Thế giới cảm biến và ứng dụng đa dạng trong công nghiệp

Ngày nay, xung quanh môi trường sống của chúng ta, đâu đâu cũng xuất hiện một loại thiết bị, công cụ được gọi tên là "Cảm biến" (tiếng Anh là sensor). Đây là một thiết bị hoặc phần tử dùng để phát hiện và đo các thay đổi vật lý hoặc hóa học trong môi trường và chuyển đổi chúng thành tín hiệu để xử lý. Các tín hiệu này thường được sử dụng trong các hệ thống điều khiển tự động, thiết bị điện tử, y tế, giao thông và nhiều ứng dụng công nghiệp khác.

Đặc điểm và công dụng phong phú của cảm biến

Các chức năng chính của cảm biến là ghi nhận các thông số như nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, ánh sáng, từ trường, âm thanh, chuyển động, hoặc các yếu tố khác để rồi chuyển đổi chúng thành tín hiệu điện hoặc tín hiệu tương tự. Loại tín hiệu đầu ra của cảm biến gồm tín hiệu analog - liên tục thay đổi theo giá trị của yếu tố đo hoặc tín hiệu digital - là tín hiệu số hóa với giá trị đầu ra cụ thể (0 hoặc 1). Cảm biến có độ chính xác cao thường được sử dụng trong các hệ thống đo lường và điều khiển quan trọng.

Cảm biến thường được phân loại theo mục đích sử dụng như: Cảm biến nhiệt (nhiệt điện trở, cặp nhiệt điện). Cảm biến ánh sáng (photodiode, phototransistor). Cảm biến chuyển động (PIR sensor). Cảm biến âm thanh (microphone). Cảm biến áp suất, lực (strain gauge) và cảm biến khí (gas sensor). Hoặc được phân loại theo nguyên lý hoạt động như: Cảm biến điện từ, cảm biến quang học, cảm biến hóa học, cảm biến cơ học.

Các loại cảm biến ngày nay được ứng dụng trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội. Ví dụ như trong công nghiệp thì giám sát nhiệt độ, áp suất trong dây chuyền sản xuất; trong điện tử tiêu dùng gần gũi nhất với chúng ta như Smartphone sử dụng cảm biến ánh sáng, vân tay, gia tốc; trong y tế dùng để đo nhịp tim, huyết áp, mức oxy trong máu; trong ngành giao thông như hệ thống cảnh báo va chạm, cảm biến tốc độ; trong nông nghiệp thì dùng để đo độ ẩm đất, giám sát môi trường.

Rộng hơn, có thể nói, cảm biến đóng vai trò cốt lõi trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, nơi các hệ thống tự động hóa và IoT (Internet of Things) phụ thuộc rất lớn vào khả năng thu thập và phân tích dữ liệu từ các cảm biến.

Khởi thủy của công nghệ cảm biến

Loại cảm biến đầu tiên được sử dụng trên thế giới có thể truy nguyên về thời điểm con người bắt đầu sử dụng các thiết bị đo lường cơ bản trong tự nhiên. Một trong những loại cảm biến đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử là cảm biến nhiệt độ, cụ thể là nhiệt kế thủy ngân do nhà khoa học Galileo Galilei phát minh vào đầu thế kỷ 17 (khoảng năm 1603).

Nhiệt kế thủy ngân hoạt động dựa trên sự giãn nở của chất lỏng (thủy ngân) khi nhiệt độ thay đổi, được sử dụng để đo nhiệt độ môi trường và thí nghiệm khoa học. Đây được coi là dạng cảm biến nhiệt đầu tiên, mở đường cho các công nghệ cảm biến nhiệt hiện đại.

Phong vũ biểu bằng kim loại được Nicolas Conté phát minh vào năm 1799. Về cơ bản, là một dụng cụ khoa học được sử dụng để đo áp suất không khí ở một môi trường nhất định. Phong vũ biểu là hộp kín chứa một phần chân không. Hộp này mở rộng hoặc co lại theo sự khác biệt về áp suất không khí và các kim, được gắn vào hộp, di chuyển tương ứng trên một thang đo được đánh dấu cho thấy áp suất không khí tăng hoặc giảm.

Một loại cảm biến cổ điển khác là cảm biến áp suất, thiết bị như phong vũ biểu của Evangelista Torricelli (1643) có thể được coi là cảm biến áp suất khí quyển đầu tiên, giúp đo áp suất không khí để dự đoán thời tiết. Vào thế kỷ 19, cảm biến quang điện dựa trên hiệu ứng quang điện được phát triển bởi Heinrich Hertz và Wilhelm Hallwachs, mở đầu cho việc chế tạo cảm biến quang học.

Những thiết bị này, dù đơn giản, đã đặt nền móng cho sự phát triển của ngành công nghệ cảm biến hiện đại, ứng dụng trong mọi lĩnh vực từ khoa học, y học đến công nghiệp.

10 loại cảm biến phổ dụng nhất trên thế giới hiện nay

Hiện nay, có nhiều loại cảm biến được sử dụng rộng rãi trong các ứng dụng khác nhau. Dưới đây là 10 loại cảm biến được ứng dụng rộng rãi trong các lĩnh vực từ công nghiệp, y tế, tự động hóa, đến điện tử dân dụng.

1. Cảm biến nhiệt độ (Temperature Sensors) gồm có Thermocouples - Đo nhiệt độ dựa trên hiệu ứng Seebeck. RTD (Resistance Temperature Detectors) - Sử dụng sự thay đổi điện trở của kim loại với nhiệt độ. Thermistors - Sử dụng vật liệu bán dẫn để đo nhiệt độ.

2. Cảm biến áp suất (Pressure Sensors) gồm: Piezoelectric Sensors - Dùng vật liệu áp điện để chuyển đổi áp suất thành tín hiệu điện. Strain-Gauge Sensors - Dùng biến dạng của một vật liệu để đo áp suất. Capacitive Sensors - Dùng thay đổi điện dung để đo áp suất.

3. Cảm biến gia tốc (Accelerometers) như: MEMSAccelerometers- Dùngvicơ điện tử để đo gia tốc theo nhiều trục. Piezoelectric Accelerometers - Dùng vật liệu áp điện để đo gia tốc.

4. Cảm biến khoảng cách và chuyển động (Distance and Motion Sensors) bao gồm các loại: Ultrasonic Sensors - Dùng sóng siêu âm để đo khoảng cách. Infrared Sensors -Dùng ánh sáng hồng ngoại để phát hiện chuyển động và đo khoảng cách. LIDAR (Light Detection and Ranging) - Dùng tia laser để đo khoảng cách.

5. Cảm biến ánh sáng (Light Sensors) gồm có: Photodiodes -Dùng để phát hiện ánh sáng. Phototransistors - Tương tự như photodiodes nhưng có độ nhạy cao hơn. LDR (Light Dependent Resistor) - Điện trở thay đổi theo cường độ ánh sáng.

6. Cảm biến độ ẩm (Humidity Sensors) như: Capacitive Humidity Sensors - Dùng thay đổi điện dung để đo độ ẩm. Resistive Humidity Sensors - Dùng thay đổi điện trở để đo độ ẩm.

7. Cảm biến khí (Gas Sensors) thường dùng: Metal-Oxide Semiconductor (MOS) Sensors - Dùng vật liệu bán dẫn để phát hiện khí. Electrochemical Sensors - Dùng phản ứng hóa học để phát hiện khí.

8. Cảm biến âm thanh (Sound Sensors) như: Microphones - Dùng để thu và chuyển đổi âm thanh thành tín hiệu điện. Piezoelectric Sound Sensors - Dùng vật liệu áp điện để phát hiện âm thanh.

9. Cảm biến lực và trọng lượng (Force and Weight Sensors) gồm: Strain Gauge Sensors - Đo lực và trọng lượng bằng cách đo biến dạng của vật liệu. Load Cells - Dùng để đo trọng lượng với độ chính xác cao.

10. Cảm biến từ trường (Magnetic Sensors): Hall Effect Sensors - Dùng hiệu ứng Hall để đo từ trường. Magnetometers - Đo cường độ và hướng của từ trường.

Công nghệ chế tạo cảm biến và xu thế thời đại

Công nghệ chế tạo cảm biến đã phát triển vượt bậc qua các giai đoạn, gắn liền với sự tiến bộ trong khoa học vật liệu, công nghệ sản xuất, và nhu cầu ứng dụng ngày càng đa dạng.

Sự phát triển của công nghệ chế tạo cảm biến có thể chia thành 3 giai đoạn. Giai đoạn ban đầu dựa trên công nghệ cơ học và vật lý truyền thống. Thời kỳ này, các cảm biến đơn giản dựa vào nguyên lý cơ học và hiện tượng vật lý tự nhiên, như nhiệt kế, phong vũ biểu hoặc cảm biến áp suất. Vật liệu sử dụng gồm chất lỏng như thủy ngân, các kim loại đơn giản, và các cấu trúc cơ học cơ bản. Ưu điểm là dễ chế tạo và phù hợp cho ứng dụng đo lường cơ bản. Hạn chế là độ nhạy và độ chính xác còn hạn chế, kích thước lớn và không tự động hóa.

Giai đoạn giữa - Công nghệ điện tử hóa (Thế kỷ 20). Sự phát triển của ngành điện tử và bán dẫn giúp cảm biến chuyển từ cơ học sang điện tử. Các cảm biến đầu tiên như cảm biến áp điện, cảm biến quang học, và cảm biến từ trường ra đời. Công nghệ chính là chế tạo cảm biến bán dẫn - Sử dụng silicon để đo nhiệt độ, áp suất, và từ trường. Hiệu ứng vật lý là tận dụng hiệu ứng áp điện, hiệu ứng Hall, và hiệu ứng quang điện. Phương cách sản xuất là dùng công nghệ màng mỏng (thin film), công nghệ hàn và chế tạo vi mạch. Ứng dụng trong các ngành ô tô, hàng không, thiết bị gia dụng, và công nghiệp.

Giai đoạn hiện đại - Công nghệ MEMS và IoT (Thế kỷ 21). Theo công nghệ MEMS (Microelectromechanical Systems), cảm biến được chế tạo với kích thước rất nhỏ (micromet), tích hợp giữa cơ học, điện tử và quang học. Sử dụng vật liệu mới như silicon, graphene, polymer. Tăng độ nhạy và độ chính xác, giảm kích thước và chi phí. Ứng dụng trong smartphone (gia tốc kế, cảm biến vân tay), thiết bị y tế (đo đường huyết, nhịp tim) và ô tô tự lái.

Cảm biến quang học và sinh học - Sử dụng công nghệ laser và các phân tử sinh học để tạo cảm biến trong y tế và môi trường. Phát triển cảm biến dựa trên hạt nano để phát hiện các chất cực nhỏ.

IoT (Internet of Things) - Tích hợp cảm biến với mạng không dây để kết nối, thu thập và xử lý dữ liệu thời gian thực. Đẩy mạnh ứng dụng trong nhà thông minh, công nghiệp 4.0, và nông nghiệp chính xác.

Loại “cảm biến có thể in” (printable sensors) dành cho một thế giới thông minh, bền vững trong tương lai.

Xu hướng tương lai của thế giới sẽ là các thế hệ cảm biến thông minh và tự thích nghi như: Cảm biến AI - Tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để học hỏi và phân tích dữ liệu trực tiếp. Cảm biến sinh học tiên tiến - Sử dụng vật liệu sinh học và cảm biến nano để phát hiện và xử lý dữ liệu từ các yếu tố sinh học. Cảm biến năng lượng tự cung cấp - Phát triển cảm biến tự sạc hoặc sử dụng năng lượng từ môi trường, không cần nguồn cấp ngoài. Chế tạo 3D - Sử dụng in 3D để tạo cảm biến có hình dạng đặc thù hoặc tùy chỉnh theo ứng dụng cụ thể.

Tóm lại, công nghệ chế tạo cảm biến đã phát triển từ những thiết bị cơ học cơ bản đến các cảm biến thông minh và tiên tiến hiện nay, phục vụ đa dạng các ngành công nghiệp và lĩnh vực trong đời sống. Xu hướng tương lai tập trung vào tính thông minh, tự động hóa và tích hợp đa chức năng với mục tiêu nâng cao hiệu quả và tiện ích của các hệ thống cảm biến.

Hải Minh

tudonghoangaynay.vn

Tin bài khác

Kỳ 1: Khi chiến lược khoa học & công nghệ bước ra khỏi văn kiện

Diễn đàn 17/02/2026 00:38

Trong hơn hai thập niên qua, khoa học & công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo luôn được đặt ở vị trí trung tâm trong các chiến lược phát triển của Việt Nam. Từ các nghị quyết của Đảng, chiến lược quốc gia, cho đến chương trình hành động của Chính phủ, thông điệp xuyên suốt là nhất quán - KHCN phải trở thành động lực then chốt của tăng trưởng, năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khi thể chế trở thành động cơ tăng trưởng

Góc nhìn 16/02/2026 15:15

Trước thềm xuân mới Bính Ngọ, bài viết “Tăng trưởng cao là sản phẩm của năng lực thiết kế thể chế” của Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ không chỉ là một thông điệp chính sách, mà còn là lời hiệu triệu về một chuyển dịch tư duy. Đó không đơn thuần là lời kêu gọi tháo gỡ khó khăn, mà là sự thay đổi cách nhìn - chính những vấn đề của xã hội, nếu được tiếp cận bằng tri thức và công nghệ, sẽ trở thành nguồn phát sinh thị trường, ngành nghề và động lực tăng trưởng mới.

Tầm nhìn nơi đầu sóng ngọn gió

Diễn đàn 16/02/2026 11:11

Việt Nam là đất nước có tiềm năng tài nguyên kinh tế biển đặc biệt, nằm bên bờ Tây của Biển Đông với bờ biển dài trên 3.260 km trải dài từ Bắc xuống Nam và cứ 100 km2 đất liền có 1 km bờ biển. Trong 34 tỉnh, thành phố của cả nước thì 21 tỉnh, thành phố có biển và gần một nửa dân số sinh sống tại các tỉnh, thành phố ven biển.

[E-Magazine] QR Code - Bản hòa tấu diệu kỳ của trí tuệ và công nghệ

Góc nhìn 16/02/2026 04:07

Trong kỷ nguyên số, một hình vuông nhỏ bé nhưng kỳ diệu đang lặng lẽ kết nối con người với thế giới, đó là QR code (mã phản hồi nhanh). Không chỉ là dấu ấn tiện ích, nó là minh chứng sống động cho sự giao thoa giữa trí tuệ nhân loại, thuật toán tinh vi và phần mềm hiện đại. Từ dây chuyền sản xuất ô tô Nhật Bản đến chiếc điện thoại trên tay mỗi người, QR code mở ra một bản giao hưởng nơi công nghệ trở thành ngôn ngữ phổ quát, nơi mỗi cú quét là một hành trình khám phá, vừa an toàn, vừa thi vị.

Tem Tết năm Ngọ 2026: Khi biểu tượng ngựa kết nối bản sắc văn hóa toàn cầu

Văn hoá giải trí 16/02/2026 04:04

Mùa Tết năm Bính Ngọ 2026, nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ đồng loạt phát hành các bộ tem đặc biệt lấy hình tượng ngựa làm chủ đạo. Mỗi thiết kế là một lát cắt văn hóa riêng, kết tinh giữa truyền thống và sáng tạo đương đại, gửi gắm khát vọng về may mắn, thịnh vượng và khởi đầu mới.

NMLD Dung Quất chạy vượt công suất 125%, bảo đảm nguồn xăng dầu Tết

Hoạt động doanh nghiệp 15/02/2026 19:32

Trước dự báo nhu cầu xăng dầu tăng mạnh trong dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, Công ty cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) - đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam đã chủ động xây dựng các kịch bản vận hành linh hoạt, duy trì sản xuất an toàn, liên tục tại Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định cho thị trường trong nước.

Tin tức ngân hàng nổi bật tuần qua: Ngân hàng nghỉ Tết - Khách hàng cần chủ động giao dịch, tránh gián đoạn

Doanh nghiệp, Doanh nhân 15/02/2026 19:30

Tuần qua, đã có nhiều ngân hàng đã có những động thái quan trọng nhằm tăng cường “hàng rào số” bảo vệ khách hàng giao dịch mùa Tết: Vietcombank, BIDV, Agribank, TPBank... nghỉ Tết, ngân hàng số và chuyển khoản nhanh 24/7 vẫn hoạt động nhưng chuyển khoản liên ngân hàng thường sẽ xử lý sau Tết.

Kiến trúc Station SCADA trong hệ thống Metro hiện đại và khả năng tích hợp theo mô hình mở

Tự động hóa công nghiệp 15/02/2026 06:00

Trong Metro hiện đại, SCADA không còn giới hạn ở giám sát điện hay một nhóm thiết bị phụ trợ riêng lẻ. Thay vào đó, SCADA đóng vai trò nền tảng tích hợp dữ liệu đa hệ, bảo đảm phối hợp vận hành đồng bộ giữa năng lượng, cơ điện, an toàn, thông tin hành khách và các phân hệ đường sắt liên quan.

Điều còn lại sau mái chùa

Văn hoá giải trí 15/02/2026 05:00

Phật giáo Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý của thời đại. Chùa chiền ngày càng lớn, nhưng câu hỏi về di sản đích thực của đạo Phật lại ngày càng trở nên cấp thiết. Điều gì sẽ còn lại sau hình tướng, những công trình vật chất, hay khả năng khai mở tỉnh thức nơi con người?

Xây dựng văn hóa “an toàn là trên hết” trong kỷ nguyên robot tự động

Kỹ thuật robot 15/02/2026 04:07

Trong lĩnh vực sản xuất hiện đại, khái niệm an toàn không còn giới hạn ở các biện pháp truyền thống như trang bị bảo hộ cá nhân, che chắn máy móc hay quy trình khóa, ghi nhãn. Khi các nhà máy và kho hàng ngày càng tự động hóa, an toàn được định nghĩa rộng hơn: đó là cách các hệ thống được thiết kế, tích hợp và vận hành sao cho con người và robot có thể làm việc hài hòa, hiệu quả và bền vững.

Xem thêm