Mô hình kinh tế tự chủ với triết lý bản địa dân tộc Việt

Trong sự chuyển dịch đó, các nhà kinh tế vĩ mô không chỉ điều hành bằng quản lý các quy trình truyền thống theo các lát cắt ngành nghề và chỉ số index đơn lẻ mà còn cần đổi mới, sáng tạo nâng cấp thành quản trị ma trận (kịch bản vĩ mô) với tầm nhìn toàn diện, quản trị định lượng nguồn lực, và lắng nghe tín hiệu của thị trường. Cùng với quá trình chuyển đổi đó, một mô hình kinh tế tự chủ với bản sắc văn hóa dân tộc đóng vai trò quyết định trong sự phát triển trường tồn của các quốc gia.

Mô hình kinh tế thích ứng và tự chủ là bệ phóng thiết yếu để tối ưu hóa nguồn lực quốc gia. Nó liên kết sự tự cường nội sinh với khả năng linh hoạt trước biến động toàn cầu. Điều này giúp khơi thông các điểm nghẽn, phân bổ và sử dụng hiệu quả vốn, nhân lực và công nghệ, tạo động lực phát triển bền vững. Mô hình này bao gồm 3 khía cạnh cốt lõi: tự chủ chiến lược, khả năng thích ứng và giải phóng nguồn lực. Sự kết hợp này tạo ra một hệ sinh thái, nơi các đổi mới và sáng tạo được thúc đẩy, tối đa hóa phúc lợi và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Những sản phẩm mang đặc trưng bản địa Việt được trưng bày tại gian hàng Thương hiệu Quốc gia (Triển lãm Thành tựu đất nước nhân dịp 80 năm Quốc khánh năm 2025)

Công nghệ số chỉ là công cụ, triết lý bản địa mới là linh hồn

Có thể nói, mọi mô hình chiến lược vĩ mô hay vi mô cuối cùng đều phải quy về bài toán phân bổ nguồn lực. Ngoài ra, trong kỷ nguyên số, kết hợp mô hình với triết lý bản địa sâu sắc để làm cốt lõi quản trị, rồi dùng công nghệ (AI, Big Data,…) làm công cụ định lượng và thực thi là một hướng đi rất thông minh. Thực tế, một số quốc gia khu vực chính là những ví dụ thành công nhất trong việc "mượn triết lý xưa để chạy hệ điều hành số" và đang vận hành các mô hình phát triền cực kỳ hiệu quả. Trước hết, Singapore với mô hình "Gia đình Nho giáo" kết hợp Siêu thuật toán (Smart Nation) là quốc gia tiên phong toàn cầu về quản trị bằng dữ liệu nhờ Chiến lược Quốc gia Thông minh (Smart Nation).

Tuy nhiên, đằng sau các thuật toán AI phức tạp điều phối giao thông, y tế, và nhà ở xã hội lại là một triết lý Nho giáo cốt lõi: "Quốc gia là một gia đình mở rộng". Họ định nghĩa lại khái niệm "Vốn xã hội" và "Vốn con người" theo chuẩn Nho giáo (coi trọng kỷ cương, sự đồng thuận, hy sinh cái tôi vì tập thể). Thay vì để triết lý này mang tính giáo điều, họ dùng dữ liệu thực tế để chứng minh. Hệ thống AI của chính phủ Singapore đo lường mức độ hạnh phúc, độ an toàn và sự tiện lợi của người dân để điều chỉnh chính sách vĩ mô. Người dân chấp nhận chia sẻ dữ liệu riêng tư để đổi lấy sự quản trị tối ưu từ "người Cha chính phủ". Tiếp theo, nhìn sang Trung Quốc với "Số hóa Kinh Dịch" và Mô hình quản trị không gian. Thay vì quản lý hành chính cứng nhắc kiểu phương Tây, chính phủ Trung Quốc vận hành quốc gia như một hệ sinh thái mạng lưới (Cybernetic Governance). Trung ương đưa ra định hướng chiến lược, còn các tỉnh thành tự động tương tác, cạnh tranh và hợp tác bù trừ nguồn lực cho nhau. Họ dùng các siêu máy tính và hệ thống AI lõi để chấm điểm tín nhiệm xã hội, dự báo luân chuyển dòng vốn, năng lượng và tài nguyên giữa 5 vùng kinh tế lớn. Đây chính là biểu hiện thực tế của việc định lượng hóa các mối quan hệ chặt chẽ của các nguồn lực quốc gia bằng công nghệ.

Cuối cùng là Nhật Bản với triết lý "Tam thế" và mô hình xã hội 5.0 (Society 5.0). Nhật Bản có một triết lý kinh tế rất hay gọi là "Sanpo Yoshi" (Ba bên cùng có lợi: Lợi cho người bán, lợi cho người mua và lợi cho xã hội). Khi bước vào kỷ nguyên số, Nhật Bản không chạy theo mô hình kinh tế nền tảng (Platform Economy) cạnh tranh khốc liệt kiểu Mỹ. Họ đưa ra chiến lược Xã hội 5.0, nơi công nghệ AI và robot phải phục vụ cho việc giải quyết các bài toán "Vốn con người" (già hóa dân số) và "Vốn tài nguyên" (khí hậu, đất đai…). Nhật Bản dùng dữ liệu lớn để liên kết dòng chảy sản phẩm từ các tập đoàn lớn truyền thống với các dịch vụ an sinh xã hội ở nông thôn. Công nghệ không dùng để tối đa hóa lợi nhuận tài chính, mà để duy trì sự cân bằng và bền vững của xã hội theo đúng triết lý cổ xưa của Nhật Bản.

Như vậy, cả Singapore, Trung Quốc hay Nhật Bản đều chứng minh rằng: Công nghệ số chỉ là công cụ (Xác), còn triết lý bản địa mới là linh hồn (Hồn). Các nước này không "chết yểu" mô hình vì họ đã sở hữu sẵn phần "Hồn" trong máu của công chức và người dân, họ chỉ cần đầu tư mạnh mẽ vào phần "Xác" (Hạ tầng dữ liệu lớn, AI) để kích hoạt nó.

Bộ khung chiến lược kinh tế thế hệ mới

Việt Nam hiện nay, theo các nhà kinh tế để hướng tới một nền kinh tế có tăng trưởng cao, vẫn còn nhiều thách thức như cán cân thương mại, lạm phát, tỷ giá và lãi suất, dôi dư lao động, cạm bẫy trung bình và biến đổi khí hậu,… Việt Nam không thể vượt qua được những thách thức này cũng như nắm bắt được các cơ hội nếu như không xây dựng được mô hình riêng cho nền kinh tế tự chủ trong kỷ nguyên công nghệ mới.

Theo các chiến lược gia kinh tế, hiện nay, mô hình quản trị kinh tế bền vững thế hệ mới bao gồm bộ khung chiến lược 3Qs, mô hình quản trị định lượng “Ngũ hành lực”, và công cụ Cẩm nang đối thoại công tư (PPD) 2 trong 1 tích hợp AI sẽ tạo sự khác biệt về tầm nhìn và chiến lược của Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Hệ thống mô hình này sẽ định nghĩa lại mối quan hệ giữa Nhà nước và Thị trường thông qua trục AI điều phối ở trung tâm, tạo ra một hệ tư duy hoàn chỉnh về nền kinh tế độc lập, tự chủ trong kỷ nguyên số ở cả 2 cấp độ Trung ương và địa phương/doanh nghiệp.

Đối với cấp Trung ương (Chính phủ), đây là một "Bộ khung chiến lược" tích hợp cung cấp một kiến trúc thượng tầng điều hành trong việc tư vấn và trợ lý cho giới tinh hoa của đất nước nhìn rõ cấu trúc Kiềng 3 chân (3Qs) để thoát bẫy thu nhập trung bình. Hơn nữa, ứng dụng quản trị “Ngũ hành lực” tích hợp AI sẽ xóa bỏ cát cứ dữ liệu, xác định điểm nghẽn để liên thông mạch máu thông tin giữa các Bộ, ngành (Tài chính - Công thương - Khoa học và Công nghệ - Ngoại giao,…), và góp phần chuyển phương thức quản lý từ "phản ứng hành chính" sang "chủ động dự báo".

Ở cấp độ địa phương và doanh nghiệp, đây chính là một "Cẩm nang thực chiến". Đối với địa phương, cẩm nang này hướng dẫn cách thiết lập không gian thử nghiệm pháp lý (Sandbox) cho các dự án như Trung tâm tài chính, Khu kinh tế mới,… và vận hành mô hình PPD 2 trong 1 để tháo gỡ điểm nghẽn của thị trường, thu hút dòng vốn đầu tư thế hệ mới vào chương trình quốc gia. Đối với doanh nghiệp, đây là chiếc la bàn giúp họ định vị mình là "chủ thể kiến tạo thể chế", bình đẳng ngồi lại cùng Nhà nước để hiến kế nhằm kiến tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và cùng đầu tư vào các siêu dự án quốc gia.

Trong bộ khung chiến lược kinh tế thế hệ mới này, việc đặt tên Mô hình quản trị “Ngũ hành lực” theo tư duy nguồn cội về thuyết Ngũ hành gắn liền với nền văn minh nông nghiệp lúa nước của người Lạc Việt cổ xưa - nguồn gốc của người Việt ngày nay, được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa phương Đông và Việt Nam ghi nhận có tính bản sắc văn hóa cao. Nó lần đầu tiên giải quyết thành công bài toán "bản địa hóa" các lý thuyết quản trị phương Tây bằng triết học phương Đông (Ngũ hành) mang đậm bản sắc văn hóa Việt.

Hình vẽ Ma trận (Matrix) 3 chiều của Mô hình “Ngũ hành lực” xác định các điểm nghẽn của nền kinh tế trong kỷ nguyên công nghệ

Công cuộc đổi mới lần thứ nhất ở Việt Nam đã chứng minh rõ nét nhất về tính thực chiến và rõ ràng nhất qua cách Mô hình này tối ưu hóa nguồn lực ở cấp độ Quốc gia. “Khoán 10” của Bộ Chính trị (1988) dựa trên tín hiệu cung cầu cấp bách của thị trường lương thực thông qua việc thực hiện thành công Nghị quyết 24 (1980) của Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng về khoán sản phẩm nông nghiệp, đã đặt nền tảng pháp lý cho sự phát triển của nền nông nghiệp cả nước.

Khoán 10 chính là minh chứng lịch sử kinh điển nhất cho thấy: Khi một chiến lược giải quyết đúng bài toán dùng nguồn lực xã hội (thể chế) để kích hoạt các nguồn lực còn lại trong mô hình “Ngũ hành lực” và quốc gia có thể xoay chuyển cục diện nghèo đói mà không cần phụ thuộc vào việc có sẵn nhiều vốn tài chính. Nghị quyết này tái lập niềm tin của người dân vào chính sách của Đảng, thay đổi thể chế của mô hình hợp tác xã kiểu cũ. Khi thể chế tạo ra sự đồng thuận công bằng, nó lập tức giải phóng và kích hoạt 4 nguồn lực còn lại: Con người, Tài nguyên, Tài chính và Sản phẩm tạo thành một vòng lặp phát triển nguồn lực và góp phần đem lại sự thịnh vượng bền vững.

Đặc biệt, Nghị quyết “Khoán 10” không đơn thuần là một quyết định hành chính về nông nghiệp, mà là sự xoay trục đồng bộ của cả 3 yếu tố Qs:

Thứ nhất, thay đổi tư duy Quy hoạch (Planning), Nhà nước chuyển sang quy hoạch vĩ mô, trả quyền tự chủ quy hoạch sản xuất vi mô về cho từng hộ gia đình

Thứ hai, cách mạng hóa phương thức quản trị (Governance), chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị tác động bằng lợi ích kinh tế và bước đầu hình thành thể chế kinh tế thị trường tại Việt Nam.

Thứ ba, mở đường cho Quan hệ quốc tế (International Relations): Khi sản lượng lúa gạo bùng nổ, vượt qua nhu cầu tiêu dùng nội địa, Việt Nam lập tức có "vũ khí" ngoại giao mới. Chỉ một năm sau (1989), từ nước đói ăn, chúng ta xuất khẩu 1,4 triệu tấn gạo. Dòng chảy nông sản này chính là viên gạch đầu tiên giúp Việt Nam phá vỡ thế cô lập, bước vào thị trường quốc tế và thiết lập các mối quan hệ thương mại toàn cầu sau này.

Tựu trung, bản chất bộ khung chiến lược 3Qs, mô hình quản trị định lượng Ngũ hành lực, và công cụ cẩm nang PPD 2 trong 1 tích hợp AI là một "Hệ điều hành quốc gia". Nếu dùng một ngôn ngữ của kỷ nguyên số, chúng ta nên gọi sự tích hợp này là một mô hình "Hệ điều hành quản trị kinh tế thông minh" nhằm vận hành nền kinh tế thích ứng và tự chủ.

Mô hình có nền tảng lý luận mang bản sắc bản địa vững chắc (linh hồn), có Bộ khung 3Qs và mô hình quản trị “Ngũ hành lực” tích hợp AI để định hình đường đi (thể xác), Mô hình "3Qs và Ngũ hành lực" của Việt Nam có đầy đủ tiềm năng để đi theo con đường này, vì nó giải quyết đúng hệ giá trị mà người Việt dễ cảm nhận nhất. Mô hình Ngũ hành lực vượt trội ở tính thực chiến vì nó đơn giản hóa các lý thuyết kinh tế phức tạp thành một chiếc la bàn 5 hướng để hành động ngay lập tức. Và Cẩm nang thực chiến “Nhất cử lưỡng tiện” (PPD 2 trong 1) có thể chạy trực tiếp trên máy tính của các nhà quản lý (hành động) nhằm tìm những điểm nghẽn trong nền kinh tế, hướng tới tối ưu hóa và phát triển tối đa các nguồn lực kinh tế - xã hội - môi trường.

TS. Đoàn Duy Khương