Ba thế hệ Tự động hoá Ngày nay giữ lửa cho một dòng chảy tri thức

Ba thế hệ Tự động hoá Ngày nay giữ lửa cho một dòng chảy tri thức

25 năm - quãng thời gian đủ để một tờ tạp chí chuyên ngành đi qua những biến động của công nghệ, của báo chí và của chính xã hội. Nhưng với Tạp chí Tự động hóa Ngày nay (TĐHNN), 25 năm không chỉ được đo bằng số lượng ấn phẩm hay những cột mốc phát triển. Đó là hành trình của con người cũng như các thế hệ làm báo nối tiếp nhau, vừa kế thừa, vừa đổi mới, để giữ cho một dòng chảy tri thức không ngừng vận động.

Các cán bộ, phóng viên của tạp chí tới dự lễ kỉ niệm 15 năm xuất bản số đầu tiên chụp ảnh cùng đại biểu. Ảnh tư liệu TĐHNN

Làm báo như sinh nghề tử nghiệp

Nhắc về những ngày đầu của Tạp chí Tự động hóa Ngày nay, ông Trịnh Đình Đề - nguyên Tổng Biên tập tạp chí vẫn nhớ rõ một giai đoạn nhiều khó khăn nhưng đầy nhiệt huyết. Khi ấy, tự động hóa còn là khái niệm khá mới mẻ, chưa được xã hội nhìn nhận rõ vai trò. Những người làm tạp chí vừa đi tìm bài, tìm tác giả, vừa kiên trì thuyết phục xã hội hiểu giá trị của ngành đối với sản xuất và đời sống. Theo ông, đội ngũ làm báo thời kỳ đầu đều là những người “tâm huyết với nghề”, làm nghề bằng tinh thần “sinh nghề tử nghiệp”. Không được đào tạo báo chí bài bản, họ vừa làm vừa học, nhưng chính điều đó lại tạo nên một thế hệ làm nghề đặc biệt: hiểu ngành, yêu ngành và bền bỉ giữ lửa cho ngành. “Tạp chí khi ấy chỉ mong làm sao tồn tại được và để tiếng nói của tự động hóa không bị lạc lõng giữa đời sống xã hội”, ông nhớ lại. Từ một ấn phẩm ra đời trong nhiều thiếu thốn, Tạp chí Tự động hóa Ngày nay đã từng bước khẳng định vị thế trong giới khoa học - công nghệ, phía sau hành trình ấy là sự cống hiến thầm lặng của nhiều thế hệ người làm báo.

Thế hệ tiếp nối và bài toán đổi mới

Nếu thế hệ đầu tiên đặt nền móng cho tạp chí bằng sự bền bỉ và niềm tin vào giá trị của tự động hóa, thì thế hệ thứ hai lại đối diện với một thử thách khác: làm sao để một tạp chí chuyên ngành tiếp tục tồn tại và phát triển trong thời đại truyền thông thay đổi từng ngày. Bước sang giai đoạn những năm 2010, bối cảnh phát triển của đất nước và thế giới đã có nhiều chuyển biến mạnh mẽ. Việt Nam bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Nghị quyết Đại hội XI của Đảng năm 2011 xác định khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là động lực then chốt để phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Đến Đại hội XII năm 2016, đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ cao và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao tiếp tục được nhấn mạnh như những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong thời kỳ mới. Trong khi đó, thế giới bắt đầu bước vào làn sóng của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Năm 2011, khái niệm “Industry 4.0” lần đầu tiên được giới thiệu tại Hội chợ Công nghiệp Hannover Messe của Đức, mở ra thời kỳ sản xuất thông minh dựa trên dữ liệu và kết nối số. Những công nghệ như Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, robot thông minh, Blockchain hay trí tuệ nhân tạo bắt đầu thay đổi căn bản mô hình sản xuất, quản trị và vận hành trên toàn cầu.

Việt Nam cũng cần được tuyên truyền, phổ biến kiến thức này và dần thẩm thấu các xu hướng công nghệ mới đó. Báo chí nói chung và Tạp chí TĐHNN phải tham gia truyền thông, phổ biến các chủ trương của Đảng và Nhà nước về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời trở thành cầu nối giữa giới nghiên cứu, doanh nghiệp và xã hội. Không chỉ thể hiện trách nhiệm xã hội nghề nghiệp của Tạp chí TĐHNN, mà còn là vai trò cơ quan ngôn luận của Hội Tự động hóa Việt Nam, đồng hành cùng Hội trong việc đưa công nghệ vào thực tiễn. Nội dung không thể chỉ dừng ở những bài nghiên cứu mang tính học thuật, mà phải bám sát hơn hơi thở phát triển của đất nước.

Những khái niệm như nhà máy thông minh, sản xuất thông minh, AI, IoT, chuyển đổi số hay robot công nghiệp cần được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi hơn, dễ tiếp cận hơn để doanh nghiệp và bạn đọc có thể nhìn thấy giá trị thực tiễn của công nghệ. Từ đây, vai trò của người làm báo chuyên ngành cũng thay đổi rất nhiều. Nếu trước kia phóng viên chủ yếu phản ánh hoạt động nghiên cứu khoa học, thì nay còn phải hiểu chính sách, theo dõi xu hướng công nghệ toàn cầu, nắm được nhu cầu đổi mới của doanh nghiệp và cả những vấn đề kinh tế - xã hội đang đặt ra. Người làm báo không chỉ viết cho giới nghiên cứu, mà còn phải góp phần lan tỏa tinh thần đổi mới sáng tạo đến cộng đồng.

Phóng viên tạp chí TĐHNN trò chuyện cùng nguyên Tổng biên tập Trịnh Đình Đề về nghề báo. Ảnh Đỗ Phương

Ở vai trò Tổng Biên tập hiện nay, bà Trần Thị Giang là đại diện cho lớp người vừa kế thừa tinh thần của thế hệ đi trước, vừa phải thích ứng với những yêu cầu mới của báo chí hiện đại. Bà Giang chia sẻ: “Sứ mệnh của Ban Biên tập những năm 2000 là làm sao để xã hội biết nhiều hơn đến khái niệm tự động hóa, đến vai trò của tự động hóa trong các ngành nghề của nền kinh tế. Đó là thời kỳ khoa học công nghệ thế giới cũng chưa thể gọi là phát triển như vũ bão. Nhịp độ làm báo, với chủ yếu là báo in và các loại hình tạp chí cũng trở nên chậm chạp hơn. Nhưng sau những năm 2000, khi internet phát triển, báo mạng xuất hiện và đặc biệt là khi Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư lan rộng với những công nghệ như IoT, Blockchain, robot thông minh,… những người làm báo như chúng tôi buộc phải thay đổi mạnh mẽ hơn. Làm sao để khoa học Điều đó đòi hỏi các tòa soạn chuyên ngành phải có định hướng mới: vừa tận dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả làm báo, vừa giữ được bản sắc, tính chính xác và chiều sâu chuyên môn của báo chí khoa học công nghệ. công nghệ, đặc biệt là tự động hóa đi vào thực tiễn nhiều hơn, để thành quả của Công nghiệp 4.0 nhanh chóng đến với Việt Nam”.

Theo bà, phương pháp làm báo có thể thay đổi, nhịp độ báo chí có thể nhanh hơn rất nhiều, nhưng giá trị cốt lõi của tạp chí vẫn không thay đổi: giữ vai trò kết nối giữa giới khoa học, doanh nghiệp và xã hội; đưa tự động hóa đến gần hơn với đời sống. 25 năm cũng là quãng thời gian chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ của công nghệ truyền thông. Từ thời báo in là chủ yếu, đến kỷ nguyên báo điện tử, mạng xã hội, video ngắn và trí tuệ nhân tạo, cách tiếp cận thông tin của độc giả đã thay đổi hoàn toàn. Điều đó buộc những người làm báo chuyên ngành không thể giữ tư duy cũ. Một bài viết khoa học giờ đây không chỉ cần đúng chuyên môn mà còn phải hấp dẫn, dễ tiếp cận và có khả năng lan tỏa. Đó cũng là lý do nhiều năm qua, tạp chí không chỉ phản ánh các công nghệ mới mà còn chú trọng những câu chuyện ứng dụng thực tiễn: chuyển đổi số trong doanh nghiệp, nhà máy thông minh, trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo hay các mô hình sản xuất hiện đại tại Việt Nam. Đằng sau mỗi số báo là áp lực rất lớn của một tòa soạn chuyên ngành: vừa phải bảo đảm tính học thuật, vừa phải bắt kịp tốc độ thay đổi liên tục của công nghệ và truyền thông hiện đại.

Người trẻ và hành trình tìm tiếng nói mới cho báo chí chuyên ngành

Nếu thế hệ đầu tiên đặt nền móng, thế hệ thứ hai duy trì và đổi mới, thì thế hệ thứ ba đang mang đến cho tạp chí một diện mạo trẻ trung hơn trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn chuyển đổi số toàn diện. Những năm gần đây, hàng loạt chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước tiếp tục được ban hành nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển mới của đất nước. Đặc biệt, sự bùng nổ của công nghệ AI không chỉ làm thay đổi các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh hay quản trị xã hội mà còn tác động trực tiếp đến nghề báo. Từ cách tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu, sản xuất nội dung cho đến phương thức tiếp cận độc giả đều thay đổi nhanh chóng

Phóng viên Đào Bích Ngọc đại diện cho lớp phóng viên trẻ tác nghiệp trong thời đại số - nơi thông tin xuất hiện từng giây và độc giả có vô vàn lựa chọn. Với Ngọc, làm báo chuyên ngành vừa là cơ hội, vừa là thách thức. Cơ hội bởi đây là lĩnh vực giàu chiều sâu, gắn với những xu hướng công nghệ lớn của tương lai. Nhưng cũng là thách thức vì tự động hóa vốn không phải lĩnh vực dễ tiếp cận với số đông độc giả. Theo Ngọc, khi mới bước chân vào tạp chí, điều đầu tiên mà phóng viên trẻ phải học không chỉ là kỹ năng viết báo, mà còn là hiểu tôn chỉ, mục đích của tờ báo và học kiến thức chuyên ngành. Bởi với báo chí chuyên ngành, nếu không hiểu lĩnh vực mình viết thì rất khó phản ánh đúng bản chất vấn đề và rất khó “tiếp chuyện” với những nhân vật mà mình tiếp cận. Song song với việc học nghề là áp lực về tốc độ của báo chí thời đại số.

Phóng viên Bích Ngọc tại Cuộc thi Trạng Nguyên tiếng Việt. Ảnh Hương Ly

Nếu trước kia báo in có chu kỳ xuất bản dài hơn, thì nay báo mạng đòi hỏi phóng viên phải phản ứng nhanh hơn với thông tin, tác nghiệp đa nền tảng: viết bài, chụp ảnh, quay video, dựng clip ngắn, làm nội dung mạng xã hội,… nhưng đồng thời cũng mở ra nhiều cơ hội sáng tạo hơn. Điều đó buộc phóng viên trẻ không chỉ biết viết, mà còn phải học công nghệ, học cách kể chuyện và học cách chuyển tải những nội dung chuyên môn khô khan thành câu chuyện gần gũi hơn với độc giả. “Ban đầu khi mới bước chân vào tạp chí, em vẫn còn nhiều bỡ ngỡ. Nhưng được sự chỉ bảo của các anh chị đi trước, đặc biệt là sự hướng dẫn tận tình của Lãnh đạo Tạp chí, em đã học hỏi được rất nhiều. Quan trọng hơn là được khuyến khích ứng dụng công nghệ vào công việc để không chùn bước trước những khó khăn của nghề”, Ngọc chia sẻ.

Có lẽ, giá trị lớn nhất mà 25 năm Tạp chí Tự động hóa Ngày nay tạo dựng không chỉ nằm ở số lượng bài báo hay những dấu mốc phát triển, mà nằm ở sự tiếp nối giữa các thế hệ làm nghề. Từ những người đi trước từng lo “làm sao để tờ báo tồn tại”, đến lớp nhà báo hôm nay đang tìm cách đưa nội dung lan tỏa mạnh mẽ hơn trên môi trường số - tất cả đều đang cùng viết tiếp một hành trình chung. Một hành trình được giữ bằng nhiệt huyết, bằng tình yêu nghề và bằng niềm tin rằng báo chí chuyên ngành vẫn có giá trị riêng không thể thay thế.

Nhật Khang