Đào tạo kỹ sư Robot và AI: Đón đầu tương lai từ giảng đường

Từ nhu cầu thực tiễn đến quyết định mở ngành mới

Bối cảnh những năm 2015-2020, những định hướng của CMCN lần thứ 4 đang bắt đầu có những bước tiến mạnh mẽ trong xã hội. Những khái niệm và ứng dụng của trí tuệ nhân tạo (AI), robot, tự động hóa thông minh hay chuyển đổi số dần trở thành phổ biến, thu hút sự quan tâm lớn của các nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và trường đại học, viện nghiên cứu. Tại một số trường đại học trong nước lúc này đã xây dựng ngành đào tạo thường phổ biến dưới tên Cơ điện tử mà đối tượng là các hệ cơ-điện tử, trong đó robot là tiêu biểu. Cũng trong thời gian này AI đã thâm nhập dần vào cuộc sống với những ứng dụng hiệu quả như thị giác máy, dịch thuật, xử lý dữ liệu, dự báo,… cho thấy khả năng giúp “thông minh hóa” các lĩnh vực kỹ thuật.

GS.TS. Lê Hùng Lân - Giảng viên cao cấp Bộ môn Điều khiển học, Trường Đại học Giao thông vận tải cho rằng thực tế phát triển của khoa học và công nghệ trên thế giới cho thấy hai lĩnh vực này có thể kết hợp với nhau tạo ra sản phẩm mới “Robot hay máy móc thông minh”, không thể thiếu trong sản xuất hiện đại. Ngành Kỹ thuật robot và Trí tuệ nhân tạo được coi là ngành khoa học giao thoa giữa công nghệ robot và trí tuệ nhân tạo nhằm tạo ra những máy móc thông minh, có trí tuệ nhân tạo, để thực hiện những nhiệm vụ phức tạp.

Dự báo trước xu hướng, yêu cầu phát triển loại hình robot thông minh này và nhu cầu nguồn nhân lực phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước, Bộ môn Điều khiển học, Khoa Điện - Điện tử, Trường Đại học Giao thông vận tải (GTVT), đã đề xuất Bộ giáo dục và Đào tạo cho phép mở ngành đào tạo thí điểm kỹ sư Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo và nhận được sự đồng ý tuyển sinh từ năm 2021. Đây là chương trình đào tạo đầu tiên trong nước về lĩnh vực này.

Mục tiêu của chương trình đào tạo là đáp ứng nguồn nhân lực có trình độ đại học, có khả năng phát triển các ứng dụng trí tuệ nhân tạo cài đặt vào robot, tạo ra robot hay các máy thông minh có khả năng thực hiện các nhiệm vụ phức tạp. Đặc điểm của ngành học là không tập trung vào thiết kế, chế tạo robot hay chuyên sâu về trí tuệ nhân tạo, mà là sự kết hợp, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, “thổi hồn” vào khung robot, thông minh hóa robot. Các khối kiến thức cơ bản của chương trình đào tạo bên cạnh các nền tảng cơ bản bao gồm các khối chính: (1) cơ khí (động học, động lực học robot, …); (2) điện tử - điều khiển - tự động hóa; (3) công nghệ thông tin (lập trình, trí tuệ nhân tạo, khai thác dữ liệu, …).

Đến nay, khóa đào tạo kỹ sư ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo đầu tiên tốt nghiệp đúng vào dịp robot và trí tuệ nhân tạo đã được xác định thuộc Danh mục công nghệ và sản phẩm công nghệ chiến lược theo Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, cho thấy sự ra đời của ngành đào tạo Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo là hết sức kịp thời và đúng đắn.

Sinh viên Lớp robot và AI tham gia trải nghiệm tại doanh nghiệp. Ảnh: Bộ môn cung cấp

Đào tạo kỹ sư có tư duy tích hợp robot và AI

Chia sẻ về quá trình xây dựng chương trình đào tạo, PGS.TS. Trịnh Lương Miên, Phó trưởng khoa Điện - Điện tử, Trưởng Bộ môn Điều khiển học, Trường Đại học GTVT cho biết: Kỹ thuật robot và trí tuệ nhân tạo không phải là lĩnh vực hoàn toàn mới đối với sản xuất công nghiệp ở Việt Nam. Trong các nhà máy, dây chuyền tự động hóa, logistics, giao thông thông minh, robot công nghiệp và các giải pháp AI đã từng bước được ứng dụng. Tuy nhiên, xét trong hệ thống đào tạo đại học, đặc biệt là trong truyền thống đào tạo hơn 30 năm của Khoa Điện - Điện tử, trường Đại học Giao thông vận tải, đây là một hướng đào tạo mới, hiện đại và có tính liên ngành rất cao.

Bộ môn Điều khiển học được nhà trường giao nhiệm vụ trực tiếp xây dựng, quản lý và tổ chức đào tạo ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo, tuyển sinh khóa đầu tiên năm học 2021-2022 (khóa K62). Ngay từ giai đoạn chuẩn bị, bộ môn đã xác định đây không chỉ là việc mở thêm một chuyên ngành mới, mà là quá trình chuyển đổi tư duy đào tạo từ các lĩnh vực truyền thống như điều khiển, tự động hóa, sang một hệ sinh thái đào tạo tích hợp giữa robot, AI, điều khiển thông minh, thị giác máy tính, hệ nhúng, IoT và chuyển đổi số.

“Hiện nay robot đã mở rộng sang robot di động, robot tự hành, robot dịch vụ, robot cộng tác, robot trong logistics, y tế, nông nghiệp, giao thông và đô thị thông minh. Tương tự, AI cũng không còn dừng ở các thuật toán nhận dạng hay phân loại dữ liệu, mà đã phát triển mạnh sang học sâu, thị giác máy tính, học tăng cường, AI tạo sinh, hệ thống thông minh nhúng và AI biên. Những kỹ năng, thuật toán AI mới được sinh viên ngày nay tự cập nhật, học khai thác rất nhanh, thậm chí có thể vượt hình dung của người dạy. Vì vậy, chương trình đào tạo của ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo trường Đại học GTVT được xây dựng theo nguyên tắc vừa ổn định về nền tảng, vừa linh hoạt về công nghệ. Phần nền tảng gồm toán ứng dụng, xác suất thống kê, lý thuyết điều khiển, điện tử, cảm biến, truyền động, lập trình và hệ thống nhúng. Đây là những kiến thức cốt lõi, ít bị thay thế và là điều kiện để sinh viên có thể học tiếp các công nghệ mới”.

“Điểm quan trọng của chương trình đào tạo và người dạy là giúp sinh viên biết tư duy, không chỉ biết sử dụng công cụ, mà hướng tới năng lực hiểu bản chất hệ thống. khai thác, ứng dụng, phát triển. Sinh viên cần hiểu robot là một hệ cơ - điện - điều khiển - phần mềm tích hợp; AI là công cụ giúp hệ thống có khả năng nhận thức, học hỏi và ra quyết định. Từ đó sinh viên có thể thích nghi với các nền tảng công nghệ mới, dù công cụ cụ thể có thể thay đổi theo thời gian”, PGS.TS. Trịnh Lương Miên nhấn mạnh thêm về việc cập nhật chương trình đào tạo.

Nhờ vào việc bám sát chương trình và linh hoạt cập nhật công nghệ theo chu kỳ thông qua đề cương học phần, bài tập lớn, đồ án môn học, thực hành thí nghiệm và đề tài tốt nghiệp, sau thời gian học tập, sinh viên chuyên ngành đã có nền tảng khá tốt về cơ - điện - lập trình robot và công nghệ AI. Nhiều em thể hiện được năng lực thông qua đồ án môn học, đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên, thực tập doanh nghiệp và đồ án tốt nghiệp.

Em Kiều Việt Cường - sinh viên ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo K62 Khoa Điện - Điện tử Trường Đại học Giao thông Vận tải cho biết: Ngành Robot và Trí tuệ nhân tạo là một lĩnh vực khá rộng, kết hợp kiến thức của nhiều chuyên ngành khác nhau. Trong quá trình học tập, em được trang bị kiến thức về cơ khí, điện - điện tử, điều khiển tự động và đặc biệt là lập trình robot.

Chương trình đào tạo của nhà trường đã giúp chúng em có nền tảng khá toàn diện để có thể tiếp cận các công nghệ mới cũng như giải quyết những bài toán thực tế trong sản xuất và công nghiệp. Hiện tại em khá tự tin với những kiến thức đã được trang bị trong quá trình học tập. Một trong những điểm thuận lợi là nhà trường thường xuyên tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận thực tế tại doanh nghiệp.

Trong các kỳ nghỉ hè, chúng em được các thầy cô, đặc biệt là thầy Lê Hùng Lân, kết nối với doanh nghiệp để thực tập từ một đến hai tháng. Qua đó, sinh viên có cơ hội trải nghiệm môi trường làm việc thực tế, hiểu được nhu cầu của doanh nghiệp và áp dụng kiến thức đã học vào công việc cụ thể.

Điều em tâm đắc nhất là được tiếp cận những học phần chuyên sâu và hiện đại về robot. Thông qua các môn học này, chúng em được tìm hiểu về robot công nghiệp, robot di động đa hướng cũng như các hệ thống robot thông minh.

Ngoài ra, ở năm cuối, chúng em được học học phần Trí tuệ nhân tạo trong điều khiển tự động hóa. Môn học này giúp sinh viên tiếp cận các thuật toán tối ưu, ứng dụng AI để nâng cao khả năng vận hành và tính thông minh của hệ thống robot. Theo em, đây là những kiến thức rất có giá trị và phù hợp với xu hướng phát triển công nghệ hiện nay.

Em Kiều Việt Cường - sinh viên ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo K62 Khoa Điện - Điện tử trường Đại học Giao thông Vận tải với mô hình của mình tại lễ bảo vệ đồ án tốt nghiệp. Ảnh: Đỗ Phương

Bên cạnh đó, là sự hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp đã góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, trong bối cảnh nhu cầu xã hội đối với nhân lực robot, AI và tự động hóa thông minh đang tăng nhanh.

Là đơn vị đã đồng hành cùng Bộ môn Điều khiển học trong chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo. Ông Phạm Văn Quyền, Giám đốc kỹ thuật Công ty RTC technology Việt Nam cho biết, là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tự động hóa, nghiên cứu và phát triển các sản phẩm công nghệ cao. Từ đầu năm 2026, công ty đã triển khai chương trình hợp tác với nhà trường nhằm kết nối đào tạo với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, đồng thời tạo cơ hội cho sinh viên tiếp cận môi trường làm việc chuyên nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Theo đó, hai bên phối hợp xây dựng các chương trình đào tạo gắn với nhu cầu tuyển dụng kỹ sư chất lượng cao của doanh nghiệp. Công ty RTC hiện có nhu cầu lớn về nguồn nhân lực kỹ thuật, đặc biệt trong các lĩnh vực nghiên cứu, phát triển sản phẩm và triển khai các giải pháp tự động hóa phục vụ sản xuất công nghiệp.

Bên cạnh hoạt động tham quan, doanh nghiệp còn tổ chức các buổi đào tạo chuyên môn dành cho sinh viên, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn trong nghiên cứu, phát triển sản phẩm và vận hành hệ thống tự động hóa. Các chương trình đào tạo được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa kiến thức học thuật và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Song song với đó, Công ty RTC cũng tiếp nhận sinh viên năm thứ ba và năm thứ tư đến thực tập tại doanh nghiệp. Thông qua quá trình thực tập, sinh viên được tiếp cận trực tiếp với các dự án thực tế, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp và tích lũy kinh nghiệm làm việc trước khi chính thức tham gia thị trường lao động. Hiện tại công ty đang triển khai tài trợ gói thiết bị Kit cho nhà trường về mảng Machine Vision và AGV để các bạn sinh viên có được những thiết bị học tập tại phòng thí nghiệm tốt nhất.

Khóa kỹ sư đầu tiên đón cơ hội từ công nghệ chiến lược

Các doanh nghiệp sản xuất, logistics, giao thông, đô thị thông minh, cảng biển, đường sắt, hàng không, công nghiệp phụ trợ và chuyển đổi số hiện nay đều có nhu cầu nhân lực có khả năng làm việc với hệ thống tự động, robot và AI. Robot, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo không chỉ là ngành học hấp dẫn, mà còn là hạ tầng nhân lực cho công nghiệp hiện đại, chuyển đổi số quốc gia, giao thông thông minh và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Đây là cơ hội tốt cho việc làm của sinh viên sau khi ra trường.

Kết thúc chương trình bảo vệ đồ án tốt nghiệp, với kết quả khả quan, em Nguyễn Lâm Dũng, sinh viên K62 ngành Robot và Trí tuệ nhân tạo trường ĐHGTVT hào hứng chia sẻ: Trước ngày bảo vệ, em đã dành khá nhiều thời gian để chuẩn bị và luyện tập thuyết trình nên tương đối tự tin với nội dung nghiên cứu của mình. Sau khi kết thúc buổi bảo vệ, em cảm thấy nhẹ nhõm và vui vì những nỗ lực trong suốt quá trình nghiên cứu đã được thể hiện trước Hội đồng. Trong quá trình học tập, em đặc biệt ấn tượng với các mô hình robot bầy đàn (Swarm Robotics) - hệ thống robot có khả năng phối hợp hoạt động tương tự như đàn kiến hoặc đàn ong trong tự nhiên. Đây là hướng nghiên cứu có rất nhiều tiềm năng ứng dụng trong tương lai như tìm kiếm cứu nạn, giám sát môi trường, thu gom rác thải hoặc hỗ trợ an ninh đô thị thông minh. Nếu có điều kiện, em mong muốn vừa làm việc vừa tiếp tục nghiên cứu để phát triển chuyên môn lâu dài trong lĩnh vực này.

Sinh viên Nguyễn Lâm Dũng, sinh viên K62 ngành Robot và Trí tuệ nhân tạo trường ĐHGTVT hào hứng chia sẻ cảm xúc khi vừa bảo vệ xong đồ án tốt nghiệp. Ảnh: Đỗ Phương

PGS.TS. Trịnh Lương Miên cho biết, với một chuyên ngành mới, quá trình đào tạo chắc chắn cần tiếp tục hoàn thiện. Chẳng hạn như một số học phần cần tăng thêm thời lượng thực hành, một số nội dung công nghệ cần cập nhật nhanh hơn, và cần mở rộng hơn nữa sự tham gia của doanh nghiệp trong đào tạo. Những thách thức này đòi hỏi Bộ môn Điều khiển học sẽ phải tiếp tục nỗ lực hơn nữa.

Điểm đáng ghi nhận hiện nay là sinh viên không chỉ học theo hướng lý thuyết, mà đã từng bước hình thành tư duy hệ thống, tư duy tích hợp và tư duy giải quyết bài toán kỹ thuật. Đây là năng lực rất cần thiết đối với lĩnh vực robot và AI, vì một sản phẩm robot thông minh đòi hỏi sự kết hợp của cơ khí, điện tử, cảm biến, điều khiển, lập trình, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Sinh viên bảo vệ đồ án trước Hội đồng. Ảnh: Đỗ Phương

Gần đây, Nghị định 179/2026/NĐ-CP đang mang lại niềm vui cho thầy trò chuyên ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo.

“Đối với chuyên ngành Kỹ thuật robot và Trí tuệ nhân tạo mà Bộ môn Điều khiển học đang triển khai, chính sách này mở ra nhiều cơ hội. Khi Nhà nước xác định robot, tự động hóa và AI là những lĩnh vực cần ưu tiên, nhà trường, khoa và bộ môn sẽ có thêm căn cứ để phát triển đội ngũ, phòng thí nghiệm, học liệu, đề tài nghiên cứu và hợp tác doanh nghiệp. Khi có chính sách học bổng, các em học sinh giỏi, có năng lực về toán, lý, tin học và công nghệ sẽ có thêm động lực lựa chọn ngành robot và AI, tạo động lực để sinh viên học tập tốt hơn, khuyến khích người học phấn đấu, duy trì kết quả học tập, tham gia nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển năng lực nghề nghiệp”, PGS.TS. Trịnh Lương Miên nhấn mạnh.

Những ngày giữa tháng 6 năm 2026, thời điểm bước vào kỳ bảo vệ đồ án tốt nghiệp, không chỉ có sinh viên K62, chuyên ngành Kỹ thuật Robot và Trí tuệ nhân tạo mà cả đội ngũ cán bộ, giảng viên,… Bộ môn Điều khiển học - Trường Đại học Giao thông Vận tải đều có rất nhiều cảm xúc. Với sinh viên là khóa đầu tiên tốt nghiệp, với những người trực tiếp xây dựng chương trình và đào tạo ra lớp sinh viên đầu tiên thì đây là thành quả của một chương trình đào tạo đầy tâm huyết, khẳng định được tính đúng đắn trong định hướng phát triển của Khoa Điện - Điện tử và Bộ môn Điều khiển học. Đây là ngành học có tiềm năng lớn, phù hợp với xu thế phát triển của khoa học công nghệ, nhu cầu của thị trường lao động và chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước.

Thầy cô giáo Bộ môn Điều khiển học cùng tập thể lớp K62 chụp ảnh kỷ niệm ngày bảo vệ đồ án tốt nghiệp. Ảnh: Đỗ Phương

Đỗ Phương