Gỡ rào cản, đưa nghiên cứu vào thực tiễn tại các trường đại học

Đại học giữ vai trò trung tâm nghiên cứu

Phát biểu tại "Ngày hội Khoa học và Công nghệ Việt Nam 18/5", Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đã chia sẻ những đổi mới mạnh mẽ, mang tính cách mạng của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo. Trong đó có nhấn mạnh đến việc chuyển nghiên cứu cơ bản về các cơ sở giáo dục đại học. Đây là định hướng lớn của Nhà nước, việc chuyển dịch nghiên cứu cơ bản về các cơ sở giáo dục đại học là phù hợp với thông lệ quốc tế, tất cả các quốc gia đều coi các cơ sở giáo dục đại học là trung tâm nghiên cứu, đặc biệt là nghiên cứu cơ bản bởi đây là nơi tập trung nhiều nhất nhân lực nghiên cứu cơ bản, nhất là nhân lực trẻ (đội ngũ giáo viên, giáo sư, sinh viên, nghiên cứu sinh).

Ảnh minh họa

Việc chuyển dịch này không có nghĩa là loại bỏ vai trò của các viện nghiên cứu trong lĩnh vực nghiên cứu cơ bản. Ngược lại, các viện nghiên cứu, nhất là hai Viện Hàn lâm, vẫn có thể tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản phù hợp với thế mạnh, cơ cấu tổ chức và định hướng phát triển của mình. Đồng thời, Dự thảo Luật không giới hạn quyền phát triển công nghệ của các trường đại học, nhằm thúc đẩy mô hình tích hợp ba chức năng: đào tạo - nghiên cứu - đổi mới sáng tạo. Đây là mô hình phổ biến ở các quốc gia có nền khoa học công nghệ tiên tiến, góp phần xây dựng hệ sinh thái học thuật và đổi mới sáng tạo bền vững, năng động và có sức lan tỏa sâu rộng.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, việc trao quyền và trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản cho các trường đại học sẽ đánh thức tiềm năng khoa học trong đào tạo, từ đó tăng sự liên kết giữa tri thức và thực tiễn.

Chuyển dịch đúng hướng - nhưng không dễ dàng

Trong nhiều thập kỷ qua, nhiệm vụ khoa học vẫn được giao chủ yếu cho các viện nghiên cứu chính phủ. Tuy nhiên, xu hướng toàn cầu đang chuyển mạnh sang mô hình "đại học nghiên cứu" - nơi đào tạo gắn với nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Các trường đại học hàng đầu như MIT, Stanford, Cambridge,… đều là trung tâm khoa học công nghệ quan trọng của quốc gia.

Tại Việt Nam, xu hướng này cũng đã hình thành, nhiều trường đại học như ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Bách khoa Hà Nội, trường ĐH Khoa học Tự nhiên TP.HCM đã bắt đầu thiết lập trung tâm nghiên cứu và thu hút các đề tài cấp quốc gia. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều rào cản về cơ chế, nguồn lực và bằng thừa nhận.

PGS.TS. Bùi Quốc Khánh, Tổng Thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam, nhận định: “Tiêu chuẩn quan trọng nhất của trường đại học là sản phẩm - là sinh viên đào tạo ra, nhưng không có chỉ số nào đánh giá họ cống hiến gì cho nền kinh tế. Các trường Bách khoa từ Bắc tới Nam đào tạo ra kỹ sư giữ vị trí then chốt trong các ngành chủ lực như năng lượng, dầu khí, chế tạo,… nhưng lại không được xếp hạng cao. Việc đánh giá phải căn cứ vào năng lực giảng dạy, cống hiến cho xã hội.”

“Thách thức nằm ở cơ sở vật chất, nguồn thu. Lương giảng viên thấp, học phí không đủ duy trì chất lượng đào tạo. Nếu muốn hầu hết các trường tự chủ được, thì phải cho vay đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm đầy đủ, có chính sách đãi ngộ để giữ được người tài.” - PGS.TS. Bùi Quốc Khánh nhấn mạnh.

Ông cũng cảnh báo về kỳ vọng thiếu thực tế: Nếu nghiên cứu nước ngoài được đầu tư 100 triệu USD mà Việt Nam chỉ có 4 triệu USD, thì không thể mong kết quả tương đương. Phải đánh giá đúng yêu cầu nhiệm vụ: cần bao nhiêu nhân lực, thiết bị, kinh phí thì mới ra được sản phẩm. Đặc biệt, việc chuyển giao nhiệm vụ cần đảm bảo không làm gián đoạn hệ sinh thái hiện tại.

GS.TS. Lê Hùng Lân Nghiên cứu khoa học cơ bản từ trước đến nay là một trong những phần rất quan trọng của đội ngũ cán bộ, giáo viên các trường đại học, bên cạnh nhiệm vụ giảng dạy những kiến thức khoa học cơ bản thì họ còn phải đảm nhiệm nhiệm vụ nghiên cứu và chỉ có qua nghiên cứu thì mới nâng cao được chất lượng đào tạo.

Cùng quan điểm, GS.TS. Lê Hùng Lân, Trường Đại học Giao thông Vận tải khẳng định: "Khoa học không chỉ nằm trên sách vở, mà phải giải quyết được vấn đề thực tiễn. Đại học phải trở thành trung tâm sáng tạo, kết nối với doanh nghiệp để đưa khoa học đi vào đời sống".

Ông cũng chỉ ra những rào cản nằm ở cơ chế và nguồn lực: “Trong nhiều năm qua, sự đầu tư cho các phòng thí nghiệm tại trường đại học còn hạn chế, khiến đội ngũ giảng viên khó phát triển nghiên cứu. Việc giao thêm trọng trách nghiên cứu cơ bản cần đi kèm với chính sách đặc thù: vừa đầu tư bài bản, vừa có cơ chế giúp giảng viên quảng bá và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tế”.

“Nếu đánh giá năng lực của các trường đại học không đầy đủ, có thể gây mất cân bằng. Do đó, cần rà soát năng lực cả hai bên trường đại học và viện nghiên cứu để có chiến lược phân bổ hợp lý. Mô hình viện phối hợp với đại học, hoặc đưa các nhà nghiên cứu từ viện về trường là giải pháp đáng cân nhắc.” - GS.TS. Lê Hùng Lân nói thêm.

Tuy nhiên, để chính sách chuyển giao nhiệm vụ nghiên cứu về trường đại học thành công, cần nhiều điều kiện đồng bộ như: hoàn thiện hành lang pháp lý, trao quyền tự chủ cho đại học trong tuyển dụng, tài chính và hợp tác; đầu tư xây dựng trung tâm nghiên cứu liên ngành, liên trường; thay đổi cách phân bổ đề tài theo năng lực và kết quả thay vì chia đều theo đơn vị. Ký kết các chương trình hợp tác nghiên cứu với doanh nghiệp và quốc tế.

Trong báo cáo giải trình dự thảo luật, Bộ KHCN khẳng định sẽ xây dựng cơ chế giám sát và đánh giá đề tài nghiên cứu khoa học một cách minh bạch, dựa trên kết quả thực chất. Các đại học sẽ được xét duyệt tham gia các nhiệm vụ khoa học quốc gia dựa trên năng lực chứng minh được bằng các công trình, sản phẩm có ảnh hưởng.

Chuyển giao nhiệm vụ nghiên cứu về trường đại học là một bước đi đúng, nhưng để nó trở thành hiện thực, cần sự đồng thuận và nỗ lực từ nhiều phía: cơ quan quản lý nhà nước, các trường đại học và cả doanh nghiệp. Khi đại học trở thành trí tuệ trung tâm, Việt Nam mới có thể xây dựng một nền khoa học vững vàng, tự lực và sáng tạo thực sự.