Lỗ đen vũ trụ: Điều bí ẩn lần đầu tiên được nhìn thấy

Tin hay không tin
26/10/2020 10:34
Ngày 10/4/2019 các nhà khoa học thuộc dự án Kính viễn vọng Chân trời sự kiện (Event Horizon Telescopy - EHT) công bố hình...
aa

Ngày 10/4/2019 các nhà khoa học thuộc dự án Kính viễn vọng Chân trời sự kiện (Event Horizon Telescopy – EHT) công bố hình ảnh đầu tiên của một lỗ đen khổng lồ và cái bóng mà nó tạo ra ở trung tâm

Thiên Hà Messier 87 chụp được từ mặt đất. Nhân sự kiện này chúng ta hãy điểm qua quá trình chứng minh sự tồn tại của lỗ đen bằng kỹ thuật xử lý ảnh thu thập từ 5 triệu tỷ bytes dữ liệu trên siêu máy tính có sự phối hợp của trên 200 nhà khoa học từ 8 trạm thiên văn vô tuyến tạo nên kỳ tích này.

lo den vu tru dieu bi an lan dau tien duoc nhin thay
Hình 1: Ảnh lỗ đen do dự án ETH công bố ngày 10/4/2019

Lỗ đen – điều bí ẩn của vũ trụ

Lỗ đen là một vùng có trường hấp dẫn mạnh đến nỗi không có vật chất nào chiếm khối lượng và không gian nhất định. Được mệnh danh là “quái vật vũ trụ” lỗ đen là một trong những điều bí ẩn nhất trong hành trình khám phá vũ trụ. Lỗ đen mạnh đến nỗi có thể làm cong không – thời gian, vật chất tích tụ xung quanh lỗ đen có nhiệt độ hàng tỷ độ C với vận tốc gần bằng tốc độ ánh sáng. Ánh sáng bị bẻ cong quanh trường hấp dẫn của lỗ đen, tạo ra vòng photon giúp chúng ta nhìn thấy được.

Cách phổ biến nhất để hiểu sự hình thành của một lỗ đen là từ cái chết của một ngôi sao. Hình 2 trình bày 5 giai đoạn cuối cùng của một ngôi sao. Khi các ngôi sao bước vào giai đoạn cuối chúng sẽ phồng lên, giảm khối lượng sau đó nguội đi. Đến một lúc, một vụ nổ mạnh cuối cùng đánh dấu sự hủy diệt của ngôi sao này được gọi là siêu tân tinh. Một vụ nổ sao như vậy ném vật chất ra ngoài không gian nhưng để lại lõi sao. Tuy nhiên, trong tàn dư của một siêu tân tinh, không còn lực nào chống lại lực hấp dẫn đó, nên lõi sao bắt đầu tự sụp đổ. Nếu khối lượng của nó sụp đổ thành một điểm nhỏ vô hạn, một lỗ đen sẽ được sinh ra.Vì lỗ đen bị nén từ khối lượng lớn gấp nhiều lần Mặt Trời vào một điểm nhỏ khiến cho lỗ đen có một trường hấp dẫn khổng lồ, có thể nuốt trọn mọi vất chất kể cả ánh sáng.

Bên trong một lỗ đen: Lỗ đen được tạo ra khi một ngôi sao dù to hay nhỏ chết đi. Khi ngôi sao chết lực hấp dẫn mạnh đến nỗi ánh sáng không thể thoát ra ngoài làm nó không nhìn thấy được. Chỉ có thể phát hiện nó bằng các hiệu ứng trong không gian xung quanh. Các giai đoạn:

lo den vu tru dieu bi an lan dau tien duoc nhin thay
Hình 2: Giai đoạn cuối cùng của một ngôi sao – lỗ đen được hình thành

Tiên đoán sự tồn tại lỗ đen của Albert Einstein và Stephene Hawking

Albert Einstein (1879 – 1955) năm 1916 đưa ra Thuyết tương đối rộng đã tiên đoán sự tồn tại của lỗ đen, một lượng vật chất với khối lượng đủ lớn nằm trong phạm vi đủ nhỏ sẽ làm biến dạng không thời gian, có khả năng nuốt chửng mọi loại vật chất, năng lượng, ánh sáng, bức xạ điện từ,… Theo Thuyết tương đối rộng của A. Einstein, các lỗ đen siêu lớn có thể có khối lượng tương đương với hàng tỷ Mặt Trời. Những “con quái vật vũ trụ” này có khả năng ẩn náu tại trung tâm của hầu hết các thiên hà. Tại Ngân Hà, các nhà khoa học đã phát hiện một lỗ đen lớn ở giữa có tên là Sagittarius A lớn hơn Mặt Trời hơn bốn triệu lần. Vào giữa những năm 1970, S. Hawking (1942-2018) – nhà vật lý Anh có tầm ảnh hưởng nhất từ sau A. Einstein, đã đưa ra giả thuyết rằng các lỗ đen vũ trụ xuất hiện tình trạng “rò rỉ” bức xạ, tan chậm như viên asperin tan trong nước thực sự không hoàn toàn màu đen và giải phóng các hạt. Với giả thuyết này, S. Hawking đã chấm dứt những thắc mắc dai dẳng của các nhà vật lý cho rằng lý thuyết của A. Einstein cho tới nay không thể giải thích được cách di chuyển của các hạt ở bên trong nguyên tử.

Ban đầu, lý thuyết lỗ đen của S. Hawking gây nhiều tranh cãi, tuy nhiên về sau đã trở thành nền tảng gắn kết thuyết tương đối và cơ học lượng tử. S. Hawking nhận thấy những vật thể bên trong các lỗ đen được hình thành bởi lực hấp dẫn và cơ học lượng tử thực sự có thể phát ra các hạt. Đây là một quá trình liên kết lý thuyết cổ điển về lực hấp dẫn với cơ học lượng tử. Cơ chế này gọi là “bức xạ Hawking”, khi các quy luật lượng tử điều khiển quá trình vật lý của nguyên tử và các hạt cơ bản được áp dụng cho các lỗ đen, kết quả cho thấy các lỗ đen phải bức xạ và tồn tại nhiệt độ. Trong quá trình mất đi khối lượng và năng lượng, các lỗ đen sẽ dần dần co lại. Lý thuyết của Hawking trở thành lý thuyết của vạn vật, đưa ra quan niệm hoàn toàn mới về các lỗ đen.

Bức ảnh lỗ đen đầu tiên nhìn thấy từ mặt đất

Cho đến nay lỗ đen trong vũ trụ vẫn là vấn đề bí ẩn trong trí tưởng tượng của các nhà vật lý lý thuyết vì chúng không nhìn thấy được. Để chứng minh cho sự tồn tại của các lỗ đen cần phải nắm bắt được hình ảnh của chúng.

Để giải quyết vấn đề này một dự án khoa học mang tên Kính viễn vọng Chân trời sự kiện EHT (Event Horizon Telescope) do Sheperd Doeleman đại học Harvard làm chủ dự án, có sự tham gia của trên 200 nhà khoa học thuộc lĩnh vực vật lý thiên văn và công nghệ thông tin thuộc 8 đài thiên văn vô tuyến bố trí trên toàn cầu thực hiện trong khoảng mười năm. Mạng lưới 8 trạm thiên văn vô tuyến thu thập 5 triệu tỷ bytes dữ liệu trong hơn 2 tuần lễ. Để đồng bộ hóa hoạt động của các đài thiên văn vô tuyến sử dụng đồng hồ nguyên tử. Các đài vô tuyến thiên văn tham gia dự án ở Hawai, Mexico, bang Arizona, Sierra bang Nevada, Atamaca Chile, Nam châu Âu và Đông Bắc Á. Kính thiên văn chân trời sự kiện ETH sử dụng kỹ thuật giao thoa đường gốc rất dài (Very-Long-Baseline Interferometry – VLBI) đồng bộ hóa các phương tiện thiên văn vô tuyến vòng quanh thế giới và khai thác sự quay của hành tinh chúng ta để tao nên một kính thiên văn ảo khổng lồ kích cỡ Trái Đất với bước sóng 1,3 mm. VLBI cho phép EHT đạt tới độ phân giải cung 20 micro sec, với độ phân giải này ta có thể đọc được tờ báo ở New York từ một quán cà phê ở Paris. Dự án EHT tích lũy kiến thức lý thuyết và kinh nghiệm của 13 viện nghiên cứu đối tác, sử dụng cơ sở vật chất hiện có và vốn đóng góp của Quỹ nghiên cứu khoa học quốc gia Mỹ, Quỹ nghiên cứu khoa học Cộng đồng châu Âu và Quỹ nghiên cứu khoa học các nước Đông Á. Dữ liệu thô thu thập từ 8 đài thiên văn vô tuyến gồm 5 triệu tỷ bytes dữ liệu được lưu trữ trong hàng trăm ổ cứng và được chuyển tới Trung tâm siêu máy tính ở Boston và Bonn xử lý.

Nữ Tiến sĩ Katie Bouman 29 tuổi và đồng nghiệp đã phát triển một loạt thuật toán chuyển đổi dữ liệu từ kính thiên văn thành hình ảnh. Katie Bouman là người tiên phong áp dụng quy trình kiểm tra kết hợp nhiều thuật toán xử lý ảnh với những giả thuyết khác nhau để dựng nên bức ảnh từ nguồn dữ liệu nhiểu triệu tỷ bytes, sau đó kết quả này được 4 nhóm nghiên cứu độc lập phân tích nhằm tăng độ tin cậy của việc xử lý. Katie Bouman bắt tay vào thiết lập thuật toán cách đây 3 năm khi đang là nghiên cứu sinh hệ thạc sĩ ở Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Tại đây, cô chỉ đạo dự án với sự hỗ trợ của nhóm chuyên gia đến từ Phòng thí nghiệm Khoa học máy tính và Trí tuệ nhân tạo thuộc MIT, Trung tâm Vật lý thiên văn Harvard-Smithsonian và Đài thiên văn Haystack của MIT.

lo den vu tru dieu bi an lan dau tien duoc nhin thay
Hình 3: Katie Bouman đồng tác giả thuật toán xử lý ảnh lỗ đen từ 5 triệu tỷ bytes dữ liệu

Bức ảnh chụp được vầng sáng tạo thành từ bụi và khí bao quanh lỗ đen ở trung tâm của thiên hà Messier M87 cách Trái Đất 55 triệu năm ánh sáng công bố ngày 10/4/2019 là minh chứng cho sự tồn tại của lỗ đen. Lỗ đen của M87 có đường kính 40 tỷ km, lớn gấp ba triệu lần Trái Đất. Bức ảnh giúp chúng ta nhìn được đĩa bồi tụ, vòng bụi và khí mờ hình tròn liên tục cung cấp vật chất bên trong lỗ đen.

lo den vu tru dieu bi an lan dau tien duoc nhin thay
Hình 4: Các phần của lỗ đen và hình ảnh thu được từ EHT

Nhiệt độ lên tới hàng tỷ độ C khi xoay tròn xung quanh lỗ đen ở tốc độ gần bằng vận tốc ánh sáng, trước khi bị lỗ đen nuốt chửng. Hình dạng giống như lưỡi liềm của vầng sáng trong ảnh là do các hạt nằm ở phía hướng về Trái Đất, có tốc độ tương đối cao hơn và có vẻ sáng hơn. Bóng tối bên trong đánh dấu mép của chân trời sự kiện. Đây là điểm không thể quay lại, nơi không vật chất nào hay ánh sáng có thể di chuyển đủ nhanh để thoát khỏi lực hấp dẫn khổng lồ của lỗ đen.

Đây là lần đầu tiên con người nhìn thấy lỗ đen vũ trụ bằng mắt thường và khẳng định tính đúng đắn tiên đoán thiên tài của A. Einstein và S. Hawking.

Lê Văn Doanh – Đỗ Đức Anh

tan-hoang-minh
Tin bài khác
Path robotics đẩy mạnh phát triển AI vật lý trong sản xuất

Path robotics đẩy mạnh phát triển AI vật lý trong sản xuất

Path Robotics, doanh nghiệp công nghệ có trụ sở tại bang Ohio (Mỹ), vừa huy động thành công 300 triệu USD trong vòng gọi vốn Series E nhằm mở rộng nền tảng trí tuệ nhân tạo vật lý (Physical AI) cho lĩnh vực sản xuất. Nguồn vốn mới sẽ được đầu tư vào phát triển các ứng dụng robot, mở rộng nhiệm vụ tự động hóa và tăng cường đào tạo mô hình AI. Sau vòng gọi vốn, công ty được định giá 2,45 tỷ USD, nâng tổng số vốn huy động từ khi thành lập năm 2018 lên hơn 610 triệu USD.
Hà Nội miễn phí vé tham quan nhiều địa điểm văn hóa dịp 24/11

Hà Nội miễn phí vé tham quan nhiều địa điểm văn hóa dịp 24/11

Nhân Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11 và Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, nhiều địa điểm văn hóa tại Hà Nội triển khai chương trình miễn phí vé tham quan. Đây là cơ hội để người dân khám phá những công trình di sản, bảo tàng nổi tiếng mà không tốn chi phí vào cửa.
Sân bay Gia Bình thúc đẩy kết nối hàng không toàn cầu tại Routes World 2026

Sân bay Gia Bình thúc đẩy kết nối hàng không toàn cầu tại Routes World 2026

Tham gia Routes World 2026 tại Đức, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đã có hơn 30 cuộc gặp với các hãng hàng không và đối tác quốc tế, mở rộng cơ hội hợp tác phát triển mạng đường bay, vận tải hàng hóa và kết nối hàng không khu vực.
Tử vi vòng quay công nghệ ngày 22/11/2026: Tuổi Tỵ đón vận may, tuổi Mùi cần thận trọng

Tử vi vòng quay công nghệ ngày 22/11/2026: Tuổi Tỵ đón vận may, tuổi Mùi cần thận trọng

Tử vi 12 con giáp ngày 22/11/2026 mang đến những dự báo đáng chú ý về công việc, tài chính và tình cảm. Có con giáp gặp nhiều thuận lợi, cơ hội phát triển rộng mở, nhưng cũng có tuổi cần chú ý đến các mối quan hệ và cân nhắc kỹ lưỡng trước những quyết định quan trọng. Cùng khám phá vận trình của 12 con giáp trong ngày Chủ nhật này!
TECHPRO NEXT 2026: Kiến tạo nền tảng vận hành thông minh cho tòa nhà thế hệ mới

TECHPRO NEXT 2026: Kiến tạo nền tảng vận hành thông minh cho tòa nhà thế hệ mới

Hội thảo TECHPRO NEXT 2026 giới thiệu nhiều giải pháp AIoT, Edge AI và tích hợp hệ thống, hướng tới nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành tòa nhà; đồng thời đánh dấu sự ra mắt dịch vụ TECH TAILOR dành cho doanh nghiệp SME.
GM lên kế hoạch tăng 20% ứng dụng robot tại các nhà máy Bắc Mỹ

GM lên kế hoạch tăng 20% ứng dụng robot tại các nhà máy Bắc Mỹ

General Motors (GM) đặt mục tiêu tăng 20% mức độ sử dụng robot và các công nghệ tự động hóa tại các nhà máy ở Bắc Mỹ vào năm 2028, trong bối cảnh chi phí lao động và sản xuất trong nước gia tăng.
Chuẩn hóa dữ liệu - nền tảng để ai thúc đẩy tự động hóa sản xuất

Chuẩn hóa dữ liệu - nền tảng để ai thúc đẩy tự động hóa sản xuất

Trong xu hướng chuyển đổi số công nghiệp, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật công nghiệp (IIoT) và mô hình kỹ thuật số đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong các nhà máy. Tuy nhiên, một thách thức lớn đặt ra không nằm ở năng lực xử lý của thuật toán mà ở chất lượng và tính nhất quán của dữ liệu đầu vào. Đây cũng là yếu tố quyết định khả năng khai thác AI hiệu quả trong hoạt động sản xuất.
Hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu điều tra hình sự trong tình hình mới

Hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu điều tra hình sự trong tình hình mới

Cùng với sự phát triển của xã hội, phương thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm ngày càng đa dạng, phức tạp, đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác điều tra hình sự. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc hoàn thiện các quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động của cơ quan điều tra trở thành yêu cầu cấp thiết. Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những vướng mắc từ thực tiễn, tạo cơ sở pháp lý đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Phú Thọ: Tăng cường hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong ba lĩnh vực trọng tâm

Phú Thọ: Tăng cường hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong ba lĩnh vực trọng tâm

Phú Thọ mong muốn thúc đẩy hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong các lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo; năng lượng tái tạo, hạ tầng xanh và thương mại, logistics, đồng thời mở rộng cơ hội xuất khẩu hàng hóa sang thị trường châu Âu.
Thị trường chứng khoán ngày 20/11:  VN-Index giảm phiên thứ 4 liên tiếp, mất hơn 46 điểm trong tuần

Thị trường chứng khoán ngày 20/11: VN-Index giảm phiên thứ 4 liên tiếp, mất hơn 46 điểm trong tuần

Thị trường chứng khoán tiếp tục diễn biến tiêu cực khi VN-Index giảm phiên thứ tư liên tiếp, đóng cửa sát 1.689 điểm. Tính chung cả tuần, chỉ số mất hơn 46 điểm, trong khi áp lực bán vẫn lan rộng và khối ngoại nối dài chuỗi bán ròng.
master