Trái đất đang bước vào giai đoạn biến đổi chưa từng có, khi năm 2024 được ghi nhận là năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc khí hậu, còn nồng độ CO₂ trong khí quyển đã vượt 424 phần triệu - mức cao nhất trong hàng triệu năm. Băng tan tại hai cực, cháy rừng lan rộng và nguồn nước ngọt suy giảm nhanh chóng cho thấy biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đang trở thành thách thức sống còn của nhân loại.
Báo cáo của Liên Hợp Quốc tại COP28 cảnh báo thế giới đang trượt xa khỏi mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ dưới 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Chỉ những đổi mới công nghệ mang tính đột phá, cùng hành động tập thể mạnh mẽ, mới có thể đưa nhân loại trở lại quỹ đạo phát triển an toàn.
Trong bối cảnh đó, tọa đàm “Khoa học và Đổi mới sáng tạo vì Tương lai Bền vững” do Quỹ VinFuture tổ chức đã mở ra diễn đàn để các nhà khoa học quốc tế chia sẻ những hướng đi mới, từ vật liệu xanh, năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn đến lưu trữ carbon và phục hồi hệ sinh thái nhằm tìm kiếm mô hình phát triển hài hòa giữa tăng trưởng và bảo tồn. Tọa đàm giới thiệu những tiến bộ về nghiên cứu, công nghệ và chính sách, đồng thời tạo không gian kết nối giữa giới khoa học, chuyên gia và nhà hoạch định chính sách nhằm thúc đẩy hợp tác vì tương lai xanh, bền vững cho hành tinh.
Hành tinh nóng lên, khoa học phải dẫn đường
Tại tọa đàm, các học giả quốc tế đã phân tích những “điểm nghẽn” lớn nhất trong tiến trình chuyển đổi xanh hiện nay, đồng thời đề xuất các hướng tiếp cận chiến lược để tháo gỡ. Một thông điệp quan trọng được nhấn mạnh là vai trò của khoa học mô phỏng và công nghệ số trong việc nâng cấp hiểu biết về hệ thống Trái đất. GS. Nguyễn Thục Quyên, Chủ tịch Hội đồng Sơ khảo VinFuture khẳng định trong vai trò Chủ tọa: "Biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường là thách thức sinh tồn. Chỉ những đổi mới công nghệ đột phá cùng hành động tập thể mạnh mẽ mới có thể kiến tạo mô hình phát triển hài hòa giữa tăng trưởng và bảo tồn".
 |
| GS. Nguyễn Thục Quyên (Đại học California, Santa Barbara, Hoa Kỳ) phát biểu tại buổi tọa đàm. Ảnh: VinFuture |
Phát biểu tại sự kiện, TS. Filippo Giorgi, Trung tâm Vật lý Lý thuyết Quốc tế Abdus Salam (Italia), thành viên Hội đồng Sơ khảo Giải thưởng VinFuture, cho biết hành tinh đang cùng lúc đối mặt với nhiều mối đe dọa: ô nhiễm không khí đứng thứ ba trong các nguyên nhân gây tử vong sớm, xử lý chất thải còn nhiều bất cập, phát thải CO₂ cao chưa từng có, mực nước biển tăng, chu trình thủy văn thay đổi ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước và khí hậu.
Theo ông, để ứng phó ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu, các quốc gia cần kiên định với con đường phát triển bền vững: nâng cao hiệu quả năng lượng, giảm ô nhiễm và mở rộng năng lượng tái tạo. Ông cũng cho biết giới khoa học đang phát triển bản sao số của hệ thống khí hậu Trái đất, tích hợp dữ liệu quan trắc và vai trò của con người để hiểu rõ hơn các quá trình vận hành của hành tinh.
 |
| TS. Filippo Giorgi, Trung tâm Vật lý Lý thuyết Quốc tế Abdus Salam (Italia) nhấn mạnh hành tinh đang cùng lúc đối mặt với nhiều mối đe dọa. Ảnh: VinFuture |
Ở góc độ doanh nghiệp, TS. Jayshree Seth, Nhà khoa học Doanh nghiệp Tập đoàn 3M (Hoa Kỳ), chia sẻ về những giải pháp mà 3M đang triển khai nhằm giảm phát thải và phát triển bền vững. Bà sở hữu 80 bằng sáng chế và nhấn mạnh vai trò của cộng đồng sáng tạo: “Dù bằng vật liệu hay quy trình, chúng tôi luôn hướng tới tạo ra giá trị bền vững. Đổi mới sáng tạo là phao cứu sinh của doanh nghiệp; cảm hứng là mạch máu thúc đẩy đổi mới”.
GS. Aldo Steinfeld (ETH Zurich, Thụy Sĩ) với các nghiên cứu tiên phong về năng lượng mặt trời, thu giữ - tái sử dụng CO₂ và hệ thống năng lượng trung hòa carbon, đã chia sẻ những bước tiến mới trong việc tìm kiếm vật liệu tách nước và CO₂. Từ các công trình của ông, hai công ty spin-off đã ra đời: Climeworks (thu giữ CO₂ trực tiếp từ không khí) và Synhelion (sản xuất nhiên liệu bằng năng lượng mặt trời). Ông nhấn mạnh tiềm năng nhân rộng của các “nhà máy lọc năng lượng mặt trời” trong tương lai và khả năng tích hợp lưu trữ năng lượng ngay trên tấm pin mặt trời.
 |
| TS. Jayshree Seth, Tập đoàn 3M, Minnesota (Hoa Kỳ), thành viên Hội đồng Sơ khảo Giải thưởng VinFuture thuyết trình về phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo. Ảnh: VinFuture |
Các chuyên gia đều chung nhận định rằng, để giải quyết bài toán năng lượng và ô nhiễm môi trường, thế giới cần những bước đi mạnh mẽ hơn, cùng sự hợp tác sâu rộng giữa các quốc gia nhằm hiện thực hóa các công nghệ và giải pháp có tác động thực sự đến môi trường.
Thế giới cần hành động nhanh hơn: Giới khoa học thúc đẩy chiến lược mới cho chuyển đổi xanh
Không chỉ dừng ở bàn thảo công nghệ, tọa đàm còn tập trung vào vấn đề “khép khoảng cách hành động” -thách thức lớn khi nhiều quốc gia đưa ra cam kết mạnh mẽ về khí hậu nhưng tiến độ triển khai còn chậm. Các học giả cho rằng chìa khóa nằm ở việc xây dựng hạ tầng phù hợp, thiết lập cơ chế khuyến khích đầu tư tư nhân, đồng thời tăng cường giáo dục và truyền thông để thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng. Thực tế cho thấy gần một nửa dân số thế giới vẫn cảm nhận rằng khoa học chưa tác động trực tiếp đến đời sống hằng ngày - một rào cản lớn đối với các sáng kiến xanh.
Tương lai của các ngành khó giảm phát thải, đặc biệt là hàng không, cũng được đưa ra thảo luận. Nhiên liệu hàng không bền vững sản xuất từ ánh sáng mặt trời và không khí được đánh giá là hướng đi đầy triển vọng, giúp tiến gần mục tiêu trung hòa carbon mà không phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Các công nghệ tách nước và CO₂, sản xuất khí tổng hợp và tổng hợp nhiên liệu phản lực đang tiến sát giai đoạn thương mại hóa, mở ra kỳ vọng thay đổi căn bản ngành hàng không trong những thập kỷ tới.
 |
| Quang cảnh buổi toạ đàm. Ảnh: VinFuture |
Bên cạnh các xu hướng toàn cầu, tọa đàm cũng đưa ra nhiều gợi mở cho Việt Nam. Việc tăng cường năng lực quan trắc, phân tích dữ liệu khí hậu và tích hợp yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch phát triển được các chuyên gia nhấn mạnh. Đồng thời, phát triển các mô hình thử nghiệm quy mô nhỏ nhưng có tác động lớn được xem là hướng đi phù hợp giúp Việt Nam từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới xanh, trước khi mở rộng thành các chương trình tầm quốc gia.
Các chuyên gia cũng đề xuất Việt Nam chú trọng chiến lược đào tạo nhân lực cho đổi mới sáng tạo, nhất là trong bối cảnh cần tăng cường kết nối giữa giới học thuật và khu vực sản xuất. Việc nâng cao năng lực doanh nghiệp trong tiếp cận công nghệ, đầu tư nghiên cứu và tham gia chuỗi giá trị năng lượng sạch được xem là nền tảng quan trọng để tăng cường khả năng chống chịu khí hậu.
Khép lại chuỗi sự kiện “Khoa học vì Cuộc sống”, tọa đàm “Khoa học và Đổi mới sáng tạo vì Tương lai bền vững” gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: một tương lai xanh không thể chỉ trông chờ vào công nghệ tiên tiến, mà cần sự quyết đoán trong chính sách, sự chung tay của nhiều chủ thể và tinh thần đổi mới liên tục. Khi khoa học được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển, các quốc gia mở ra cơ hội kiến tạo mô hình tăng trưởng mới - nơi bảo vệ môi trường, thúc đẩy kinh tế và gìn giữ an toàn cho nhiều thế hệ có thể cùng song hành.
Bích Ngọc - Hoàng Nam
