Nhân lực bán dẫn Việt Nam: Chìa khóa để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu

Nhân lực chất lượng cao: Nền tảng của hệ sinh thái bán dẫn

Trong bối cảnh ngành công nghiệp bán dẫn ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với nền kinh tế số, nguồn nhân lực không chỉ là yếu tố bảo đảm hoạt động sản xuất mà còn quyết định khả năng nghiên cứu, phát triển công nghệ và tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối với Việt Nam, bài toán nhân lực vì thế cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với chiến lược phát triển toàn diện hệ sinh thái bán dẫn, từ thiết kế vi mạch, chế tạo, lắp ráp, kiểm thử đến vật liệu, thiết bị và các ngành công nghiệp hỗ trợ.

Chia sẻ tại Hội nghị SEMICONNECT Vietnam 2026, bà Fleur Gribnau - Bí thư thứ nhất phụ trách Kinh tế, Đại sứ quán Vương quốc Hà Lan tại Việt Nam đã chia sẻ kinh nghiệm phát triển ngành công nghiệp bán dẫn Hà Lan, trong đó nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những ưu tiên quan trọng.

Theo định hướng được chia sẻ, nhu cầu nhân lực của ngành không chỉ giới hạn ở các nhà khoa học và kỹ sư thiết kế chip mà còn mở rộng sang những lĩnh vực như khoa học vật liệu, cơ khí chính xác, điện tử, tự động hóa, phần mềm và quản lý sản xuất công nghệ cao.

Điều này cho thấy, để phát triển ngành bán dẫn, một quốc gia cần xây dựng lực lượng lao động đa dạng về chuyên môn, có khả năng đáp ứng những yêu cầu khác nhau trong hệ sinh thái công nghệ.

Bà Fleur Gribnau cho rằng cơ hội hợp tác bán dẫn giữa Hà Lan và Việt Nam đang mở rộng theo nhiều hướng. Ảnh: Hoàng Tùng

Bà Fleur Gribnau cũng nhấn mạnh vai trò của hợp tác quốc tế trong đào tạo và phát triển kỹ năng. Đây là kinh nghiệm và bài học thực tiễn mà Việt Nam cần tham khảo thêm trong quá trình xây dựng đội ngũ nhân lực công nghệ cao. Thay vì chỉ tập trung vào một số vị trí chuyên môn, phát triển nhân lực bán dẫn cần gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, sự phát triển của công nghệ và khả năng tham gia vào các công đoạn khác nhau của chuỗi giá trị.

Việt Nam có nền tảng đào tạo, nhưng còn khoảng trống về năng lực

Bà Trần Thị Minh Thư - Phụ trách Hợp tác Quốc tế, Trung tâm Quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, hệ sinh thái bán dẫn Việt Nam cho biết, Trung tâm đang từng bước hình thành, song vẫn tồn tại những khoảng trống về năng lực doanh nghiệp và nguồn nhân lực.

Theo báo cáo của Trung tâm Quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, trong lĩnh vực thiết kế chip, Việt Nam có 58 doanh nghiệp, gồm 13 doanh nghiệp trong nước và 45 doanh nghiệp nước ngoài với khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế. Ở lĩnh vực lắp ráp, kiểm thử và đóng gói, có hơn 10 dự án cùng khoảng 6.000 kỹ sư làm việc tại các doanh nghiệp nước ngoài. Trong khi đó, theo hiện trạng được trình bày tại hội nghị, Việt Nam chưa có nhà máy chế tạo chip đi vào hoạt động, dù Viettel đã khởi công xây dựng nhà máy chế tạo chip công nghệ cao.

Những con số này phản ánh sự hiện diện ngày càng rõ nét của Việt Nam trong một số công đoạn của chuỗi giá trị bán dẫn, đồng thời cho thấy dư địa phát triển còn lớn. Thách thức không chỉ nằm ở việc mở rộng quy mô doanh nghiệp hay gia tăng số lượng kỹ sư mà còn ở khả năng phát triển năng lực công nghệ trong nước, nâng cao chất lượng nhân lực và tăng cường liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái.

Trung tâm Phenikaa Đào tạo Thiết kế vi mạch bán dẫn. Ảnh: Phenikaa

Về đào tạo, cả nước có 166 trường đại học có ngành liên quan đến bán dẫn. Đây là nền tảng quan trọng để mở rộng nguồn cung nhân lực cho ngành công nghiệp có hàm lượng công nghệ cao. Tuy nhiên, theo bà Trần Thị Minh Thư, yêu cầu đặt ra là phải tăng cường kết nối giữa nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, đồng thời nâng cao năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo thử nghiệm và thương mại hóa sản phẩm.

Thực tế này cho thấy số lượng cơ sở đào tạo và người học mới là một phần của bài toán. Để đáp ứng nhu cầu phát triển ngành, nhân lực cần được trang bị kiến thức chuyên môn phù hợp, kỹ năng thực hành và khả năng vận dụng kiến thức vào môi trường sản xuất, nghiên cứu thực tế. Đồng thời, doanh nghiệp trong nước cũng cần nâng cao năng lực tiếp nhận, sử dụng và phát triển công nghệ, tạo thêm cơ hội việc làm để thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao.

Đào tạo liên ngành, gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp

Nhằm thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp bán dẫn và nguồn nhân lực phục vụ lĩnh vực này, Việt Nam đã ban hành các văn bản quan trọng.

Cụ thể, Quyết định số 1018/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050 đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế, một nhà máy chế tạo chip bán dẫn quy mô nhỏ và 10 nhà máy đóng gói, kiểm thử, đồng thời phát triển lực lượng nhân lực ngành bán dẫn đạt trên 50.000 kỹ sư, cử nhân.

Cùng ngày, Quyết định số 1017/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050 đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực có trình độ từ đại học trở lên, trong đó có ít nhất 42.000 kỹ sư, cử nhân, 7.500 học viên thạc sĩ và 500 nghiên cứu sinh.

Chương trình cũng đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 15.000 nhân lực trong lĩnh vực thiết kế, 35.000 nhân lực phục vụ sản xuất, đóng gói, kiểm thử và các công đoạn khác, đào tạo chuyên sâu về trí tuệ nhân tạo cho ít nhất 5.000 nhân lực và bồi dưỡng chuyên môn bán dẫn cho 1.300 giảng viên.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, chương trình chú trọng chuẩn hóa nội dung đào tạo, đầu tư phòng thí nghiệm, phát triển đội ngũ giảng viên và tăng cường hợp tác giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Những định hướng trên cho thấy phát triển nhân lực bán dẫn không chỉ là bài toán mở rộng quy mô đào tạo mà còn đòi hỏi nâng cao chất lượng chuyên môn, năng lực thực hành và khả năng đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Từ góc nhìn của giáo dục đại học, ông Hà Thúc Viên - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Đức (VGU) nhấn mạnh vai trò của mô hình đào tạo theo tiêu chuẩn Đức trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, gắn kết giáo dục đại học với nghiên cứu khoa học và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Nhà trường hiện đang tham gia phát triển nguồn nhân lực phục vụ những lĩnh vực chiến lược như bán dẫn. Theo định hướng của VGU, đào tạo nhân lực bán dẫn không nên chỉ tập trung vào thiết kế vi mạch mà cần bao quát toàn bộ chuỗi giá trị, từ thiết kế, kiểm thử, đóng gói đến sản xuất, thiết bị và ứng dụng. Đặc thù của ngành đòi hỏi sự kết hợp liên ngành giữa kỹ thuật điện, công nghệ máy tính, vật lý, quang học, khoa học vật liệu, cơ khí và cơ điện tử.

Vì vậy, chương trình đào tạo cần tăng cường thực hành trên thiết bị thực tế, phát triển năng lực phân tích, kiểm chứng thiết kế, bảo đảm chất lượng, sử dụng tiếng Anh và làm việc nhóm. Các lộ trình đào tạo cũng cần được xây dựng phù hợp với từng trình độ, từ kỹ thuật viên đến cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ, qua đó đáp ứng nhu cầu nhân lực đa dạng của ngành công nghiệp bán dẫn.

Ông Hà Thúc Viên phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Hoàng Tùng

Một vấn đề đáng chú ý là khoảng cách giữa kiến thức được trang bị trong nhà trường và yêu cầu thực tế tại doanh nghiệp. Dù nguồn cung nhân lực đang tăng, ngành vẫn đối mặt với những thách thức liên quan đến mức độ sẵn sàng làm việc của sinh viên tốt nghiệp, thời gian đào tạo bổ sung tại doanh nghiệp và khả năng tuyển dụng của các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới cách tiếp cận trong đào tạo. Thay vì chỉ đánh giá người học thông qua kiến thức lý thuyết, cần chú trọng năng lực thực hành, kết quả thực tập, khả năng giải quyết vấn đề và mức độ đáp ứng các yêu cầu công việc cụ thể. Sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ quá trình xây dựng chương trình đào tạo sẽ giúp nhà trường xác định đúng nhu cầu, điều chỉnh nội dung giảng dạy và nâng cao khả năng thích ứng của người học sau tốt nghiệp.

Hợp tác ba bên để thu hẹp khoảng cách nhân lực

Để giải quyết những thách thức trên, VGU đề xuất tăng cường hợp tác ba bên giữa trường đại học, tổ chức nghiên cứu ứng dụng và doanh nghiệp theo mô hình của Đức. Trong đó, trường đại học đảm nhiệm đào tạo nền tảng và nghiên cứu; tổ chức nghiên cứu ứng dụng thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ; doanh nghiệp cung cấp yêu cầu kỹ thuật thực tế, cơ hội thực tập, việc làm và phản hồi về chất lượng đào tạo.

Mô hình này hướng tới hình thành mối liên kết xuyên suốt giữa đào tạo, nghiên cứu và sản xuất. Thông qua các dự án nghiên cứu chung, chương trình thực tập, chia sẻ cơ sở vật chất và phòng thí nghiệm, người học có thêm điều kiện tiếp cận công nghệ và quy trình làm việc thực tế. Trong khi đó, doanh nghiệp có thể tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển nhân lực, giảm khoảng cách giữa yêu cầu tuyển dụng và năng lực của người lao động.

Bên cạnh đó, việc phát triển đội ngũ giảng viên, thúc đẩy các chương trình đào tạo liên ngành và xây dựng hệ thống đánh giá năng lực dựa trên kết quả thực hành cũng là những giải pháp được VGU đề xuất. Nhà trường hướng tới trở thành đầu mối hợp tác Việt Nam - Đức trong đào tạo liên ngành về thiết kế, kiểm thử và đánh giá độ tin cậy của vi mạch bán dẫn, góp phần đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao cho ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam.

Nhìn từ kinh nghiệm Hà Lan, thực trạng hệ sinh thái trong nước và mô hình đào tạo của VGU, có thể thấy phát triển nhân lực bán dẫn không phải nhiệm vụ riêng của các trường đại học hay doanh nghiệp, mà cần sự phối hợp đồng bộ giữa đào tạo, nghiên cứu, chính sách và nhu cầu thị trường. Hợp tác quốc tế có thể bổ sung kinh nghiệm và nguồn lực, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào khả năng xây dựng năng lực thực chất trong nước.

Trong giai đoạn tới, cùng với việc mở rộng quy mô đào tạo, Việt Nam cần chú trọng chất lượng đầu ra, năng lực thực hành, khả năng nghiên cứu và sự gắn kết giữa người học với môi trường sản xuất. Quan trọng hơn, phát triển nhân lực cần song hành với nâng cao năng lực của doanh nghiệp nội địa, mở rộng hoạt động nghiên cứu và từng bước hình thành các năng lực công nghệ có giá trị trong chuỗi cung ứng.

Đây sẽ là nền tảng để Việt Nam không chỉ cung cấp lao động cho ngành bán dẫn, mà còn từng bước nâng cao khả năng làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.