Bài 3: Từ lối đi tắt đến công nghệ dài hơi

Sau những chiếc xe và câu hỏi về tri thức

Một chiếc taxi Xanh SM rời trạm sạc, một chuyến VinBus áp vào nhà chờ, một ô tô điện gia đình im tiếng giữa dòng xe ken đặc. Ở hai kỳ trước, chúng ta đã nhìn thấy một điều, xe điện VinFast đã rời phòng trưng bày để bước vào đời sống thường ngày. Nhưng một nền công nghiệp không thể được đo mãi bằng số phương tiện trên đường. Đến lúc phải hỏi sâu hơn, bên trong những chiếc xe ấy, Việt Nam thực sự đang làm chủ được điều gì?

Một quốc gia đến sau không thể trong vài năm tự sáng tạo toàn bộ công nghệ lõi, từ pin, bán dẫn công suất đến phần mềm và tiêu chuẩn an toàn. Điều đáng xét không phải doanh nghiệp có tiếp nhận công nghệ bên ngoài hay không, mà là tiếp nhận ở cấp độ nào - mua linh kiện để lắp ráp, hay học cách thiết kế, tích hợp, hiệu chỉnh, sản xuất và từng bước tự quyết định phẩm chất sản phẩm.

VinFast bước vào cuộc đua khi Việt Nam chưa có sẵn một ngành ô tô nội địa đủ sâu. Lựa chọn của hãng là nén thời gian, tìm đối tác quốc tế, xây nhà máy, mạng sạc và thị trường gần như đồng thời, rồi dùng vận hành thực tế để tích lũy năng lực.

... Các giải pháp công nghệ được liên tục nâng cấp, đó là cách chiếm lĩnh thị trường mạnh mẽ và định vị thương hiệu bền vững nhất

Sự độc đáo không nằm ở tuyên bố mọi công nghệ đều “thuần Việt”, mà ở vị trí người tích hợp hệ thống, đó là kết nối pin, phần mềm, sản xuất, hạ tầng sạc và dịch vụ vận tải. Từ tiếp thu đến làm chủ còn xa; nhưng không có năng lực tích hợp, sẽ không có điểm xuất phát.

Trong ô tô điện, pin quyết định giá thành, quãng đường, tốc độ sạc, an toàn và tâm lý người mua. Bởi vậy, khát vọng tự chủ xe điện sẽ mỏng nếu không hình thành được năng lực về pin.

Còn nhớ, tháng 11/2022, VinES và Gotion, Inc., thành viên của Gotion High-Tech, động thổ nhà máy liên doanh sản xuất cell pin sạc LFP tại Khu kinh tế Vũng Áng, Hà Tĩnh. Dự án có tổng vốn đầu tư gần 6.330 tỷ đồng, quy mô 14 ha, công suất thiết kế 5 GWh mỗi năm, tương đương khoảng 30 triệu cell pin, phục vụ xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng. Theo thông tin địa phương, nhà máy VinES - Gotion đã vận hành sản xuất từ đầu năm 2025.

Đến tháng 5/2026, hồ sơ VinFast công bố với SEC xác nhận chuỗi sản xuất pin tích hợp tại Hà Tĩnh hiện gồm nhà máy lắp ráp pack pin và nhà máy cell pin LFP liên doanh với Gotion, tạo thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược nội địa hóa linh kiện, kiểm soát nguồn cung pin và nâng cao năng lực cạnh tranh của hệ sinh thái xe điện VinFast.

... Công nghệ và tư duy "chạm" nhau, đó là cách VinFast hành động trong hành trình "xanh hóa" cuộc sống của mỗi người dân

Chúng ta không thể nói Việt Nam đã làm chủ đầy đủ công nghệ tế bào pin. Công nghệ nền và kinh nghiệm quy trình còn gắn mạnh với đối tác đi trước. Nhưng nhà máy đặt tại Việt Nam cũng không chỉ có ý nghĩa biểu tượng. Kỹ sư và nhà quản lý trong nước được bước vào quy trình sản xuất, kiểm thử, truy vết lỗi, tích hợp bộ pin vào xe thương mại và chịu sức ép an toàn ngoài thực địa. Công nghệ còn truyền qua những sai số phải xử lý và tiêu chuẩn không được phép nhân nhượng.

VinFast còn từng mở cửa tiếp cận pin thể rắn. Năm 2022, thông qua một công ty thuộc Vingroup, hãng công bố đầu tư vào công ty ProLogium hợp tác phát triển thiết kế bộ pin dựa trên công nghệ của đối tác. Điều ấy không có nghĩa xe VinFast hiện đã thương mại hóa pin thể rắn. Từ hợp tác đến sản xuất đại trà là khoảng cách đầy rủi ro. Tuy nhiên, bước đi này cho thấy doanh nghiệp đến sau không chỉ tìm nguồn cung cho hiện tại, mà còn cố đứng gần những công nghệ có thể định hình vòng cạnh tranh kế tiếp.

Hợp tác với NXP về ứng dụng ô tô thông minh cũng cho thấy cạnh tranh đã chuyển sang quản trị năng lượng, cảm biến, phần mềm và kết nối - phần “trí tuệ” của chiếc xe.

Đáng chú ý, hồ sơ VinFast nộp Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ tháng 5/2026 nêu kế hoạch tái cấu trúc - nếu hoàn tất, nền tảng sản xuất trong nước sẽ hoạt động theo hợp đồng, còn VinFast tập trung vào nghiên cứu & phát triển, công nghệ, thiết kế, tài sản trí tuệ, thương hiệu, bán hàng và hậu mãi; xe vẫn được sản xuất theo thiết kế, thông số và tiêu chuẩn do VinFast cung cấp. Đây có thể là lựa chọn đặt phần giá trị trí tuệ ở trung tâm. Song nó cũng đặt ra phép thử ngược lại đó là khả năng kiểm soát chất lượng phải càng chặt chẽ hơn.

Lối đi của VinFast - từ sản phẩm Việt đến năng lực Việt

So sánh VinFast với Tesla hay BYD cần tránh cả tự ti lẫn phóng đại. Tesla coi chiếc xe là một nền tảng phần mềm, dữ liệu và năng lượng; mạng Supercharger và khả năng cập nhật phần mềm là các lợi thế điển hình. Báo cáo thường niên năm 2025 của Tesla cho biết chi phí nghiên cứu & phát triển đạt 6,411 tỷ USD, tăng 41% so với năm trước. Con số ấy cho thấy độ dày vốn và tri thức mà doanh nghiệp đến sau phải tôn trọng.

BYD đi bằng con đường khác. Doanh nghiệp Trung Quốc bắt đầu từ pin, rồi tiến vào ô tô với lợi thế tích hợp dọc sâu. Pin Blade, nền tảng điện e-Platform và quy mô sản xuất lớn tạo cho BYD một căn cốt công nghiệp mà VinFast chưa thể có trong ngắn hạn. Đến năm 2025, BYD công bố đã bán tích lũy hơn 11,9 triệu xe năng lượng mới, hiện diện tại hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ.

VinFast không khởi đầu từ phần mềm toàn cầu như Tesla, cũng không sinh ra từ một đế chế pin như BYD. Hãng đi theo mô hình tăng tốc của một quốc gia công nghiệp đi sau, hợp tác để tiếp cận công nghệ, đầu tư để hình thành năng lực sản xuất, dựng hạ tầng sạc, đưa xe vào dịch vụ quy mô lớn và dùng thị trường nội địa làm không gian học hỏi.

... VinFast gửi gắm tinh thần Việt vào những sản phẩm công nghệ, cam kết bằng thương hiệu, từng bước chinh phục thị trường trong nước và quốc tế. Ảnh minh họa

Sáng tạo của VinFast, ở giai đoạn này, không nên được thổi phồng thành sáng chế công nghệ lõi vượt trội. Nó nằm ở năng lực phối trí, đưa nhiều mảnh công nghệ quốc tế vào một hệ sinh thái có thể chạy trong điều kiện Việt Nam, từ khí hậu, mật độ đô thị, thói quen tiêu dùng đến bài toán sạc và vận tải dịch vụ. Đó là sáng tạo của người dựng hệ thống, quan trọng với một nền công nghiệp đi sau.

Tích hợp mới chỉ là tầng đầu. Muốn đứng vững, VinFast phải dần tạo năng lực riêng ở phần mềm điều khiển, an toàn pin, thiết kế kiến trúc xe, kiểm thử, dữ liệu vận hành và chuỗi cung ứng trong nước. Một quốc gia không tự chủ bằng cách khước từ tri thức thế giới; quốc gia ấy tự chủ khi tiếp nhận đủ sâu để một ngày có thể tạo ra tri thức mà người khác cần đến.

Việt Nam đã nhiều năm tham gia chuỗi giá trị toàn cầu bằng sản xuất và lắp ráp, trong khi phần giá trị cao nhất là thiết kế, vật liệu, tiêu chuẩn, công nghệ nền và thương hiệu thì thường nằm ở nơi khác. Xe điện đem tới một cơ hội khác, bởi ngành ô tô thế giới đang tái cấu trúc. Nhưng cơ hội không tự biến thành năng lực.

Báo cáo về chuỗi cung ứng pin Việt Nam năm 2025 của Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á chỉ ra Việt Nam vẫn nhập khẩu phần lớn vật liệu quan trọng cho pin, gồm khoảng 80% lithium và toàn bộ vật liệu cathode. Nghĩa là dù nhà máy pin và hoạt động sản xuất xe điện đã xuất hiện, nền tự chủ về nguyên liệu, vật liệu điện cực và công nghệ sâu vẫn ở giai đoạn đầu.

Việt Nam đã có thương hiệu ô tô điện nội địa, thị trường đáng kể, mạng sạc rộng và cơ sở pin đầu tiên. Nhưng từ làm ra chiếc xe đến làm ra tri thức cho chiếc xe là chặng đường dài hơn, không thể đo bằng doanh số.

Từ nay, giá trị công nghiệp của VinFast cần được nhìn qua những câu hỏi nghiêm túc như bao nhiêu kỹ sư Việt có thể giải quyết các bài toán an toàn pin và điều khiển; tỷ lệ giá trị công nghệ giữ lại trong nước tăng tới đâu; nhà cung ứng nội địa có bước vào được các linh kiện quan trọng hay vẫn đứng ở phần giá trị thấp; tài sản trí tuệ doanh nghiệp nắm giữ có tạo ra thế hệ xe tốt hơn, bền hơn và cạnh tranh hơn không.

Đường phố Việt Nam đang có nhiều xe điện mang logo Việt. Đó là thành tựu nhìn thấy được. Nhưng ý nghĩa sâu nhất của hành trình này nằm ở việc phía sau những bánh xe ấy, Việt Nam có dựng được một tầng tri thức kỹ nghệ mới hay không.

Tesla đi trước bằng phần mềm, dữ liệu và hệ sinh thái năng lượng. BYD đi trước bằng pin, chuỗi sản xuất tích hợp và quy mô. VinFast đi sau bằng con đường nhiều sức ép, đó là học nhanh, tổ chức nhanh, đưa công nghệ vào thị trường thật và cố biến phần tiếp nhận thành năng lực bản địa.

Con đường ấy không phải lối tắt đến đích. Nó chỉ là cách giành lấy quyền được bắt đầu.

Và với một đất nước đang khát khao bước khỏi vị trí gia công, quyền bắt đầu một ngành công nghiệp mới bằng chính thương hiệu của mình đã là một giá trị không nhỏ.

Vân Anh