Việt Nam tăng cường hợp tác quốc tế về năng lượng và thương mại tự do

3 trụ cột chính của Chiến lược năng lượng Việt Nam trong kỷ nguyên thương mại mới

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam nhấn mạnh, năng lượng và thương mại tự do không còn là hai lĩnh vực tách rời, mà đã hòa quyện, trở thành động lực kép của tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Trong kỷ nguyên mới, “xanh” đang trở thành tấm hộ chiếu bắt buộc của hàng hóa khi tham gia thị trường quốc tế.

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: Duyên Nguyễn

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, năng lượng và thương mại tự do không còn là hai câu chuyện riêng biệt mà đã hòa quyện làm một, trở thành động lực kép định hình nền kinh tế toàn cầu trong thế kỷ 21.

Về bức tranh chuyển dịch năng lượng của Việt Nam hiện nay, ông Tuấn cho biết, tại Hội nghị COP26, Thủ tướng Chính phủ Việt Nam đã đưa ra cam kết mạnh mẽ về đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây là một mệnh lệnh chính trị và kinh tế, thể hiện tầm nhìn dài hạn của Việt Nam. Để hiện thực hóa cam kết đó, Quy hoạch điện VIII hiệu chỉnh đã được phê duyệt đưa ra một lộ trình đầy tham vọng với việc ưu tiên tối đa cho năng lượng tái tạo, lộ trình giảm đốt than, khí LNG như một cầu nối đòi hỏi nhu cầu vốn rất lớn cũng như yêu cầu về công nghệ để đáp ứng. Trong bối cảnh đó, giải pháp tối ưu nhất cho Việt Nam chính là hợp tác quốc tế sâu rộng và thực chất. Chúng ta xác định một chiến lược hợp tác năng lượng dựa trên ba trụ cột chính”.

Cụ thể 3 trụ cột gồm: trụ cột 1 là hợp tác về tài chính xanh và chia sẻ rủi ro. Việt Nam đánh giá cao và đang tích cực triển khai Thỏa thuận Đối tác chuyển dịch năng lượng bình đẳng (JETP) với nhóm các đối tác quốc tế. "Tuy nhiên, chúng ta cần nhiều hơn thế. Để giải quyết điều này, chúng ta cần kêu gọi các cơ chế tài chính hỗn hợp. Nghĩa là, sử dụng nguồn vốn ưu đãi của các tổ chức phát triển quốc tế để làm vốn mồi, giúp giảm thiểu rủi ro và nâng cao tính khả thi tài chính cho các dự án năng lượng tái tạo, từ đó thu hút dòng vốn tư nhân khổng lồ đang chờ đợi", ông Tuấn cho biết.

Trụ cột 2 là hợp tác công nghệ và R&D chuyển từ mô hình mua bán thiết bị đơn thuần sang mô hình hợp tác phát triển và chuyển giao công nghệ, khuyến khích các tập đoàn năng lượng hàng đầu thế giới không chỉ đến đây để bán tuabin hay tấm pin mà thay vào đó là thiết lập các trung tâm R&D, hợp tác với các viện trường của Việt Nam để nội địa hóa công nghệ, đặc biệt là công nghệ lưới điện thông minh và lưu trữ năng lượng,…

Trụ cột 3 là hợp tác về cơ chế chính sách và thị trường. Theo ông Tuấn, công nghệ không thể đi trước thể chế, do đó, cần nỗ lực hoàn thiện khung pháp lý cho cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), phát triển thị trường tín chỉ carbon,… để xây dựng một thị trường điện cạnh tranh minh bạch, tạo sân chơi bình đẳng cho các nhà đầu tư. Bên cạnh đó, hợp tác khu vực, đặc biệt là việc hiện thực hóa Lưới điện ASEAN để mua bán điện xuyên biên giới, là chìa khóa để tối ưu hóa nguồn lực và cân bằng tải trong khu vực.

Ảnh minh họa

Năng lượng xanh - “tấm hộ chiếu” mới của hàng Việt

Theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, với độ mở kinh tế cao và việc tham gia hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, Việt Nam đang cảm nhận rất rõ sự dịch chuyển này. Khi các hàng rào thuế quan truyền thống dần được dỡ bỏ, những “hàng rào kỹ thuật xanh” lại nổi lên mạnh mẽ, điển hình là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, cùng các đạo luật khí hậu đang hình thành tại Mỹ và nhiều thị trường lớn khác.

Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, bức tranh chuyển dịch năng lượng không chỉ có gam màu sáng. Việt Nam đang chịu áp lực kép: vừa phải đáp ứng nhu cầu điện tăng trưởng nhanh, khoảng 8-10% mỗi năm, để phục vụ phát triển kinh tế; vừa phải thực hiện chuyển đổi xanh một cách triệt để. Riêng giai đoạn đến năm 2030, ước tính Việt Nam cần hơn 136 tỷ USD cho đầu tư nguồn và lưới điện - một con số đặt ra thách thức rất lớn về tài chính và thể chế.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Bùi Xuân Bình, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc GG Power cho rằng, trong cuộc cạnh tranh thu hút dòng vốn FDI công nghệ cao từ bán dẫn, trung tâm dữ liệu đến điện tử chính xác - yếu tố quyết định không còn là ưu đãi thuế, mà là nguồn điện sạch, ổn định và có khả năng mở rộng nhanh.

“Không một nhà đầu tư nào sẵn sàng vận hành dây chuyền trị giá hàng tỷ USD nếu điện áp liên tục dao động hoặc lưới điện không chứng minh được tỷ lệ điện sạch thực sự sử dụng”, ông Bình nhấn mạnh.

Áp lực còn lớn hơn trong xuất khẩu. CBAM của EU cùng các tiêu chuẩn môi trường mới đang biến năng lượng sạch thành “giấy thông hành” của hàng hóa. Dù điện gió, điện mặt trời tại Việt Nam tăng trưởng nhanh, tính biến thiên cao khiến nhiều doanh nghiệp không thể sử dụng liên tục cho sản xuất. Trong bối cảnh đó, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) trở thành điều kiện kỹ thuật then chốt để năng lượng tái tạo thực sự đi vào sản xuất, thay vì chỉ tồn tại trên báo cáo công suất lắp đặt.

Theo ông Bình, không phải ngẫu nhiên Quy hoạch điện VIII xác định BESS là cấu phần bắt buộc để nâng cao tỷ trọng năng lượng tái tạo. Việt Nam được dự báo cần từ 10-16 GW BESS trong giai đoạn tới nhằm giảm cắt giảm điện mặt trời, ổn định lưới điện khu vực và nâng cao độ tin cậy của hệ thống. Theo BloombergNEF, tổng nhu cầu đầu tư cho năng lượng sạch và lưu trữ của Việt Nam đến năm 2050 có thể đạt 313-600 tỷ USD, đủ lớn để hình thành một ngành công nghiệp hoàn chỉnh.