Khi chiếc xe mới thôi là cảnh lạ
Thử đứng ở một nút giao đông người vào giờ tan tầm. Thành phố vẫn còn nguyên sự bức bối vốn có, xe máy dồn thành lớp, còi xe đứt quãng, ô tô nối nhau nhích qua một khoảng đèn đỏ tưởng như kéo dài hơn mọi ngày. Không ai có thể nói giao thông đô thị đã trở nên thư thái chỉ vì trên đường xuất hiện thêm những chiếc ô tô điện.
Nhưng trong cái nền ồn ã ấy, một thay đổi đang hiện ra rất rõ. Trước cửa bệnh viện, một chiếc taxi Xanh SM ghé đón người nhà bệnh nhân. Ở điểm chờ gần khu đô thị, chiếc VinBus mở cửa đón khách mà không phả luồng hơi nóng pha mùi dầu diesel quen thuộc. Trong con phố nhỏ, một chiếc VF 3 quay đầu gọn gàng, không có tiếng động cơ gằn lên theo từng nhịp ga. Những hình ảnh ấy lặp lại đủ nhiều để không còn là sự tình cờ.
 |
Một vài năm trước, xe điện ở Việt Nam còn mang cảm giác của một tuyên bố công nghệ - mới, lạ, có phần xa với số đông. Ngày nay, trải nghiệm đầu tiên của nhiều người với xe điện không diễn ra trong phòng trưng bày. Nó đến trong một chuyến đi khám bệnh, một cuốc xe ra sân bay, một lượt buýt đi làm, một lần đứng chờ trước cổng trường. Công nghệ bắt đầu có sức nặng xã hội từ lúc nó không còn đòi hỏi người dùng phải hiểu về nó trước khi sử dụng.
VinFast công bố đã bàn giao 175.099 ô tô điện tại Việt Nam trong năm 2025. Con số ấy, nếu chỉ nhìn như một thành tích bán hàng, sẽ chưa nói hết điều đáng chú ý. Quan trọng hơn, xe điện của hãng không hiện diện trong một lớp nhu cầu đơn độc. Bên cạnh xe cá nhân là taxi điện, xe buýt điện, các dòng phương tiện phục vụ vận tải và xe van chở hàng đô thị. Một thương hiệu chỉ thực sự can dự vào diện mạo giao thông khi chiếc xe của họ không còn xuất hiện riêng lẻ, mà đi vào nhiều vai trò khác nhau của cùng một thành phố.
Phố xá không đọc báo cáo doanh số. Phố xá nhận ra đổi thay bằng những gì chạy ngang qua nó mỗi ngày. Và trong trường hợp này, mật độ hiện diện đã tạo nên một sự dịch chuyển quan trọng, xe điện thôi là lời hẹn của tương lai; nó đã trở thành một phần của hiện tại rất bình thường.
 |
Taxi điện - trải nghiệm nằm trên từng chuyến phố
Con đường ngắn nhất đưa ô tô điện đến với số đông có lẽ không phải là bán xe, mà là chở khách.
Một gia đình có thể còn do dự trước quyết định mua ô tô điện. Một người sống ở chung cư cũ có thể chưa biết sẽ sạc xe ở đâu. Một chủ doanh nghiệp nhỏ có thể vẫn cân nhắc chi phí sửa chữa và giá trị bán lại. Nhưng họ đều có thể bước lên một chiếc taxi điện chỉ sau vài phút đặt xe. Họ không phải ký hợp đồng mua bán, không cần nghe một bài giới thiệu về pin hay trạm sạc. Họ chỉ cần ngồi vào khoang xe và cảm nhận.
Vì thế, mỗi chiếc taxi điện trên đường thực chất là một phòng trải nghiệm lưu động. Nó đem ô tô điện đến với những người chưa từng nghĩ mình sẽ quan tâm tới xe điện. Một hành khách rời bệnh viện sau một ngày nặng trĩu không cần biết chiếc xe dùng nền tảng kỹ thuật nào; điều còn lại trong trí nhớ có thể chỉ là khoang xe sạch, không có mùi nhiên liệu, không rung giật nhiều khi dừng chờ đèn đỏ. Một gia đình đưa con nhỏ ra sân bay cũng không nhất thiết chọn xe vì triết lý xanh; họ chọn vì xe dễ chịu, đủ yên tĩnh và người lái cư xử có nền nếp.
 |
Dữ liệu khảo sát bắt đầu phản ánh điều đó. Trong nghiên cứu năm 2024 của Q&Me với 600 người từ 22 đến 55 tuổi tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Ninh và Quảng Ninh, đều là những người sử dụng dịch vụ gọi ô tô qua ứng dụng ít nhất một lần mỗi tuần, Xanh SM đạt tỷ lệ hài lòng 83%, cao hơn Grab với 80% và Be với 68%. Ở câu hỏi sẵn sàng giới thiệu cho người khác, Xanh SM đạt 84%, so với 78% của Grab và 66% của Be. Q&Me cũng ghi nhận Xanh SM được ưu tiên hơn trong những chuyến đi dài, nơi sự thoải mái của xe điện có cơ hội bộc lộ rõ hơn.
Đó là một kết quả đáng suy nghĩ. Người sử dụng dịch vụ vận tải thường rất thực tế. Họ không cho điểm cao cho một chiếc xe chỉ vì nó mang thông điệp môi trường. Giá cước phải hợp lý. Xe phải đến đủ nhanh. Ứng dụng phải vận hành ổn định. Người lái phải lịch sự. Khoang xe phải sạch. Một dịch vụ ô tô điện được đánh giá cao không phải vì người dùng bỗng trở nên lãng mạn với công nghệ, mà vì công nghệ ấy đã đáp ứng được những đòi hỏi rất trần thế của đời sống.
Khảo sát Rakuten Insight công bố tháng 5/2025 còn mở thêm một lát nhìn khác. Trong mẫu khảo sát trực tuyến 7.436 người tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng và Cần Thơ, Grab vẫn là thương hiệu được sử dụng thường xuyên nhất. Nhưng Xanh SM nổi bật về dịch vụ của tài xế và độ vệ sinh của phương tiện; những chiếc xe mới, sạch, dễ chịu khiến hãng trở thành lựa chọn đáng kể với nhóm hành khách coi trọng sự thoải mái và sạch sẽ trong chuyến đi.
 |
Cạnh tranh, như vậy, không đơn thuần là cuộc đua số lượng xe. Nó là cuộc đua thiết lập một chuẩn cảm giác mới. Trước đây, nhiều người gọi taxi với tâm thế chỉ cần có xe đến. Khi trên thị trường xuất hiện một đội xe đồng nhất hơn về độ sạch, màu sắc nhận diện, sự yên tĩnh và cung cách người lái, kỳ vọng của hành khách cũng được nâng lên. Sau khi từng ngồi trong một chiếc xe sạch và được phục vụ nhã nhặn, người ta khó chấp nhận trở lại những trải nghiệm luộm thuộm vốn từng bị xem là bình thường.
Nhưng tiêu chuẩn dịch vụ không thể chỉ được giữ bằng sự mới mẻ của những chiếc xe. Một thương hiệu vận tải phải chứng minh mình trong những ngày mưa gió, giờ cao điểm, những khu vực khó đón xe, những ca lái kéo dài và cả lúc khách hàng phàn nàn.
Xe buýt điện - thay động cơ hay thay phẩm chất đô thị?
Nếu taxi điện giúp người dân làm quen với công nghệ qua lựa chọn cá nhân, xe buýt điện chạm đến một câu chuyện rộng hơn đó là phẩm chất của không gian công cộng.
Xe buýt là nơi một thành phố tự bộc lộ cách nó đối xử với những người không đi xe riêng. Người lao động đi làm sớm, sinh viên đi học, người già đi khám bệnh, phụ nữ mang con nhỏ, người khuyết tật hoặc người chỉ đơn giản muốn bớt một chiếc xe cá nhân trên đường - tất cả đều gặp nhau trong một không gian chật, ngắn ngủi nhưng rất thật. Một đô thị không thể tự nhận mình văn minh nếu phương tiện công cộng vẫn khiến người sử dụng cảm thấy mình phải chịu đựng.
VinBus đi vào mạng lưới buýt công cộng Hà Nội từ cuối năm 2021. Đến đầu năm 2026, tại Thành phố Hồ Chí Minh, doanh nghiệp tiếp nhận khai thác thêm chín tuyến, chuyển đổi 169 xe buýt thuộc các tuyến 32, 38, 45, 53, 64, 93, 127, 140 và 148 sang xe điện. Đây không còn là hình ảnh trình diễn của vài tuyến thử nghiệm. Xe buýt điện đã bước vào những hành trình có giờ chạy, điểm dừng, lượng khách và áp lực phục vụ rất cụ thể.
 |
Khác biệt đầu tiên ai cũng có thể cảm thấy là khác biệt của thân thể, xe chạy êm hơn; không có khói đen phả ra từ ống xả ngay tại điểm chờ; sàn xe thuận tiện hơn cho người già và trẻ nhỏ; khoang xe mang dáng vẻ sạch và sáng hơn. Nhưng điều khiến chiếc buýt điện có khả năng thay đổi hình ảnh giao thông công cộng lại không chỉ nằm trong động cơ. Nó nằm trong cách con người cư xử với nhau trên chiếc xe ấy.
Thực ra, văn minh đô thị đôi khi không nằm trong những lời hô hào lớn. Nó nằm ở khoảnh khắc một người già bước lên xe mà không bị thúc giục. Nằm ở lời hướng dẫn đủ nhỏ nhẹ cho một hành khách chưa quen thanh toán điện tử. Nằm ở cách tài xế phanh xe trước khi người đứng tuổi kịp ngồi xuống. Điện hóa phương tiện là đổi mới kỹ thuật; còn biến một chuyến buýt thành nơi người dân cảm thấy được tôn trọng mới là đổi mới xã hội.
Một thước đo có tính chính thức hơn cũng cho thấy VinBus đã tạo được dấu ấn ban đầu về chuẩn vận hành. Còn nhớ, trong đánh giá chất lượng dịch vụ vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt trên địa bàn Hà Nội, Trung tâm Quản lý giao thông công cộng thành phố chấm VinBus 85 điểm, đứng đầu và là doanh nghiệp duy nhất trong 11 đơn vị vận hành được xếp hạng 5 sao. Bộ tiêu chí không chỉ nhìn vào phương tiện, mà còn xét chất lượng lao động vận hành, lộ trình, dừng đỗ, thời gian biểu và chất lượng phục vụ.
Năm 2025, Báo Nhân Dân dẫn thông tin từ đại diện Trung tâm Quản lý và Điều hành giao thông Hà Nội cho biết chỉ số hài lòng của khách hàng đối với chất lượng dịch vụ xe buýt điện tại Hà Nội đạt hơn 90%; một số tuyến điện như E01, E03 thuộc nhóm dẫn đầu về sản lượng hành khách toàn hệ thống. Con số này không phải đánh giá riêng cho VinBus, bởi mạng lưới xe buýt điện đã có thêm các đơn vị tham gia. Nhưng nó cho thấy điều quan trọng hơn một thương hiệu, khi phương tiện điện đi cùng chất lượng phục vụ tốt hơn, người dân có thể trở lại với xe buýt bằng một tâm thế khác.
Một hành khách quay lại với xe buýt không làm thay đổi ngay tỷ lệ giao thông công cộng của thành phố. Nhưng nó cho thấy điều đô thị lâu nay thường quên, muốn người dân bỏ bớt xe riêng, trước hết phương tiện công cộng phải đáng để họ quay lại.
Người dân không mua một khẩu hiệu
Sẽ là quá dễ dãi nếu từ những chiếc taxi sạch, những chuyến buýt êm và các tỷ lệ hài lòng khả quan mà kết luận cuộc chuyển đổi đã thành công trọn vẹn. Người dùng Việt Nam luôn sáng suốt hơn mọi diễn văn. Với họ, xe điện không chỉ là biểu tượng của tương lai xanh; đó là giá chuyến đi, thời gian chờ xe, trạm sạc, độ bền pin, dịch vụ sửa chữa và cảm giác an tâm khi đưa người thân đi xa.
Một hành khách có thể thích Xanh SM vì khoang xe sạch và người lái lịch sự, nhưng sẽ đổi sang dịch vụ khác nếu nhiều lần xe đến chậm vào giờ cần gấp. Một người đi buýt có thể thích sự êm ái của xe điện, nhưng sẽ trở lại xe máy nếu tuyến đi vòng, chờ lâu hoặc việc kết nối bất tiện. Một chủ xe cá nhân có thể yêu cảm giác lái êm, song vẫn cân nhắc rất kỹ nếu chỗ sạc ở chung cư không đủ thuận lợi.
 |
Chính vì thế, sự xuất hiện dày đặc của xe điện VinFast có ý nghĩa không phải vì nó khiến xã hội mặc nhiên đồng thuận với một thương hiệu. Ý nghĩa nằm ở chỗ nó đã đưa xe điện vào cuộc kiểm nghiệm nghiêm khắc nhất, đó là sử dụng hằng ngày. Khi xe còn hiếm, một ưu điểm dễ được phóng đại và một trục trặc dễ bị coi là ngoại lệ. Khi xe đã chạy khắp phố, mỗi trải nghiệm của khách hàng đều trở thành một mẩu dữ liệu xã hội. Khen hay chê đều lan rất nhanh. Niềm tin không còn được tạo bởi sân khấu ra mắt sản phẩm, mà bởi hàng nghìn chuyến đi bình thường, vào những ngày chẳng có gì để quảng bá.
Cũng phải nói thêm rằng xe điện không tự động giải quyết ùn tắc. Một ô tô điện vẫn chiếm mặt đường như một ô tô chạy xăng. Nếu chuyển đổi xanh chỉ làm số xe cá nhân tăng lên, đô thị có thể bớt một phần khí thải cục bộ nhưng vẫn bức bối vì không gian bị lấp đầy. Giá trị thực sự của điện hóa chỉ sâu hơn khi nó thúc đẩy giao thông công cộng tử tế, dịch vụ chia sẻ thuận tiện và một cách tổ chức đô thị coi hành trình của con người quan trọng hơn việc sở hữu thêm phương tiện.
Ngoài kia, thành phố vẫn còn ồn. Nhưng trong lớp âm thanh cũ ấy, tiếng động cơ đã bắt đầu đổi khác. Xe điện VinFast chưa hoàn tất một cuộc cách mạng giao thông; song những chiếc taxi đón khách trước sảnh bệnh viện, những chuyến buýt điện đón người già lên xe, những chiếc ô tô điện đi qua con phố nhỏ đã khiến cuộc chuyển dịch ấy trở thành điều người dân có thể nhìn thấy, chạm vào và đánh giá bằng chính cuộc sống của mình.
Công nghệ chỉ thực sự trưởng thành khi nó thôi đòi hỏi sự kinh ngạc. Với xe điện, khoảnh khắc ấy dường như đã bắt đầu.
Đón xem bài 2: Phía sau những bánh xe xanh
Vân Anh
