Gỡ vướng chính sách thu hút nhân tài bằng thực tế cuộc sống và phát huy năng lực người tài

Tọa đàm “Chính sách đột phá thu hút nhân tài trong giáo dục đại học, khoa học công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo” do ĐH Bách khoa Hà Nội tổ chức sáng 4/11, đã thu hút được sự quan tâm của nhiều lãnh đạo các đơn vị đào tạo, chuyên gia giáo dục đến từ các viện, trường đại học

Tọa đàm là dịp để các cấp quản lý, cơ sở giáo dục, tổ chức quốc tế và doanh nghiệp cùng chia sẻ cách tiếp cận mới về chính sách nhân tài. Qua đó, đưa ra những định hướng cụ thể trong việc hiện thực hóa Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị - Nghị quyết mang tính bước ngoặt về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Chính sách thu hút nhân tài còn xa rời thực tiễn

Chia sẻ tại tọa đàm, GS.TS. Vũ Văn Yêm, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết, các cơ sở giáo dục đại học là "cái nôi" sản sinh ra tri thức của nhân loại, “trái tim” của hệ thống đào tạo nhân lực.

Theo ông, thực tế nhiều trường đại học tại Việt Nam đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt giảng viên đầu ngành rất trầm trọng, khi tỷ lệ giảng viên có trình độ giáo sư là 0,89% trên toàn hệ thống, phó giáo sư là 7,8%; đội ngũ giảng viên trình độ tiến sĩ theo số liệu năm 2024 là 33%.

Các đại biểu, lãnh đạo viện, trường tham dự tọa đàm

Bên cạnh đó, nhiều nhân tài trẻ, chuyên gia giỏi Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài cũng mong muốn được trở về cống hiến cho đất nước, nhưng chưa đủ điều kiện và chính sách còn nhiều điểm chưa phù hợp. Việc xây dựng cơ chế đặc thù để thu hút và giữ chân nhân tài là yêu cầu cấp thiết để phát triển đại học Việt Nam.

Bàn về chính sách thu hút nhân tài, TS. Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ KHCN cũng nhận định, việc thể chế hóa nghị quyết của Đảng về thu hút, đãi ngộ nhân tài thông qua những chính sách cụ thể của chúng ta đã có nhưng vẫn còn nhiều hạn chế.

Theo TS. Nguyễn Quân, không chỉ có Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị (ban hành tháng 12/2024) mới đưa ra những quyết sách thu hút, trọng dụng nhân tài, mà trước đó đã có Nghị quyết 27-NQ/TW về tri thức (ban hành năm 2008), Nghị quyết 20-NQ/TW về KHCN (ban hành năm 2012), Nghị quyết 29-NQ/TW về GDĐT (năm 2013),… chú trọng về vấn đề này.

Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Quân, sau nhiều năm các chính sách được đưa ra nhưng áp dụng vào thực tế cuộc sống chưa cao, do thiếu đồng bộ hóa hệ thống luật pháp nên các nghị quyết của Đảng chưa phát huy được vai trò chính trong thu hút nhân tài.

TS. Nguyễn Quân đưa ra ví dụ, Nghị quyết 20 cho phép áp dụng cơ chế quỹ trong việc tài trợ từ ngân sách nhà nước cho KHCN. Nghị quyết 57 nhắc lại, nhấn mạnh việc đó. Nhưng nếu chỉ quy định nội dung này trong luật KHCN là không đủ, bởi khi thực hiện ngành tài chính cho rằng cái này không có quy định trong luật Ngân sách Nhà nước.

TS. Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ KHCN cho rằng, chính sách thu hút nhân tài của Việt Nam có nhưng còn nhiều hạn chế, cần thực tế hơn và áp dụng theo thông lệ quốc tế

“Luật Ngân sách Nhà nước không cho phép cấp tiền mà không có kế hoạch. Tức là muốn nghiên cứu phải lập kế hoạch, phải được phê duyệt rồi đưa vào danh mục các nhiệm vụ của năm tiếp theo. Xong mới trình Quốc hội, Quốc hội thông qua rồi năm sau mới bố trí tiền. Nghiên cứu ở Việt Nam là phải chờ hàng năm để được ký hợp đồng, còn các nước trên thế giới áp dụng cơ chế quỹ. Tiền lúc nào cũng ở một quỹ và đề tài có đến đâu là cấp tiền đến đấy", TS. Nguyễn Quân chia sẻ.

Cũng theo TS. Nguyễn Quân, Nghị quyết 98/2023/QH15 của Quốc hội về chính sách đặc thù cho TP.HCM cũng kém khả thi. Theo Nghị quyết 98, TP.HCM có thể trả lương cho lãnh đạo các cơ sở nghiên cứu công lập của thành phố với mức tới 120 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, không có cá nhân nào dám nhận mức lương này, khi các đồng nghiệp xung quanh lương chỉ có mười mấy triệu.

Định vị nhân tài bằng những chính sách thực tế và mức thu nhập xứng đáng

Chia sẻ về những chính sách của Đại học Bách khoa Hà Nội, GS.TS. Vũ Văn Yêm cho biết, đơn vị đang áp dụng mức lương cho giảng viên trẻ tài năng từ 40 đến 150 triệu đồng/tháng. Chế độ đãi ngộ này nằm trong Đề án thu hút và tuyển dụng giảng viên trẻ tài năng, chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành giai đoạn 2025 – 2030 (HUST-Talent).

Mục tiêu của đề án nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học, góp phần đưa Đại học Bách khoa Hà Nội vào Top 150 đại học hàng đầu châu Á vào năm 2030. Hiện, đội ngũ cán bộ, giảng viên trình độ cao của Đại học Bách khoa Hà Nội có gần 900 Tiến sĩ, trên 300 Giáo sư, Phó giáo sư. Đề tài kỳ vọng đến năm 2030 thu hút và tuyển dụng được ít nhất 300 nhân tài trong và ngoài nước.

Cụ thể, nhân tài hướng đến trong đề án, là các Tiến sĩ trẻ tài năng tốt nghiệp từ các cơ sở giáo dục đại học top đầu thế giới hoặc Tiến sĩ có thành tích nghiên cứu khoa học xuất sắc vị trí giảng viên, chỉ tiêu 137 người, tập trung chính vào những ngành công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ năng lượng, công nghệ vật liệu, công nghệ sinh học,...

Các nhân tài là Giáo sư, Phó giáo sư, chuyên gia công nghệ từ doanh nghiệp, viện nghiên cứu, start-up vị trí trưởng phòng thí nghiệm nghiên cứu, trưởng nhóm nghiên cứu, chỉ tiêu 72 người.

Đề án của Đại học cũng hướng đến các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành, nhà quản lý uy tín trong nước và quốc tế vị trí mời giảng, chuyên gia, cố vấn cao cấp, số lượng 172 người.

Theo GS.TS. Vũ Văn Yêm, lực lượng tham gia đề án sẽ được chế độ lương ưu đãi trong 3 năm đầu, được tài trợ đề tài nghiên cứu và hỗ trợ đăng ký tham gia các đề tài, dự án quốc tế; môi trường nghiên cứu hiện đại; được xây dựng lộ trình phát triển, được hưởng chế độ chính sách bảo hiểm sức khỏe HustCare, hỗ trợ người thân, nhà ở, visa, hỗ trợ hành chính,…

Chính sách đối với giảng viên, tiền lương có thể dao động từ 40 - 150 triệu/tháng đối với giảng viên là tiến sĩ trẻ, tùy theo năng lực và vị trí; với trưởng phòng thí nghiệm nghiên cứu, trưởng nhóm nghiên cứu, có thể nhận mức lương từ 60 - 200 triệu/tháng.

Các đại biểu, lãnh đạo Bộ ngành, viện, trường chụp ảnh lưu niệm sau tọa đàm. Ảnh: HUST

Để chính sách về thu hút nhân tài trong giáo dục, KHCN có thể vào được cuộc sống, theo TS. Nguyễn Quân, việc đầu tiên là cần có chính sách đãi ngộ thực tế, không nên đưa ra những chính sách không khả thi. Muốn vậy, cần có cơ chế tự chủ, nhưng không phải là tự chủ cực đoan, tự chủ cả chi thường xuyên và chi đầu tư. Đơn vị đào tạo chỉ tự chủ chi, còn tự chủ đầu tư thì Nhà nước lo (cụ thể như lo cơ sở vật chất hiện đại, phòng thí nghiệm cho các viện nghiên cứu, trường đại học).

Những chính sách thu hút nhân tài còn phải là chính sách giữ chân được họ. Các nhà khoa học nước ngoài khi đến Việt Nam họ có thể chấp nhận lương thấp hơn nhưng ít nhất họ thấy được sự quan tâm, được giao việc, giao đề tài, giao dự án, giao nhóm nghiên cứu mạnh,... Họ cần có việc làm và qua việc làm có thu nhập, với mức lương cao phù hợp. Đó không phải là sáng kiến cao siêu mà là làm theo thông lệ quốc tế.

Quốc tế đã có quá trình thực hành đãi ngộ nhân tài hàng trăm năm, có những chính sách phù hợp, giữ chân được người tài và phát huy được hết năng lực sáng tạo của họ. Việt Nam không cần sáng tạo chính sách, chỉ cần làm theo như các nước tiên tiến trên thế giới đang làm là đủ.