Phát biểu khai mạc, PGS.TS Phạm Ngọc Linh - Phó Chủ tịch LHHVN nhấn mạnh: Các tạp chí chuyên ngành của hệ thống LHHVN giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng nghiên cứu, ứng dụng khoa học - công nghệ, đồng thời là cầu nối gắn kết cộng đồng trí thức KH&CN với xã hội.
"Sự hiện diện của báo chí trong lĩnh vực KH&CN là một phần quan trọng giúp biến những kiến thức khô khan thành những thông tin dễ tiếp cận, sống động và hấp dẫn, từ đó khơi dậy tình yêu và đam mê khoa học trong công chúng. Các Tạp chí Khoa học thực sự là nguồn động lực mạnh mẽ, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu và ứng dụng các thành tựu KH&CN, đồng thời đảm bảo sự phát triển bền vững cho xã hội" - PGS.TS Phạm Ngọc Linh nêu rõ.
Ông khẳng định, hội thảo là diễn đàn để các chuyên gia, nhà báo, nhà khoa học trao đổi kinh nghiệm, sáng kiến, chia sẻ thành công và thảo luận về những thách thức, từ đó tìm ra giải pháp tăng cường phối hợp giữa báo chí và cộng đồng trí thức KH&CN, đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tiễn.
 |
| PGS.TS Phạm Ngọc Linh - Phó Chủ tịch LHHVN phát biểu khai mạc hội thảo. Ảnh: Hoàng Tùng |
Không có báo chí, khó phát triển KH&CN
PGS.TS Phạm Bích San - Nhà xã hội học (Tạp chí Kinh tế Nghe nhìn Việt Nam) cho rằng phát triển khoa học và công nghệ không thể thiếu vai trò của báo chí. Theo ông, có ba lý do chính.
Thứ nhất, sản phẩm của trí thức là các công trình nghiên cứu nhằm khẳng định kết quả, vai trò và vị thế của họ trong cộng đồng khoa học. Việc công bố trên báo chí vừa xác lập uy tín cá nhân, vừa khẳng định bản quyền các phát kiến, sáng chế. Vì vậy, khoa học và công nghệ muốn phát triển cần có báo chí, thậm chí nhiều loại hình báo chí với các góc nhìn khác nhau.
Thứ hai, báo chí cho thấy thực trạng nghiên cứu: vấn đề nào đã được giải quyết, theo hướng nào, sai lầm gì từng xảy ra, còn cần tiếp tục đầu tư nghiên cứu bao nhiêu. Nếu thiếu thông tin này, khoa học và công nghệ sẽ mất khả năng định hướng.
Thứ ba, báo chí vinh danh các nhà khoa học - những người làm việc lương thiện, ít vụ lợi, qua đó giúp công chúng hiểu và trân trọng hoạt động nghiên cứu, phát minh. Sự tôn vinh từ xã hội chính là phần thưởng tinh thần ý nghĩa cho đội ngũ trí thức.
Ông nhấn mạnh, nếu không phát triển báo chí thì khó có thể phát triển khoa học và công nghệ, đồng thời cũng không thể gắn kết được cộng đồng những người làm khoa học.
Báo chí phải tham gia sâu hơn vào phản biện chính sách KH&CN
Tiến sĩ, nhà báo Lê Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam chia sẻ, với hơn 40 năm gắn bó trong lĩnh vực báo chí truyền thông, ông nhận thấy báo chí có thể đóng góp vai trò quan trọng trong việc tập hợp và xây dựng đội ngũ trí thức khoa học - công nghệ của Việt Nam, nhất là trong bối cảnh thực hiện nghị quyết mới của Bộ Chính trị về trọng dụng nhân tài trong nước và thu hút nhân tài quốc tế.
Theo ông, chủ trương, chính sách của Nhà nước đã đúng và có tính khả thi, song việc hiện thực hóa cần sự tham gia tích cực của báo chí, đặc biệt là các cơ quan báo, tạp chí trong hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam. Để làm được điều đó, báo chí phải gắn kết chặt chẽ với giới chuyên gia, bởi những bài viết về KH&CN chỉ thực sự có giá trị khi dựa trên tri thức và tinh hoa của các nhà khoa học. Việc khai thác, truyền tải tiếng nói, hiến kế của trí thức thông qua báo chí chính là một cách thiết thực để trọng dụng nhân tài.
 | | Nhà báo Lê Nghiêm trao đổi về nội dung báo chí phản biện, giám sát chính sách khoa học công nghệ | "Theo tôi, quan trọng nhất là mỗi khi có một chính sách khoa học và công nghệ mới - từ thông tư, nghị định cho đến đạo luật, nghị quyết, các tạp chí khoa học cần chủ động mở diễn đàn chính sách. Diễn đàn phải được duy trì liên tục, xuyên suốt quá trình xây dựng chính sách, có thể tổ chức dưới hình thức trực tuyến, tọa đàm, talkshow với sự tham gia đông đảo của các chuyên gia, thu hút được các nhà khoa học hàng đầu trong nước và các chuyên gia quốc tế. Chất lượng và số lượng ý kiến càng lớn thì kết quả càng thiết thực. Quá trình xây dựng chính sách phải được chia thành các giai đoạn, ở mỗi giai đoạn đều có sự tổng hợp ý kiến đóng góp tâm huyết, chất lượng. Cuối cùng, cần tổng hợp ý kiến thành báo cáo góp ý, kiến nghị gửi tới cơ quan hoạch định, chủ trì xây dựng chính sách. Làm được như vậy thì hiệu quả phản biện mới thực sự cao. Nếu chỉ tổ chức sơ sài, không có kết luận và kiến nghị cụ thể thì vai trò của báo chí sẽ rất hạn chế". |
Ông nhấn mạnh, tiếng nói của trí thức trên báo chí có sức lan tỏa lớn, được Đảng, Nhà nước và xã hội quan tâm, từ đó góp phần hình thành chính sách phù hợp. Đặc biệt, báo chí phải phát huy vai trò giám sát, phản biện chính sách KH&CN - yếu tố then chốt để đất nước phát triển. Tuy nhiên, hiện nay dù có hơn 800 cơ quan báo chí, nhưng sự tham gia vào quá trình xây dựng chính sách còn hạn chế, đây là điều đáng tiếc.
Dẫn chứng Hiến pháp 2013, Luật Báo chí 2016 và Luật Tiếp cận thông tin 2016, nhà báo Lê Nghiêm khẳng định pháp luật đã trao quyền và trách nhiệm cho báo chí trong việc giám sát, phản biện. Ông đề xuất cần phát huy hơn nữa vai trò này, với bốn chức năng cụ thể: làm cầu nối thông tin giữa Nhà nước, giới khoa học và xã hội; là công cụ phản biện chính sách KH&CN; tham gia giám sát quá trình triển khai, thực thi chính sách; đồng thời định hướng dư luận, thúc đẩy sự minh bạch trong lĩnh vực KH&CN.
Nói về thế mạnh của các cơ quan báo chí thuộc hệ thống LHHVN trong việc tập hợp, xây dựng đội ngũ trí thức khoa học, công nghệ, nhà báo Lê Nghiêm nhận định: "Các tạp chí khoa học của Liên hiệp Hội có một số thế mạnh. Thứ nhất, đây là những cơ quan báo chí chính thống của Đảng, Nhà nước, được giao nhiệm vụ chuyên sâu về khoa học và công nghệ. Thứ hai, do hoạt động trong môi trường khoa học công nghệ nên chúng ta có quan hệ rộng rãi, nắm được danh sách các nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu trong từng lĩnh vực, thậm chí có mối quan hệ để mời họ cộng tác".
Tuy nhiên, khó khăn là vai trò của tạp chí khoa học vẫn chưa được phát huy đầy đủ, nhất là trong công tác giám sát và phản biện chính sách. Điều này đòi hỏi đội ngũ nhà báo phải có kinh nghiệm, nghiệp vụ cao, được đào tạo bài bản, đồng thời tổng biên tập cũng cần có sự chỉ đạo quyết liệt.
Đổi mới báo chí VUSTA: từ chuyển đổi số đến kết nối cộng đồng trí thức
TS. Đặng Vũ Cảnh Linh - Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học cho rằng, các tạp chí của Liên hiệp hội Việt Nam luôn bám sát tôn chỉ, mục đích của tổ chức, đó là thực hiện nhiệm vụ Đảng và Nhà nước giao về đoàn kết, tập hợp đội ngũ trí thức khoa học - công nghệ. Nhiệm vụ này quan trọng hơn cả công bố khoa học, bởi các tạp chí không chỉ là địa chỉ đăng tải nghiên cứu như tại các viện hàn lâm, mà còn đảm nhận vai trò truyền thông và tập hợp trí thức KH&CN.
Ông nhấn mạnh, nội dung trên hệ thống tạp chí của Liên hiệp hội rất phong phú, không chỉ dừng ở các bài báo được tính điểm khoa học mà còn góp phần phổ biến tri thức tới công chúng, phục vụ công tác tư vấn, phản biện. Khác với nhiều ấn phẩm khoa học chỉ hướng tới độc giả là giới nghiên cứu, tạp chí của Liên hiệp hội có đối tượng rộng hơn, từ nhà khoa học, doanh nhân đến công chúng nói chung. Ở đó không chỉ có kiến thức mới mẻ, thành tựu KH&CN, mà còn có gương người tốt, việc tốt, cùng những cơ hội hợp tác, kết nối giữa trí thức và doanh nghiệp. Ông bày tỏ kỳ vọng trong thời gian tới hệ thống tạp chí của Liên hiệp hội sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ hơn nữa, phát huy vai trò truyền thông và lan tỏa tri thức khoa học trong xã hội.
 |
| TS. Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng, các tạp chí của Liên hiệp hội Việt Nam luôn bám sát tôn chỉ, mục đích của tổ chức. Ảnh: Hoàng Tùng |
TS. Đặng Vũ Cảnh Linh đưa ra đề xuất một số giải pháp đổi mới báo chí VUSTA:
Tăng cường phổ biến kiến thức chuyên sâu trên báo chí: Để nâng cao hiệu quả, báo chí Liên hiệp Hội Việt Nam cần tập trung phổ biến kiến thức khoa học thông qua các bài viết, phóng sự chuyên sâu về các lĩnh vực khoa học - công nghệ, nghiên cứu mới và công nghệ tiên tiến. Điều này đòi hỏi đội ngũ phóng viên, biên tập viên có chuyên môn vững vàng và khả năng truyền tải thông tin chính xác, sinh động.
Cần xây dựng quy trình sản xuất nội dung chuyên nghiệp, từ lựa chọn chủ đề, thu thập thông tin, phỏng vấn chuyên gia đến biên tập và xuất bản. Việc kiểm chứng, thẩm định tính chính xác trước khi công bố là yếu tố then chốt để đảm bảo uy tín và chất lượng. Đồng thời, nên phát triển các chuyên mục thường xuyên về những lĩnh vực ưu tiên như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo, vật liệu mới,… nhằm định hướng và khuyến khích nghiên cứu phát triển.
Đầu tư mạnh mẽ vào chuyển đổi số: Ứng dụng công nghệ số cần được đẩy mạnh thông qua các nền tảng trực tuyến, mở rộng phạm vi tiếp cận và tăng cường tương tác với trí thức. Theo Nghị quyết số 03/NQ-CP, Bộ KH&CN đặt mục tiêu xây dựng nền tảng đào tạo trực tuyến mở đại trà, cung cấp miễn phí kiến thức KH,CN&ĐMST, trong đó báo chí LHHVN đóng vai trò quan trọng. Cần đầu tư xây dựng trang điện tử hiện đại, ứng dụng di động thân thiện, tích hợp công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo để cá nhân hóa nội dung, chatbot hỗ trợ độc giả và hệ thống phân tích dữ liệu nhằm hiểu rõ hơn nhu cầu người đọc.
Đa dạng hóa hình thức truyền tải thông tin: Bên cạnh các bài viết truyền thống, báo chí LHHVN cần sản xuất thêm video, podcast, infographic, ebook tương tác,… để thu hút trí thức trẻ và phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin hiện đại. Điều này đòi hỏi đầu tư công nghệ và đào tạo nhân lực để sản xuất sản phẩm đa phương tiện chất lượng cao, đồng thời nghiên cứu thói quen từng nhóm đối tượng để lựa chọn hình thức phù hợp.
Tập trung vào các chủ đề chiến lược và thời sự: Báo chí LHHVN cần phản ánh kịp thời các chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước về phát triển KH&CN cũng như các vấn đề thực tiễn đội ngũ trí thức quan tâm. Nội dung cần gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời linh hoạt để đáp ứng các vấn đề nóng. Đặc biệt, cần chú trọng giải thích và phân tích chính sách KH&CN để giúp cộng đồng trí thức hiểu rõ và triển khai hiệu quả.
Nâng cao tiêu chuẩn chất lượng theo chuẩn quốc tế: Áp dụng tiêu chuẩn quốc tế trong phản biện, minh bạch quy trình xuất bản và đảm bảo tính độc lập trong đánh giá. Cần xây dựng hệ thống phản biện chuyên nghiệp, có sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành. Đồng thời, công khai quy trình xuất bản, tiêu chí đánh giá, danh sách hội đồng biên tập và phản biện để tăng uy tín; thực hiện nghiêm túc các quy định về đạo đức xuất bản, chống đạo văn và đảm bảo tính nguyên gốc của nghiên cứu.
Với gần 10 bài tham luận và các ý kiến thảo luận mở khác, hội thảo đã mang đến góc nhìn đa chiều, đồng thời cũng đã có những đề xuất giải pháp thực tiễn để phát huy vai trò của các cơ quan báo, tạp chí trong hệ thống LHHVN nhằm tập hợp, xây dựng đội ngũ trí thức khoa học, công nghệ vững mạnh trong bối cảnh hiện nay của đất nước. Đặc biệt phù hợp với thế mạnh, bản sắc của LHHVN, là nơi hội tụ lớn đội ngũ trí thức trong và ngoài nước.
