Nghịch lý ESG trong nông nghiệp: Làm tốt nhưng vẫn khó tiếp cận vốn xanh

Trong khuôn khổ Dự án “Thúc đẩy đầu tư và tín dụng xanh cho doanh nghiệp nông nghiệp vì sự phát triển bền vững”, chiều 20/3 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) phối hợp với Oxfam tại Việt Nam tổ chức công bố Báo cáo và Khuyến nghị chính sách “Hướng tới nông nghiệp bền vững: Thực hành khung Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) và tiếp cận tài chính bền vững của các tác nhân nhỏ và vừa trong chuỗi giá trị”.

Báo cáo được xây dựng trên cơ sở khảo sát 97 doanh nghiệp và hợp tác xã trong chuỗi giá trị nông nghiệp, kết hợp với 15 cuộc phỏng vấn sâu với các chuyên gia và các bên liên quan, nhằm đánh giá toàn diện thực trạng thực hành ESG cũng như khả năng tiếp cận các nguồn tài chính bền vững của nhóm tác nhân nhỏ và vừa trong ngành.

Khi ESG không còn là “tùy chọn” của nông nghiệp

Nông nghiệp và thủy sản hiện vẫn là trụ cột của nền kinh tế Việt Nam, cung cấp nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực như gạo, cà phê, thủy sản. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực phát thải khí nhà kính lớn thứ hai sau năng lượng, đồng thời chịu tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu với các hiện tượng thời tiết cực đoan, khó lường. Những rủi ro này ảnh hưởng trực tiếp tới năng suất, chất lượng sản phẩm, sinh kế và sức khỏe của nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp.

Trong bối cảnh đó, các thị trường nhập khẩu lớn như EU, Mỹ cùng người tiêu dùng toàn cầu đang ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và truy xuất nguồn gốc. Điều này khiến ESG không còn là một lựa chọn mang tính tự nguyện, mà đang trở thành điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tham gia thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cách tiếp cận theo chuỗi giá trị, với sự tham gia và chia sẻ trách nhiệm của tất cả các bên liên quan, thay vì chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của từng doanh nghiệp hay người sản xuất.

Trên cơ sở đó, báo cáo được công bố nhằm cung cấp bức tranh toàn diện về thực trạng triển khai ESG trong nông nghiệp Việt Nam, đồng thời chỉ ra những rào cản lớn trong việc tiếp cận tài chính bền vững của hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ. Từ đó, nhóm nghiên cứu đề xuất các khuyến nghị chính sách và cơ chế tài chính thiết thực, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh trong toàn ngành.

Phát biểu tại sự kiện, bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững, cho biết phần lớn doanh nghiệp nông nghiệp đã bước đầu thực hành ESG. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không nằm ở nhận thức mà ở năng lực triển khai và khả năng chuyển hóa các thực hành này thành những thay đổi thực chất. Đáng chú ý, một nghịch lý đang tồn tại là những doanh nghiệp thực hiện tốt ESG chưa chắc đã tiếp cận được các nguồn lực hỗ trợ tương xứng, đặc biệt là tài chính bền vững.

Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững phát biểu khai mạc. Ảnh: BTC

Theo bà Linh, nếu không giải quyết được nghịch lý này bằng một cách tiếp cận hệ sinh thái, ESG sẽ khó tạo ra tác động trên diện rộng. Điều cần thiết không chỉ là yêu cầu doanh nghiệp thay đổi, mà còn phải thiết kế lại hệ thống chính sách, tài chính và cơ chế hỗ trợ theo hướng đồng bộ, gắn kết giữa các trụ cột. Cách tiếp cận hệ sinh thái đòi hỏi sự phối hợp thực chất giữa chính sách, tài chính, thị trường và nâng cao năng lực, qua đó tạo điều kiện để các tác nhân trong chuỗi giá trị, đặc biệt là hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận hiệu quả hơn với thông tin, nguồn lực và cơ hội phát triển.

Bà cũng kỳ vọng báo cáo, với các dữ liệu thực tiễn, sẽ không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mà còn góp phần thúc đẩy đối thoại chính sách và các hành động phối hợp cụ thể trong thời gian tới, hướng tới một nền nông nghiệp phát triển bền vững.

Bà Nguyễn Thu Hương, Quản lý Chương trình cấp cao của Oxfam tại Việt Nam cho rằng đây là nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao, phản ánh rõ xu hướng tất yếu của quá trình chuyển đổi nông nghiệp theo hướng xanh và bền vững, đồng thời góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam. Báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của tài chính như một đòn bẩy quan trọng trong việc định hướng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi này, đặc biệt thông qua các công cụ như tín dụng xanh.

Theo bà Hương, kết quả nghiên cứu đã làm rõ mức độ sẵn sàng thực hành ESG của doanh nghiệp, cũng như những rào cản trong tiếp cận nguồn tài chính bền vững, qua đó cung cấp cơ sở quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách và thúc đẩy phát triển tài chính xanh trong lĩnh vực nông nghiệp. Bà nhận định, dù các bên liên quan đều có mong muốn thúc đẩy ESG và tài chính xanh, song vẫn còn tồn tại không ít rào cản.

Bà Nguyễn Thu Hương, Quản lý Chương trình cấp cao của Oxfam tại Việt Nam phát biểu. Ảnh: Bích Ngọc

Từ các phát hiện của báo cáo và thảo luận tại sự kiện, một hướng đi đáng chú ý được gợi mở là tăng cường kết nối giữa các bên liên quan, không chỉ dừng lại ở sự tham gia, mà hướng tới phối hợp hiệu quả trong xây dựng và vận hành hệ sinh thái hỗ trợ các tác nhân trong chuỗi giá trị nông nghiệp.

Khoảng cách giữa thực hành ESG và tiếp cận tài chính xanh trong nông nghiệp

Tại sự kiện, bà Hoàng Thu Trang - đại diện nhóm nghiên cứu đã trình bày những phát hiện chính của báo cáo “Hướng tới nông nghiệp bền vững: Thực hành khung ESG và tiếp cận tài chính bền vững của các tác nhân nhỏ và vừa trong chuỗi giá trị nông nghiệp”.

Kết quả khảo sát cho thấy việc triển khai ESG trong các hợp tác xã và doanh nghiệp còn thiếu đồng đều giữa ba trụ cột môi trường, xã hội và quản trị. Trong khi các yếu tố môi trường và xã hội được quan tâm và thực hành tương đối phổ biến, thì khía cạnh quản trị vẫn là điểm yếu. Điều này phản ánh thực tế rằng nhiều doanh nghiệp tiếp cận ESG chủ yếu để đáp ứng yêu cầu từ thị trường hoặc chính sách, thay vì xuất phát từ chiến lược phát triển nội tại. Qua đó, khoảng cách giữa nhận thức - năng lực - giá trị trong thực hành ESG vẫn cần được thu hẹp.

Liên quan đến tiếp cận tài chính bền vững, báo cáo chỉ ra một nghịch lý đáng chú ý: các nguồn tài chính xanh vẫn chưa đến được với nhóm tác nhân chiếm tỷ trọng lớn nhất trong ngành - hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ. Trong số 97 đơn vị được khảo sát, dù có tới 54% đã tham gia ít nhất một chứng nhận nông nghiệp bền vững, nhưng chỉ duy nhất 1 đơn vị tiếp cận được nguồn tài chính xanh. Phần lớn nguồn vốn hiện nay vẫn đến từ tín dụng truyền thống (57%) và vay mượn từ người thân (55%), cho thấy khoảng cách đáng kể giữa thực hành bền vững và khả năng tiếp cận nguồn lực tài chính phù hợp.

Bà Hoàng Thu Trang, chuyên gia tư vấn độc lập, đại diện nhóm nghiên cứu khuyến nghị chính sách nhằm thúc đẩy ESG và tài chính bền vững trong nông nghiệp. Ảnh: Bích Ngọc

Báo cáo cũng nhấn mạnh, rào cản không nằm ở việc thiếu thực hành ESG, mà chủ yếu xuất phát từ các điều kiện tín dụng truyền thống như yêu cầu về tài sản bảo đảm, năng lực xây dựng phương án kinh doanh và hệ thống quản trị còn hạn chế. Bên cạnh đó, khoảng 80% đơn vị cho biết chưa từng tiếp cận thông tin về tín dụng xanh, phản ánh hạn chế lớn về thông tin và kết nối với thị trường tài chính.

Một thực tế khác được chỉ ra là dòng vốn tài chính xanh hiện chủ yếu tập trung vào các doanh nghiệp quy mô lớn hoặc các dự án đã đáp ứng sẵn các tiêu chuẩn, trong khi hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ - lực lượng chiếm phần lớn trong sản xuất nông nghiệp vẫn đứng ngoài cuộc. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc thiết kế lại các công cụ tài chính, đồng thời tăng cường vai trò trung gian của các tổ chức hỗ trợ nhằm thu hẹp khoảng cách giữa thị trường vốn và các tác nhân nhỏ trong chuỗi giá trị.

Trong 1-3 năm tới, nhu cầu về tài chính bền vững trong nông nghiệp được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng, đặc biệt đối với các hoạt động như canh tác bền vững, phát triển kinh tế tuần hoàn và đáp ứng các tiêu chuẩn, chứng nhận nông nghiệp. Trước bối cảnh đó, việc rà soát và tháo gỡ các điểm nghẽn trong tiếp cận vốn là yêu cầu cấp thiết, nhằm đảm bảo các chính sách tín dụng xanh và tín dụng nông nghiệp, nông thôn được triển khai hiệu quả. Đồng thời, việc thiết kế các công cụ tài chính phù hợp với đặc thù của hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ đóng vai trò then chốt trong thúc đẩy thực hành ESG theo hướng dài hạn và thực chất hơn.

Đối thoại đa bên thúc đẩy tài chính xanh cho nông nghiệp

Sau phần công bố báo cáo, sự kiện tiếp tục với phiên tọa đàm đa bên về thúc đẩy tài chính xanh và thực hành ESG trong nông nghiệp, với sự tham gia của đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), Oxfam tại Việt Nam và Quỹ Impact Investment Exchange (IIX).

Tại phiên thảo luận, các diễn giả và đại biểu đã trao đổi thẳng thắn, làm rõ những điểm nghẽn cốt lõi trong thúc đẩy tài chính xanh cho lĩnh vực nông nghiệp. Trong đó, nổi bật là khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn triển khai; những hạn chế trong tiếp cận vốn của hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ; cũng như yêu cầu cấp thiết về tăng cường liên kết chuỗi giá trị và chia sẻ trách nhiệm giữa các bên trong thực hành ESG.

Toàn cảnh Phiên Tọa đàm đa bên. Ảnh: Bích Ngọc

Phiên tọa đàm cũng ghi nhận nhiều ý kiến đóng góp từ các đại biểu tham dự, cho thấy sự quan tâm ngày càng gia tăng đối với ESG và tài chính xanh trong nông nghiệp. Các ý kiến thống nhất rằng, để thúc đẩy hiệu quả dòng vốn xanh, cần chuyển từ cách tiếp cận đơn lẻ sang cách tiếp cận hệ sinh thái, trong đó các yếu tố chính sách, tài chính, thị trường và năng lực phải được thiết kế và vận hành một cách đồng bộ.

Bên cạnh đó, việc xây dựng “ngôn ngữ chung” giữa các bên liên quan, cùng với nâng cao tính minh bạch thông tin, được xác định là những điều kiện then chốt nhằm tăng cường kết nối trong chuỗi giá trị, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn lực tài chính bền vững cho khu vực nông nghiệp.