Bài 2: Phía sau những bánh xe xanh

Trong tương lai, một thành phố thông minh sẽ chỉ còn sự xuất hiện của xe xanh...

Một chiếc xe không tạo nên cuộc chuyển dịch

Ở mặt đường, chuyển đổi xanh hiện lên bằng taxi điện đón khách ở sân bay, xe buýt điện chạy qua khu dân cư, ô tô cá nhân ghé trạm sạc. Nhưng nếu chỉ nhìn vào chiếc xe đang chuyển động, ta rất dễ bỏ qua phần sâu hơn của câu chuyện. Một phương tiện điện không thể tự mình tạo nên thị trường. Nó cần một hệ thống phía sau, phức tạp, tốn kém và đòi hỏi kỷ luật vận hành cao hơn nhiều so với vẻ im lặng mà nó mang lại trên phố.

Trong hệ sinh thái quanh VinFast, mỗi chủ thể gánh một vai trò: VinFast sản xuất phương tiện; Xanh SM đưa ô tô điện vào vận tải hành khách; VinBus vào giao thông công cộng; V-GREEN phát triển mạng sạc; EC Van mở sang hàng hóa nội đô. Đây không còn là việc giới thiệu thêm mẫu xe mới, mà là kiến tạo môi trường sử dụng, nơi phương tiện, dịch vụ, hạ tầng và thói quen tiêu dùng cùng nâng đỡ lẫn nhau.

Với xe chạy xăng, người sử dụng đã quen với việc đổ nhiên liệu trong vài phút rồi rời đi. Xe điện thay đổi nhịp ấy. Người mua xe không chỉ mua một phương tiện, mà còn mua khả năng tiếp cận năng lượng trong nhiều năm về sau. Với tài xế dịch vụ, sạc xe không chỉ là việc kỹ thuật; đó là thời gian phương tiện ngừng tạo thu nhập.

... Tuy nhiên, để kéo theo, đó là hạ tầng cơ sở, là cơ chế vận hành, là chính sách duy trì chế độ hậu mãi cho người tiêu dùng

Theo công bố hiện hành của V-GREEN, doanh nghiệp đang vận hành mạng lưới hơn 150.000 cổng sạc ô tô và xe máy điện trên toàn quốc, phủ rộng tất cả các tỉnh, thành; đồng thời đặt kế hoạch triển khai thêm 99 siêu trạm sạc trong năm 2026.

Dữ kiện do doanh nghiệp công bố này cần được đối chiếu bằng trải nghiệm thực tế, nhưng phần nào giải thích việc xe điện VinFast mở rộng nhanh tại thị trường nội địa, phương tiện đi cùng mạng lưới năng lượng nhằm giảm nỗi lo của người mua xe.

Nhưng quy mô cổng sạc mới chỉ là lớp đầu tiên. Trạm có nằm đúng đường chạy không, hoạt động ổn định không, vào giờ cao điểm có phải chờ hay không, xe sạc xong có rời vị trí đúng lúc không…, những câu hỏi ấy mới quyết định giá trị thực của hạ tầng.

Tại bến xe Yên Nghĩa, Hà Nội, một phóng sự cuối năm 2025 ghi nhận trạm có 14 trụ sạc nhanh 120 kW, phục vụ tối đa 28 xe cùng lúc; một tài xế Xanh SM cho biết xe ra vào đông nhưng gần như không phải chờ. Với người chạy xe kiếm sống, bớt thời gian đứng bánh nghĩa là thêm thời gian nhận khách và thêm thu nhập.

Ở Điện Biên, một tài xế Xanh SM di chuyển khoảng 200 km mỗi ngày, thường sạc một lần: trụ 120 kW mất khoảng 30 phút, còn trụ 60 kW có thể mất tới một giờ. So với 5 -10 phút đổ xăng, thời gian nạp điện vẫn là một khoản chi phí vận hành rất thật. Trong vận tải dịch vụ, ba mươi phút không bao giờ chỉ là ba mươi phút, đó có thể là một chuyến khách bị bỏ lỡ, hoặc một hàng xe bắt đầu dồn lại nếu quy hoạch trạm không theo kịp tốc độ tăng phương tiện.

Giai đoạn đầu của taxi điện từng bộc lộ va chạm ấy, khi có thời điểm chủ xe cá nhân lo ngại phải cạnh tranh vị trí sạc với xe dịch vụ tại một số điểm ở Hà Nội. Khi hạ tầng phải áp dụng cơ chế chống chiếm chỗ, nghĩa là nhu cầu đã đủ lớn để tạo xung đột. Thành công về mật độ phương tiện lập tức đòi hỏi một trình độ quản trị tinh tế hơn, không chỉ xây thêm trạm, mà còn phải phân bổ công suất công bằng, minh bạch, thuận tiện giữa tài xế dịch vụ và người dùng cá nhân. Trạm sạc, vì thế, không chỉ là nơi nạp điện. Nó là nơi đo độ trưởng thành của cả hệ sinh thái.

Dù taxi và xe buýt dễ nhận thấy nhất, tác động kinh tế sâu hơn của xe điện có thể nằm ở hàng hóa đi qua thành phố mỗi ngày. Những xe van giao hàng dừng & chạy liên tục giữa khu dân cư và cửa hàng; tại đó, tiếng ồn, khí thải cục bộ và chi phí nhiên liệu tác động trực tiếp tới chất lượng sống lẫn hiệu quả kinh doanh.

VinFast đưa EC Van vào danh mục sản phẩm vì vậy không chỉ là mở thêm một dòng xe. Theo công bố của hãng, mẫu van điện có khoang hàng 2.600 lít, tải trọng 650 kg, hướng tới chở hàng đô thị. Nếu vận hành hiệu quả, nó có thể đưa điện hóa từ vùng tiêu dùng cá nhân vào vùng sinh kế, phân phối, chuyển phát và giao nhận chặng cuối.

Nhưng EC Van mới mở ra một khả năng; chưa có đủ dữ liệu công khai để nói nó đã thay đổi hậu cần đô thị. Người kinh doanh sẽ hỏi về số chuyến, điểm sạc, thời gian dừng bánh, sửa chữa và tổng chi phí sở hữu sau ba năm.

Nếu taxi điện làm thay đổi cách người dân gọi một chuyến đi, xe van điện chỉ có thể thay đổi hậu cần khi vượt qua phép tính lạnh lùng của doanh nghiệp. Ở đó, lòng tự hào thương hiệu không đủ. Cần hiệu quả thật, độ tin cậy thật và một hạ tầng năng lượng không làm đứt mạch giao hàng. Công nghệ trở nên nghiêm túc nhất từ lúc nó phải kiếm sống được trong đời sống thực.

... Và, khi có đủ tất cả những điều kiện đó, người dân sẽ yên tâm khi sở hữu những giải pháp công nghệ xanh, sống xanh một cách văn minh, hiện đại

Khi thị trường gặp dòng chảy chính sách

Sự lan rộng của xe điện VinFast diễn ra trong một hướng vận động chính sách rõ ràng. Quyết định 876/QĐ-TTg năm 2022 của Thủ tướng Chính phủ đặt ra chương trình chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải các-bon và khí mê-tan trong giao thông vận tải. Theo lộ trình này, từ năm 2025, xe buýt thay thế hoặc đầu tư mới hướng tới sử dụng điện, năng lượng xanh; từ năm 2030, taxi thay thế hoặc đầu tư mới cũng phải chuyển theo hướng ấy.

VinFast, Xanh SM, VinBus và V-GREEN xuất hiện đúng lúc đô thị cần phương tiện thực tế để biến chính sách thành chuyển động ngoài đường phố. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, việc chuyển đổi 169 xe trên chín tuyến sang xe buýt điện từ tháng 3/2026 cho thấy điện hóa đã bước vào mạng lưới công cộng quy mô lớn.

Nhà nước đặt mục tiêu, tiêu chuẩn và điều tiết lợi ích công cộng; doanh nghiệp đầu tư, sản xuất phương tiện, phát triển trạm sạc và thử nghiệm dịch vụ. Tuy nhiên, giao thông xanh không thể thu hẹp thành câu chuyện thành công của một doanh nghiệp. Mục tiêu cuối cùng phải là thành phố dễ sống hơn, người dân đi lại thuận tiện hơn, hạ tầng sạc đủ mở và cạnh tranh đủ lành mạnh.

Một doanh nghiệp mạnh có thể kéo cánh cửa tương lai mở sớm hơn. Nhưng chỉ một trật tự chính sách minh bạch mới bảo đảm cánh cửa ấy mở ra cho toàn xã hội.

Về phía doanh nghiệp, khi bước chân vào "cuộc chơi" mang tính chiến lược, họ phải chấp nhận đi đường dài, từ khai phá thị trường, đến thay đổi tư duy và chinh phục người tiêu dùng. Mỗi chặng đường đó phải đánh đổi bằng kinh tế và nỗ lực không ngừng để định vị bền vững trên thị trường và trong niềm tin của mỗi khách hàng. Ảnh minh họa

Nhìn từ nền kinh tế, xe điện chỉ thực sự trở thành một thành tựu công nghiệp khi giá trị giữ lại trong nước không dừng ở số phương tiện bán ra. Phía sau xe điện là pin, động cơ, điện tử công suất, phần mềm điều khiển, dữ liệu vận hành, trạm sạc và về lâu dài là năng lực tái chế. Bộ Công Thương cho biết khoảng 700 doanh nghiệp đã tham gia chuỗi cung ứng của VinFast; kỳ vọng nâng tỷ lệ nội địa hóa cũng được đặt ra.

Nhưng nội địa hóa chưa đồng nghĩa với làm chủ công nghệ lõi. Một nền công nghiệp vẫn có thể phụ thuộc vào vật liệu quan trọng, chip công suất, thuật toán điều khiển hoặc tiêu chuẩn thử nghiệm quốc tế. Giá trị bền vững của VinFast sẽ không chỉ nằm ở số xe điện trên phố, mà ở khả năng kéo theo kỹ sư, nhà cung cấp, doanh nghiệp phần mềm kỹ nghệ và năng lực nghiên cứu bước vào những tầng khó nhất của công nghiệp xe điện.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp vẫn phải đi qua những thử thách nghiêm khắc. Reuters đưa tin VinFast ghi nhận khoản lỗ ròng 35,2 nghìn tỷ đồng, tương đương khoảng 1,34 tỷ USD, trong quý IV/2025; khoản lỗ tăng so với quý trước và cùng kỳ năm trước, một phần liên quan tới điều chỉnh giá trị dự án nhà máy tại Bắc Carolina, Mỹ. Reuters đồng thời ghi nhận doanh nghiệp tăng trưởng mạnh tại Việt Nam nhưng còn chịu áp lực lớn trong quá trình mở rộng và tại thị trường quốc tế.

Những con số tài chính ấy không phủ nhận vai trò thị trường mà VinFast đang tạo ra. Song chúng nhắc rằng một cuộc chuyển đổi công nghiệp không chỉ cần tốc độ, mà cần sức bền. Xe càng xuất hiện nhiều, xã hội càng có quyền đòi hỏi cao hơn về an toàn, chất lượng phần mềm, dịch vụ sửa chữa, sự minh bạch trước lỗi sản phẩm và khả năng duy trì hạ tầng lâu dài.

Người mua xe có thể yêu mến một thương hiệu Việt. Hành khách có thể thích một chuyến taxi sạch và êm. Nhưng lòng tin cuối cùng không được duy trì bằng tình cảm. Nó được tích lũy bằng hàng triệu ki-lô-mét vận hành ổn định, bằng cách doanh nghiệp xử lý những bất tiện không thể tránh khỏi, bằng việc chiếc xe vẫn đáng tin sau khi sự mới lạ đã qua.

Những bánh xe xanh đã lăn ra phố. Điều đó là thật. Nhưng từ đây, câu chuyện không còn là người dân có nhìn thấy xe điện hay không. Câu chuyện là hạ tầng có đủ bền, dịch vụ có đủ tử tế, công nghiệp trong nước có đủ sâu và doanh nghiệp có đủ bản lĩnh đi qua những phép thử lạnh lùng của thị trường hay không.

Công nghệ chỉ thật sự trở thành tiến bộ khi nó đứng vững sau lúc ánh hào quang ban đầu đã nhạt. Với hệ sinh thái xe điện VinFast, phần quan trọng nhất của hành trình có lẽ cũng bắt đầu từ chính lúc này.

Vân Anh

(Đón xem bài 3: Từ lối đi tắt đến công nghệ dài hơi)