Lịch sử Tạp chí Tự động hoá Ngày nay qua lời kể của Tổng biên tập đầu tiên

Ông Trịnh Đình Đề vui mừng khi Tòa soạn vẫn còn lưu giữ được các số tạp chí thử nghiệm, lật giở từng trang kể cho các phóng viên về các bài viết đầu tiên. Ảnh: Bảo Hà

- Ông có thể chia sẻ ý tưởng nào đã thôi thúc Hội Khoa học Công nghệ Tự động Việt Nam quyết tâm xuất bản Tạp chí Tự động hoá Ngày nay?

Ông Trịnh Đình Đề: Lịch sử ra đời của Tạp chí Tự động hóa Ngày nay gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của Hội Khoa học Công nghệ Tự động Việt Nam. Năm 1994, Hội Khoa học Công nghệ Tự động Việt Nam chính thức ra đời. Thời điểm đó, lĩnh vực tự động hóa chưa có vị thế rõ ràng trong hệ thống quản lý nhà nước nhưng đã bắt đầu được đưa vào giảng dạy trong các trường đại học và được giới chuyên môn quan tâm. Khái niệm “tự động hóa“ còn xa lạ với xã hội.

Sau vài năm hoạt động, tôi nhận thấy muốn một ngành khoa học kỹ thuật phát triển bền vững thì nhất định phải có cơ quan ngôn luận riêng để kết nối giới chuyên môn, phổ biến tri thức và tạo diễn đàn học thuật cho ngành. Vì vậy, khoảng năm 1998, tôi bắt đầu đặt vấn đề phải xây dựng một tạp chí chuyên ngành cho Hội.

Khi ấy, chúng tôi gần như chưa có kinh nghiệm làm báo nên đã mời ông Trần Tất Hợp của Hội Tin học Việt Nam tham gia tư vấn, hỗ trợ xây dựng tạp chí. Ngay từ đầu, việc đặt tên tạp chí đã có nhiều tranh luận. Có ý kiến cho rằng cụm từ “tự động hóa” còn quá mới, khô khan và khó tiếp cận với công chúng nên đề xuất lấy tên Tiếng vọng. Tuy nhiên, tôi cho rằng nếu không giữ được chữ “Tự động hóa” thì sẽ không thể hiện được bản sắc chuyên ngành cũng như vị thế của lĩnh vực này.

Cuối cùng, chúng tôi thống nhất chọn tên Tạp chí Tự động hoá Ngày nay, với tên tiếng Anh là Automation Today. Mục tiêu của chúng tôi khi ấy rất rõ ràng: Tạp chí phải gắn liền với hoạt động của Hội, trở thành tiếng nói của giới làm tự động hóa Việt Nam, đồng thời giúp công chúng hiểu rõ hơn và gần gũi hơn với lĩnh vực vốn còn khá mới mẻ này.

- Thưa ông, được biết trước khi xuất bản chính thức vào năm 2001, tạp chí đã có những số thử nghiệm đầu tiên. Ông có thể chia sẻ thêm về quá trình này?

Ông Trịnh Đình Đề: Để được cấp phép xuất bản, thời điểm đó Bộ Văn hóa - Thông tin yêu cầu phải thực hiện một số báo thử nghiệm nhằm đánh giá năng lực làm báo. Chúng tôi đã mời GS.TS. Bạch Vọng Hà - công tác tại Trường Đại học Giao thông Vận tải Hà Nội tham gia phụ trách nội dung và đứng tên Tổng Biên tập trong giai đoạn đầu để hoàn thiện các thủ tục pháp lý.

Hai số thử nghiệm đầu tiên được thực hiện vào năm 1998 trong điều kiện rất thiếu thốn, từ nhân lực, kinh phí đến kinh nghiệm làm báo chuyên nghiệp. Tuy nhiên, các số báo này đã nhận được sự ủng hộ, đánh giá tích cực từ giới khoa học, các nhà nghiên cứu cũng như sự đồng thuận của cơ quan quản lý. Đây là tiền đề quan trọng để tạp chí được cấp phép và tiến tới xuất bản định kỳ.

Khó khăn lớn nhất lúc bấy giờ là vấn đề nhân lực. Những người hiểu sâu về tự động hóa thì ít người biết làm báo, còn người làm báo lại chưa có nhiều kiến thức về kỹ thuật. Vì thế, nội dung chủ yếu dựa vào sự cộng tác của các nhà khoa học, giảng viên, kỹ sư trong ngành. Bản thân tôi khi đó cũng trực tiếp viết nhiều bài để phổ biến kiến thức, với mong muốn giúp công chúng hiểu rằng tự động hóa không phải điều gì quá xa vời mà hiện diện ngay trong đời sống hằng ngày.

Bên cạnh đó là khó khăn về tài chính. Hội gần như không có nguồn kinh phí ổn định nên tạp chí chủ yếu dựa vào sự đóng góp của hội viên, các hợp đồng dịch vụ kỹ thuật, hội thảo chuyên ngành,… Có thời điểm chúng tôi phải đi ký các hợp đồng nghiên cứu kỹ thuật với doanh nghiệp như Nhà máy Thuốc lá Thanh Hóa hay Nhà máy Đường Lam Sơn để có kinh phí duy trì hoạt động Hội và hỗ trợ việc xuất bản tạp chí. Những năm sau này mới dần có thêm nguồn thu từ quảng cáo, truyền thông và các hoạt động tổ chức sự kiện, cuộc thi về tự động hóa.

- Ông còn nhớ khoảnh khắc số tạp chí đầu tiên được phát hành?

Ông Trịnh Đình Đề: Tôi vẫn nhớ rất rõ cảm xúc khi cầm trên tay số tạp chí đầu tiên. Đó là một khoảnh khắc rất xúc động, bởi sau nhiều năm vận động thành lập Hội, rồi tiếp tục vượt qua biết bao khó khăn để xây dựng một tạp chí chuyên ngành, cuối cùng chúng tôi cũng có được một ấn phẩm đúng như kỳ vọng ban đầu.

Từ nội dung đến hình thức, số báo đầu tiên đã thể hiện được tinh thần mà Ban Biên tập mong muốn xây dựng: một tạp chí chuyên ngành nghiêm túc, gần gũi và phản ánh đúng hơi thở của lĩnh vực tự động hóa Việt Nam thời điểm đó. Khi tạp chí được gửi tới hội viên và những người làm trong ngành, chúng tôi nhận được sự đón nhận rất tích cực.

Với nhiều kỹ sư, nhà khoa học trong lĩnh vực tự động hóa, tạp chí không chỉ đơn thuần là một ấn phẩm chuyên môn mà còn là tiếng nói chung của nghề nghiệp, nơi họ thấy lĩnh vực của mình được ghi nhận và khẳng định vị thế trong xã hội. Đó cũng chính là động lực để tạp chí tiếp tục duy trì và phát triển cho đến hôm nay.

Những số tạp chí thử nghiệm đầu tiên, từ năm 1998-2001

- Sau khi có giấy phép xuất bản chính thức, tạp chí đã lựa chọn nội dung, hướng đi như thế nào để vừa mang tính học thuật, vừa gần gũi với thực tiễn sản xuất, thưa ông?

Ông Trịnh Đình Đề: Tạp chí đã khai thác các loạt bài không chỉ mang tính chất học thuật mà gần gũi với đời sống như viết về các nhà máy, doanh nghiệp,… mục đích bạn đọc thấy được tự động hoá gần gũi gắn bó và có liên kết mật thiết trong đời sống và sản xuất. Các thông tin đều gắn với sản xuất, lợi ích của nhà máy để họ hiểu, hưởng ứng cũng như tham gia các hoạt động cùng với tạp chí. Từ các nhà máy chúng ta lan toả được tự động hoá đến với mọi người và xã hội.

Trong đời sống, tạp chí đã truyền tải những nội dung liên quan mật thiết đến người dân ví dụ như xây dựng thành phố thông minh, thiết bị thông minh,… để người dân thấy được vai trò của tự động hoá trong sự phát triển kinh tế xã hội. Chuyển tải các thông tin từ nhà quản lý đến người dân và ngược lại thông qua lĩnh vực có liên quan đến tự động hoá. Tự động hoá làm thay đổi sâu sắc cách người dân Việt Nam sống và làm việc, từ các hoạt động sinh hoạt hàng ngày đến sản xuất kinh doanh.

- Trong 5 năm đầu tiên, đâu là dấu mốc quan trọng giúp tạp chí khẳng định được vị thế của mình trong cộng đồng khoa học và doanh nghiệp?

Ông Trịnh Đình Đề: Dấu mốc quan trọng giúp tạp chí khẳng định vị thế là việc Hội Khoa học Công nghệ Tự động Việt Nam gia nhập VCCI. VCCI là diễn đàn quan trọng bậc nhất để kết nối giữa nhà khoa học, nhà quản lý và doanh nghiệp nhằm phát triển nền công nghiệp tự động hóa tại Việt Nam. Khi tự động hoá gắn với doanh nghiệp, doanh nghiệp thấy được lợi ích của tự động hoá mang lại thì hai bên có sự gắn kết cùng phát triển. Khi đó, tự động hoá sẽ trở nên gần gũi được công chúng đón nhận.

Tạp chí Tự động hoá Ngày nay phải thâm nhập vào được doanh nghiệp không chỉ doanh nghiệp trong nước mà cả doanh nghiệp khu vực Đông Nam Á, tập trung khai thác phát huy vị thế của tạp chí tại VCCI thì đây chính là môi trường để tạp chí phát triển.

- Ở thời điểm đó ông nhận thấy tạp chí đã phát huy được hiệu quả như thế nào cho hoạt động Hội, hội viên cũng như ngành TĐH Việt Nam?

Ông Trịnh Đình Đề: TĐHNN là cơ quan ngôn luận của Hội Khoa học Công nghệ Tự động Việt Nam, nói lên tiếng nói của hội viên, của các nhà khoa học, kỹ sư nhà đào tạo,… là diễn đàn trao đổi mọi thông tin khoa học, kỹ thuật… đến ứng dụng tự động hoá vào đời sống. Tạp chí cũng là cơ quan duy nhất tại Việt Nam về lĩnh vực tự động hoá có uy tín với độc giả cũng như cộng đồng các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu.

Riêng đối với ngành tự động hoá Việt Nam, tôi vẫn nhắc lại ở những thời điểm ban đầu tự động hoá là điều rất lạ, không gần gũi với đời sống. Thông qua hoạt động truyền thông tạp chí đã phản ánh, tuyên truyền làm cho độc giả hiểu được ý nghĩa của tự động hoá gắn liền với mọi mặt, mọi lĩnh vực đời sống.

Từ đó, tự động hoá là thuật ngữ gần gũi và được nhắc đến nhiều hơn trong lòng độc giả. Tạp chí cũng phát huy được vị thế với ngành thông qua đội ngũ kỹ sư được đào tạo ở lĩnh vực liên quan tự động hoá, thông qua các hoạt động nghiên cứu hợp tác để cùng nâng tầm ảnh hưởng đối với ngành tự động hoá.

Ông Trịnh Đình Đề phát biểu tại Lễ kỷ niệm 20 năm xuất bản Tạp chí Tự động hóa Ngày nay. Ảnh: Tư liệu TĐHNN

- Trong quá trình xây dựng tạp chí, yếu tố con người - đội ngũ cộng tác viên, nhà khoa học, chuyên gia đóng vai trò ra sao? Một số cây bút từng gắn bó với tạp chí từ những ngày đầu cho đến thời điểm hiện tại mà ông nhớ nhất?

Ông Trịnh Đình Đề: Đây là tạp chí khoa học, chuyên ngành nên việc lựa chọn đội ngũ cộng tác viên viết bài chủ yếu là các nhà khoa học, chuyên gia, các nhà đào trong lĩnh vực. Đây là yếu tố quan trọng để nâng cao vị thế cũng như lan toả ra xã hội. Thông qua họ, tạp chí không chỉ nêu được các giá trị của tự động hoá gắn đời sống kinh tế xã hội lan toả thông tin, truyền thông mà còn tư vấn phản biện giữa các cấp quản lý tới nhân dân và ngược lại.

Trong quá trình hình thành và phát triển đã có rất nhiều cây bút gắn bó với tạp chí ngay từ những ngày đầu, có những cây bút mà tôi theo dõi hiện tại vẫn còn tham gia viết với tạp chí như: PGS.TS. Hoàng Minh Sơn đã viết bài cho tạp chí khi còn là giảng viên của trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, giờ đồng chí giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo và vẫn còn là thành viên Hội đồng biên tập tạp chí.

Hay như PGS.TS. Lê Văn Doanh, GS.TSKH. Nguyễn Phùng Quang, GS.TSKH. Nguyễn Doãn Phước (trường ĐH Bách khoa Hà Nội); PGS.TS. Lê Tòng (trường ĐH Giao thông Vận tải Hà Nội); Kỹ sư Trần Tuấn Thanh; PGS.TS. Lê Hoài Quốc (trường ĐH Bách khoa TP.HCM),…

Những cái tên đã gắn bó với tạp chí cả một chặng đường dài. Mặc dù tôi đã nghỉ hưu nhưng cho đến nay vẫn hết sức trân trọng, biết ơn những đóng góp của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu đã tạo nên vị thế của Tạp chí Tự động hoá như ngày hôm nay.

- Làm tạp chí hội ngành với các khó khăn luôn thường trực, động lực nào để ông và đội ngũ PV, BTV 15 năm trước vượt qua?

Ông Trịnh Đình Đề: Tôi nghĩ, khi đó đầu tiên phải là ý chí của người đứng đầu sau đó là ý chí của đội ngũ những người làm báo, cộng tác viên. Họ có gắn bó máu thịt, đam mê với lĩnh vực tự động hoá mà không phải là hoạt động thuần tuý, đây là giá trị cốt lõi để tồn tại và duy trì sự phát triển của Tạp chí Tự động hoá Ngày nay thời điểm đó.

Có những cây bút khi đó không hề có phúc lợi gì nhưng bằng đam mê, hiểu biết, nhiệt huyết với ngành tự động hoá họ vẫn cống hiến hết sức mình. Tôi nghĩ đây là giá trị lớn nhất mà tạp chí có được để vượt qua khó khăn. Khẳng định ấn phẩm báo chí quan trọng trong xã hội và là đơn vị không thể thiếu trong hoạt động của Hội Tự động hoá Việt Nam

- Nhìn lại chặng đường 25 năm, theo ông giá trị cốt lõi lớn nhất mà Tạp chí Tự động hoá Ngày nay tạo dựng được là gì?

Ông Trịnh Đình Đề: Theo tôi đó là trong lòng độc giả cùng các nhà chuyên môn, các cấp quản lý, lãnh đạo. Sự khẳng định tên tuổi của tạp chí hiện nay, đã góp phần truyền tải thông tin rất lớn từ khi xã hội khó chấp nhận về lĩnh vực tự động hoá, như khẩu hiệu, rất lạ lẫm nhưng thông qua hoạt động truyền thông của tạp chí, xã hội bắt đầu làm quen với thuật ngữ tự động hoá, thành sự hiểu biết gần gũi.

Hiện nay tự động hoá đã thành vật chất mà không phải khẩu hiệu nữa, từ đó thành điều kiện cần thiết cho sự phát triển của ngành tự động hoá Việt Nam. Công nghệ tự động hoá ngày càng phát triển và đóng góp quan trọng vào động lực tăng trưởng của đất nước. Tạp chí Tự động hoá Ngày nay đóng vai trò rất lớn trong việc phản ánh, tuyên truyền về lĩnh vực không chỉ đối với Việt Nam mà còn với cả khu vực.

Tự động hoá tại Việt Nam đã trải qua một bước tiến dài là cả quá trình thay đổi gắn liền với công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập kinh tế đất nước; chuyển từ mức độ “hỗ trợ” sang vai trò “sống còn” đối với hiệu suất và sự tồn tại của doanh nghiệp, biến Việt Nam thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Do đó, tạp chí vừa là sản phẩm báo chí quan trọng đối với xã hội, vừa là cơ quan ngôn luận của Hội Tự động hoá Việt Nam không thể thiếu và tách rời trong hoạt động hội. Điều này khẳng định vai trò, vị thế quan trọng của tạp chí.

Tạp chí thông qua định hướng tuyên truyền đã tư vấn cho nhà quản lý các cấp từ thấp đến cao hoạch định các chính sách, kế hoạch phát triển xã hội. Giúp các nhà đào tạo nghiên cứubám sát được xu thế thời cuộc, nhuần nhuyễn hơn trong việc nhận thức, đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia cho tương lai đất nước,… Qua đó, góp phần định hướng xã hội một cách hoàn chỉnh hơn trong thời đại công nghệ cao.

- Mặc dù đã nghỉ hưu nhiều năm nhưng ông vẫn theo dõi tạp chí, đến thời điểm này, ông thấy đâu là tiến bộ của tạp chí?

Ông Trịnh Đình Đề: Theo tôi, tạp chí đã xác định được mục tiêu nhiệm vụ của mình với ngành, đã đồng hành và phát triển cùng thời cuộc đi từ báo giấy sang phát triển báo mạng điện tử và không chỉ có tạp chí phổ biến kiến thức còn có tạp chí học thuật được đánh giá cao trong cộng đồng khoa học.

Những ý tưởng, bước đi cụ thể mà trước đây chúng tôi triển khai còn chưa tới thì đội ngũ Ban biên tập kế cận đã tiếp nối và đạt được các tiến bộ để uy tín tạp chí ngày càng nâng cao. Tòa soạn khang trang hơn, đội ngũ người làm báo, các nhà nghiên cứu, nhà khoa học…. rộng khắp trên cả nước.

- Nếu gửi thông điệp tới thế hệ làm báo tiếp nối, ông muốn nhắn nhủ điều gì để tạp chí tiếp tục phát triển trong thời đại mới?

Ông Trịnh Đình Đề: Thế hệ làm báo sau này là lực lượng nòng cốt giúp tạp chí chuyển tải được nội dung chuyên ngành tự động hoá đến với độc giả, nên tôi mong muốn phóng viên luôn giữ được đam mê, có hiểu biết về lĩnh vực, hiểu được vị thế của tự động hoá với đời sống xã hội. Sự đam mê, nhiệt nhuyết giữ lửa với nghề, với lĩnh vực tự động hoá luôn luôn thường trực trong mỗi cán bộ, biên tập viên, phóng viên tạp chí.

Mỗi phóng viên tìm cách kết nối với tự động hoá và xã hội thông qua các bài viết của mình, chuyển tinh thần, sự cần thiết, kết nối các nhà khoa học với nhà sản xuất để họ cùng tham gia đóng góp vào lĩnh vực tự động hoá, trên tinh thần biến độc giả thành tác giả. Đội ngũ phóng viên mở rộng phạm vi hoạt động không chỉ tại Việt Nam mà còn vươn ra quốc tế, bám sát kết hợp với các hoạt động của Hội Tự động hoá Việt Nam để phục vụ tốt cho hội viên nói riêng và ngành Tự động hóa Việt Nam nói chung.

Nhân kỷ niệm 25 năm Tạp chí Tự động hoá Ngày nay, tôi xin chúc đội ngũ lãnh đạo, BTV, PV sức khoẻ, thành công, luôn giữ vững đam mê nhiệt huyết với nghề, với ngành. Chúc Tạp chí ngày càng phát triển.

Trân trọng cảm ơn ông về những chia sẻ đầy tâm huyết!

Duyên Nguyễn - Đỗ Phương

(thực hiện)