng tiêu thụ lâu dài thì dự án khó đạt tính khả thi về tài chính. Ngược lại, doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng hydrogen nhưng thiếu nguồn cung ổn định, hệ thống vận chuyển, lưu trữ và tiêu chuẩn kỹ thuật thì cũng khó chuyển đổi. Đây chính là vấn đề được đặt ra trong phần trình bày về mô hình phát triển hydrogen tại phía Nam: không nên chỉ nhìn vào số lượng dự án hydrogen, mà phải tạo ra sự liên kết kinh tế giữa các dự án.

Mô hình được trình bày theo hướng bắt đầu từ những tài sản và lợi thế hiện hữu như cảng biển, khu công nghiệp, nguồn điện, khí/LNG, thép, phân bón, hóa chất và năng lượng tái tạo; sau đó xác định nhu cầu đầu ra, công nghệ phù hợp, hạ tầng lưu trữ - vận chuyển và cuối cùng là một dự án thí điểm có offtake, doanh thu, cơ chế quản lý và phương án tài chính. Khi các mắt xích này được kết nối, mới có thể tiến tới hình thành các Hub công nghiệp và hành lang hydrogen. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng của Chiến lược hydrogen quốc gia: phát triển hệ sinh thái đồng bộ thay vì chỉ tập trung vào khâu sản xuất.

Phía Nam có thể hình thành hai hướng phát triển khác nhau

Tiếp cận hydrogen theo đặc trưng kinh tế của từng vùng là điểm nổi bật tại buổi workshop. Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, hydrogen nông nghiệp đặt vấn đề từ một nguồn tài nguyên rất đặc thù: phụ phẩm nông nghiệp. Khu vực này có thế mạnh lớn về lúa gạo, thủy sản, trái cây và rau màu, đồng thời đang chịu tác động của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn. Vì vậy, hydrogen không chỉ được nhìn dưới góc độ năng lượng mà còn gắn với bài toán kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.

Phụ phẩm nông nghiệp có thể trở thành nguyên liệu cho quá trình khí hóa, tạo hydrogen và tiếp tục sản xuất ammonia để phục vụ phân bón. Chuỗi giá trị được hình dung theo hướng: Phụ phẩm nông nghiệp - hydrogen - ammonia - phân bón - cải thiện đất và năng suất - tiếp tục tạo nguồn sinh khối. Mô hình này cần tiếp tục được nghiên cứu về công nghệ, hiệu quả kinh tế và tiêu chí phát thải. Đặc biệt, việc sử dụng thuật ngữ “green ammonia” cần đi cùng phương pháp đánh giá vòng đời và hệ thống chứng nhận phù hợp để xác định chính xác cường độ phát thải của sản phẩm.

Trong khi đó, vùng kinh tế trọng điểm phía Nam có một nền tảng khác: hệ thống khu công nghiệp, cảng nước sâu, hạ tầng khí, nguồn năng lượng tái tạo, doanh nghiệp công nghiệp và dịch vụ tài chính phát triển hơn. Vì vậy, mô hình được trình bày hướng tới một hệ sinh thái hydrogen công nghiệp đa dạng, trong đó có thể kết hợp nhiều phương thức sản xuất và sử dụng.

Các nguồn hydrogen được đề cập bao gồm điện phân nước, reforming kết hợp thu giữ carbon, hydrogen từ phụ phẩm công nghiệp, nhiệt phân và cracking ammonia. Mục tiêu không phải lựa chọn duy nhất một công nghệ, mà là xác định công nghệ phù hợp với từng nguồn nguyên liệu, hạ tầng và nhu cầu sử dụng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với TP.Hồ Chí Minh và vùng phụ cận, nơi hydrogen có thể được đặt trong mối liên hệ với các ngành công nghiệp hiện hữu thay vì hình thành một ngành hoàn toàn độc lập.

Góc nhìn từ cơ sở đào tạo

PGS.TS. Nguyễn Hùng - Trưởng Khoa Điện - Điện tử Trường Đại học Công nghệ TP.Hồ Chí Minh (HUTECH) nhấn mạnh rằng “đưa hydrogen từ nghiên cứu vào thực tiễn đòi hỏi phải kết nối nhà sản xuất với người sử dụng, giải pháp kỹ thuật với hạ tầng, nguồn nhân lực, tài chính và nhu cầu thị trường.”

Đây là một điểm đáng chú ý, bởi với một ngành công nghệ mới như hydrogen, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và dự án thương mại thường không chỉ nằm ở bản thân công nghệ. Một hệ thống hydrogen phải đồng thời giải quyết bài toán thiết bị, năng lượng, nước, lưu trữ, vận chuyển, an toàn, điều khiển, tiêu chuẩn, nhân lực vận hành và hiệu quả kinh tế.

Vì vậy, định hướng nghiên cứu ứng dụng và đào tạo nhân lực mà HUTECH đặt ra có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình hình thành hệ sinh thái. Theo PGS.TS. Nguyễn Hùng “nhà trường hướng tới việc tạo điều kiện để sinh viên và nhà nghiên cứu làm việc cùng doanh nghiệp trên những bài toán thực tế như lựa chọn công nghệ, vận hành dự án, đánh giá hiệu quả kinh tế và tác động môi trường.”

PGS.TS. Huỳnh Phú - Viện trưởng Viện Môi trường và Kinh tế Tuần hoàn Miền Nam cũng nhấn mạnh vai trò của trường đại học trong đào tạo nguồn nhân lực. Đây cũng là nơi tự động hóa có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hydrogen.

Từ hệ thống điện phân, xử lý nước và tinh chế khí đến máy nén, lưu trữ, vận chuyển và trạm tiếp nhiên liệu, các hệ thống hydrogen đều đòi hỏi mức độ kiểm soát cao. Cảm biến, PLC, SCADA/DCS, hệ thống quản lý năng lượng, điều khiển quá trình, phát hiện rò rỉ hydrogen và các hệ thống an toàn tích hợp sẽ trở thành những thành phần không thể tách rời.

Khi các dự án tiến tới quy mô Hub, nhu cầu còn mở rộng sang digital twin, phân tích dữ liệu, bảo trì dự báo, tối ưu hóa năng lượng và an ninh mạng công nghiệp. Nói cách khác, quá trình phát triển hydrogen cũng mở ra một thị trường mới cho công nghệ tự động hóa công nghiệp.

Phát triển hydrogen phải gắn với chuỗi giá trị

Trong phần trình bày “Japan’s Hydrogen Park Model”, TS. Kohei Kamo - Tổng Giám đốc Mitsubishi Heavy Industries Vietnam giới thiệu mô hình Takasago Hydrogen Park của Mitsubishi Heavy Industries (MHI), nơi doanh nghiệp tích hợp các khâu sản xuất, lưu trữ và sử dụng hydrogen cho phát điện trong cùng một hệ thống.

TS. Kohei Kamo - Tổng Giám đốc Mitsubishi Heavy Industries Vietnam giới thiệu mô hình Takasago Hydrogen Park của Mitsubishi Heavy Industries (MHI) tại chương trình.

Takasago Hydrogen Park bắt đầu vận hành quy mô đầy đủ từ năm 2023 và được MHI sử dụng như một cơ sở để kiểm chứng các công nghệ hydrogen trong điều kiện vận hành thực tế. Một trong những kết quả được TS. Kohei Kamo giới thiệu là việc turbine khí M501JAC tại Takasago đã vận hành thành công với tỷ lệ đồng đốt 30% hydrogen ở mức tải 100% vào tháng 11/2023. Hệ thống cũng được thiết kế theo chuỗi gồm sản xuất hydrogen bằng điện phân nước, lưu trữ và đưa hydrogen vào khâu sử dụng để phát điện.

Điểm đáng chú ý từ mô hình này là việc MHI tiếp cận kiểm chứng toàn chuỗi công nghệ. Khi sản xuất, lưu trữ và sử dụng được đặt trong cùng một hệ thống, doanh nghiệp có điều kiện đánh giá đồng thời hiệu suất, khả năng vận hành, yêu cầu an toàn và sự tương thích giữa các công đoạn. Đây là cách tiếp cận có thể cung cấp thêm cơ sở tham khảo cho Việt Nam khi xây dựng các dự án hydrogen thí điểm.

Ở góc độ khu vực, ông John Tay - CEO KPT Chemical Group tập trung vào lộ trình phát triển hydrogen của Malaysia, tiềm năng hợp tác thương mại - đầu tư trong ASEAN và khả năng kết nối chuỗi cung ứng hydrogen trong khu vực.

Theo ông John Tay, Sarawak đang được định hướng như một hub hydrogen xanh, trong đó không chỉ quan tâm đến năng lực sản xuất mà còn đặt vấn đề về kết nối thương mại, hạ tầng và chuỗi cung ứng khu vực. KPT Group cũng giới thiệu các hoạt động liên quan đến hydrogen và ammonia, bao gồm giải pháp vận chuyển hydrogen ở thể rắn và các hệ thống logistics, lưu trữ, vận chuyển H₂/NH₃.

Hai trường hợp được giới thiệu tại workshop tiếp cận hydrogen từ những điều kiện khác nhau, nhưng cùng cho thấy một yêu cầu quan trọng: dự án hydrogen cần được thiết kế như một chuỗi giá trị thay vì một nhà máy sản xuất đơn lẻ. Với Việt Nam, điều này đồng nghĩa ngay từ giai đoạn nghiên cứu dự án cần đồng thời tính đến nguồn năng lượng, công nghệ sản xuất, lưu trữ, vận chuyển, khách hàng tiêu thụ, hạ tầng và khả năng kết nối với các ngành công nghiệp hiện hữu.

Lộ trình phát triển hydrogen xanh của Malaysia, với các mục tiêu về tiềm năng hydrogen xanh, hydrogen xanh dương, nhu cầu tiêu thụ trong nước và tiềm năng xuất khẩu tại Sarawak đến năm 2050 do ông John Tay - CEO KPT Chemical Group trình bày.

Hydrogen đang bước vào bài toán công nghiệp và tự động hóa

Nếu giai đoạn đầu của hydrogen tập trung vào câu hỏi “có thể sản xuất được hay không?”, thì giai đoạn tiếp theo phải trả lời những câu hỏi khó hơn: sản xuất cho ai, ở đâu, bằng nguồn năng lượng nào, vận chuyển bằng cách nào, giá thành bao nhiêu và tiêu chuẩn nào được công nhận? Đây là lý do bài toán hydrogen ngày càng gắn với công nghiệp, tự động hóa và công nghệ số.

Một hệ thống điện phân cần điều khiển phụ tải theo khả năng cung cấp điện tái tạo. Một kho chứa hydrogen cần giám sát áp suất, nhiệt độ và rò rỉ. Một đường ống cần hệ thống giám sát liên tục. Một trạm tiếp nhiên liệu phải kiểm soát chính xác trình tự nạp, áp suất và các liên động an toàn. Ở cấp độ Hub, toàn bộ hệ thống cần được quản lý thông qua nền tảng điều khiển và quản lý năng lượng tích hợp. Việc phát triển hydrogen có thể tạo ra nhu cầu lớn đối với các giải pháp đo lường - điều khiển, tự động hóa quá trình, thiết bị an toàn, phần mềm công nghiệp và công nghệ số.

Năm 2026, hydrogen xanh tiếp tục được đặt trong nhóm công nghệ có tính chiến lược của Việt Nam. Theo Bộ Công Thương, Quyết định 808/QĐ-TTg ngày 6/5/2026 giao các nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược, trong đó có hệ thống sản xuất, lưu trữ, vận chuyển và phân phối hydrogen xanh, cùng các công nghệ số, robot và tự động hóa liên quan đến hiện đại hóa hệ thống năng lượng.

Điều này cho thấy hướng phát triển hydrogen đang dần chuyển từ câu chuyện năng lượng sang câu chuyện năng lực công nghiệp và công nghệ. Từ những nội dung được trao đổi tại workshop, có thể nhìn thấy ba nhóm vấn đề cần được đặt song song trong quá trình phát triển hệ sinh thái hydrogen tại Việt Nam.

Thứ nhất, phát triển dự án phải bắt đầu từ nhu cầu sử dụng. Thay vì chỉ đặt mục tiêu công suất sản xuất, các dự án thí điểm cần xác định rõ khách hàng, sản lượng tiêu thụ, thời gian mua, phương án giá và khả năng mở rộng. Đây là điều kiện quan trọng để biến một dự án công nghệ thành dự án có khả năng huy động vốn.

Thứ hai, hạ tầng và tiêu chuẩn phải đi trước một bước. Lưu trữ, vận chuyển, phân phối, đo lường, an toàn và chứng nhận hydrogen cần được chuẩn hóa để các dự án có thể kết nối với nhau. Chiến lược quốc gia cũng đã đặt nhiệm vụ nghiên cứu thí điểm hạ tầng lưu trữ, vận chuyển, phân phối và sản xuất thiết bị chuyên dụng cho hydrogen.

Toàn cảnh workshop “Vietnam Hydrogen Economy - Connecting the Value Chain from Agriculture to Industry” ngày 30/9/2026.

Thứ ba, cần xây dựng năng lực công nghệ và nhân lực trong nước. Không chỉ cần kỹ sư hóa học hay năng lượng, ngành hydrogen còn cần chuyên gia về điện, tự động hóa, điều khiển, vật liệu, cơ khí, an toàn công nghiệp, dữ liệu và quản trị dự án. Việc HUTECH đặt nghiên cứu ứng dụng và đào tạo nhân lực vào trung tâm của hệ sinh thái vì thế có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng triển khai các dự án hydrogen trong thực tế.

Câu chuyện hydrogen của Việt Nam đang bước sang một giai đoạn mới. Mục tiêu sản lượng vẫn quan trọng, nhưng sản lượng chỉ là một đầu vào của nền kinh tế hydrogen. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng kết nối các nguồn năng lượng tái tạo với khu công nghiệp, phụ phẩm nông nghiệp với hóa chất và phân bón, hydrogen với giao thông, nước thải với sản xuất nhiên liệu, công nghệ với tài chính và trường đại học với doanh nghiệp.

Khi những kết nối đó hình thành, hydrogen mới có thể chuyển từ một công nghệ tiềm năng thành một chuỗi giá trị công nghiệp có khả năng vận hành và tạo ra giá trị kinh tế thực tế. Trong chuỗi giá trị ấy, tự động hóa sẽ là công cụ điều khiển thiết bị, trở thành một trong những nền tảng giúp các hệ thống hydrogen vận hành an toàn hơn, tối ưu hơn và có khả năng mở rộng lên quy mô công nghiệp.