Hiệu trưởng công lập cần làm gì trong kỷ nguyên AI và tinh gọn bộ máy?

Quyền lực của Hiệu trưởng tập trung hơn, nhưng áp lực cũng lớn hơn, đặc biệt trước "cơn sóng thần" AI và sự cạnh tranh khốc liệt từ khối tư thục. Vậy Hiệu trưởng trường công cần làm gì để biến thách thức thành cơ hội?

Trong bài viết này, chúng tôi xin chia sẻ với các Hiệu trưởng về 05 bài học quản trị nhà trường từ các mô hình giáo dục tiên tiến trên thế giới và có thể áp dụng ngay tại Việt Nam hiện nay.

1. Mô hình Quản lý dựa trên nhà trường (SBM): Bài học từ Hong Kong và Indonesia

Khi không còn Hội đồng trường, Hiệu trưởng các trường công cần một cơ chế để phát huy dân chủ, tránh độc đoán và đặc biệt là tối ưu hóa các nguồn lực. Mô hình SBM (School-Based Management) là chìa khóa: Tại Hong Kong và Indonesia, mô hình SBM trao quyền cho nhà trường tự quyết về ngân sách và nhân sự, nhưng đi kèm với cơ chế giám sát cộng đồng chặt chẽ. Vận dùng mô hình này tại Việt Nam, Hiệu trưởng cần chuyển từ tư duy "xin - cho" sang chủ động kiến tạo. Các nhà trường hãy chủ động xây dựng quy chế nội bộ minh bạch để giải trình với cơ quan quản lý và phụ huynh, biến quyền tự chủ thành công cụ nâng cao chất lượng thực chất chứ không chỉ là khẩu hiệu.

2. Cá nhân hóa học tập bằng AI (Adaptive Learning): Nhìn sang Trung Quốc và Mỹ

Trường công thường gặp khó khăn vì sĩ số lớp đông, khó quan tâm từng em. AI chính là lời giải cho bài toán "Cá nhân hóa ở quy mô lớn". Hãy nhìn mô hình Squirrel AI (Trung Quốc) hay các hệ thống như Dreambox (Mỹ). Họ sử dụng thuật toán để chia nhỏ kiến thức, phát hiện lỗ hổng của từng học sinh và gợi ý bài tập phù hợp năng lực, giúp học sinh yếu theo kịp đà và học sinh giỏi bứt phá. Không cần đợi ngân sách khổng lồ, Hiệu trưởng có thể khuyến khích giáo viên sử dụng các nền tảng AI mở hoặc LMS (Hệ thống quản lý học tập) có tính năng thích ứng (Adaptive Learning) để giao bài tập và đánh giá học sinh, thay vì cách dạy "đồng phục" cho cả lớp. Việc triển khai không khó, khó là Hiệu trưởng có quyết tâm làm hay không mà thôi, chúng tôi sẵn sàng tư vấn và đồng hành triển khai giải pháp này ngay hôm nay.

3. Quản trị nhân sự bằng "Lãnh đạo phân tán" (Distributed Leadership): Xu hướng toàn cầu

Với mô hình "chế độ một thủ trưởng" mới, nếu Hiệu trưởng ôm đồm mọi việc vốn đã quá tải sẽ càng quá tải hơn. Các nền giáo dục tiên tiến như Anh, Úc, Mỹ đang chuyển mạnh sang Lãnh đạo phân tán. Đó là mô hình mà ở đó Lãnh đạo không phải là vị trí, mà là một hoạt động lan tỏa. Quyền ra quyết định chuyên môn được trao cho các tổ trưởng, nhóm trưởng và giáo viên cốt cán. Hãy tận dụng Luật Nhà giáo sắp tới (với cơ chế lương, tuyển dụng cởi mở hơn) để thu hút, bồi dưỡng, trọng dụng nhân tài. Đồng thời, hãy trao quyền (Empowerment) cho giáo viên. Khi giáo viên cảm thấy mình là một phần của quyết định, họ sẽ cam kết đồng hành lâu dài, công hiến hết sức mình và sáng tạo hơn.

4. Tư duy "Glocalization" (Toàn cầu hóa + Địa phương hóa): Bản sắc riêng để cạnh tranh

Trường tư thục mạnh về chương trình quốc tế. Trường công lập cần một vũ khí khác, đó là Glocalization. Đây là sự kết hợp giữa tiêu chuẩn toàn cầu (Global) và bản sắc địa phương (Local). Ví dụ, các hệ thống giáo dục tại Nhật Bản hay Singapore rất thành công khi dạy học sinh tư duy toàn cầu nhưng vẫn giữ vững giá trị văn hóa bản địa. Đừng chỉ chạy theo các chương trình nhập khẩu. Hãy xây dựng chương trình nhà trường tích hợp các kỹ năng thế kỷ 21 (tư duy phản biện, công nghệ) vào các vấn đề thực tiễn của địa phương. Đây là điều mà phụ huynh hiện đại rất khao khát: Con giỏi công nghệ nhưng không mất gốc. Hãy chọn một số triết lí giáo dục phù hợp và theo đuổi đến cùng như "Mô hình trường học định hướng STEAM/STEAM", "Trường học số", "Trường học thông minh" hay "Trường học hạnh phúc",...

5. Quản trị bằng Dữ liệu (Data-Driven Decision Making): Mô hình của Mỹ

Trong bối cảnh tinh giản biên chế, quản lý bằng cảm tính là "tự sát". Các học khu tại Mỹ sử dụng dữ liệu (Data-Driven Decision Making - DDDM) để theo dõi thời gian thực về sự chuyên cần, điểm số và hành vi để can thiệp sớm ngay khi học sinh có dấu hiệu sa sút. Xây dựng các Dashboard (Bảng điều khiển) quản trị. Hiệu trưởng cần nhìn thấy bức tranh toàn cảnh của trường chỉ qua một màn hình: Tỉ lệ hoàn thành bài giảng, mức độ tương tác của học sinh, hiệu suất của giáo viên. Dữ liệu minh bạch là lá chắn bảo vệ tốt nhất cho người đứng đầu trong cơ chế mới. Xin nói thêm là với công nghệ AI hiện nay, chỉ cần xây dựng được "Hồ dữ liệu" (Data Lake), có cơ chế để tạo ra kho dữ liệu "Đúng - Đủ - Sạch - Sống - Thống nhất - Dùng chung" cộng với sức mạnh AI thì việc xây dựng Dashboard trở lên rất dễ dàng, chúng tôi sẵn sàng phối hợp cùng nhà trường để triển khai hiệu quả.

Thay lời kết

Thế chế mới (bỏ Hội đồng trường) trao cho Hiệu trưởng thanh "Thượng phương bảo kiếm". Nhưng để sử dụng nó hiệu quả trong kỷ nguyên AI, chúng ta cần tư duy của một "Nhà kiến tạo": Biết dùng dữ liệu, biết trao quyền, và biết mượn sức công nghệ để giải quyết bài toán con người.

Chúc các thầy cô vững tay chèo đưa con thuyền giáo dục vươn mình ra biển lớn!

Tài liệu tham khảo:

1. Về bối cảnh Nghị quyết 71 và bỏ Hội đồng trường: Báo Hànộimới.

2. Về mô hình SBM tại Hong Kong/Indonesia: Tạp chí Giáo dục.

3. Về AI và Adaptive Learning (Squirrel AI/Mỹ): Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam.

4. Về Lãnh đạo phân tán: Tạp chí Nghiên cứu Định tính Giáo dục.

5. Về Quản trị dữ liệu (DDDM): Viện FMIT, Solved Consulting.

TS. Lê Đức Thuận - Chuyên gia Giáo dục