Không chỉ mua robot, doanh nghiệp Việt cần làm chủ năng lực tự động hóa

Từ một cánh tay robot đến sự thay đổi phương thức sản xuất

Sự kiện ABB Robotics Tech Day 2026, diễn ra ngày 15/9/2026 tại TP.Hồ Chí Minh do ABB Robotics Việt Nam (ABB) tổ chức, với sự đồng hành của CITARES. Chương trình quy tụ các doanh nghiệp sản xuất, nhà tích hợp hệ thống, đối tác công nghệ và chuyên gia trong lĩnh vực robot, tự động hóa.

Những trao đổi tại sự kiện cho thấy câu chuyện robot đang bước sang một giai đoạn khác: từ tự động hóa từng công đoạn sang tái cấu trúc phương thức sản xuất và xây dựng năng lực công nghệ dài hạn.

Phát biểu khai mạc, ông Trần An Khang - Tổng Giám đốc ABB Robotics Việt Nam đã chỉ ra một hạn chế phổ biến: “Nhiều doanh nghiệp vẫn coi robot là những thiết bị vận hành độc lập. Theo ông, tự động hóa phải được đặt trong mối quan hệ gắn kết với sự chuyển dịch của sản xuất và nhu cầu hợp tác dài hạn giữa doanh nghiệp công nghệ, khách hàng cùng cộng đồng công nghiệp. Tiếp cận tự động hóa hiện đại là tiếp cận một hệ thống đồng bộ bao gồm: công nghệ, phần mềm, năng lực triển khai, quy trình vận hành và yếu tố con người”.

Đây cũng là điểm đáng chú ý nếu nhìn vào thực tế của sản xuất Việt Nam hiện nay. Trong nhiều năm, tự động hóa thường được tiếp cận từ một câu hỏi khá trực diện: Doanh nghiệp có nên mua robot không? Nhưng câu hỏi đó ngày càng trở nên thiếu đầy đủ. Một robot có thể thực hiện một thao tác nhanh và chính xác hơn con người, song hiệu quả của cả dây chuyền lại phụ thuộc vào những công đoạn nằm trước và sau robot.

Ông Trần An Khang - Tổng Giám đốc ABB Robotics Việt Nam phát biểu khai mạc sự kiện ABB Robotics Tech Day 2026. Ảnh: BTC

Nếu cấp phôi không ổn định, hệ thống kiểm tra chất lượng chưa được kết nối, dữ liệu sản xuất không được thu thập hoặc đội ngũ kỹ thuật không đủ khả năng xử lý khi hệ thống phát sinh vấn đề, khoản đầu tư vào robot chưa chắc chuyển hóa thành năng suất thực tế.

Nói cách khác, robot chỉ là một thành phần của bài toán tự động hóa. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh phương thức sản xuất đang thay đổi. Thị trường không còn chỉ yêu cầu những đơn hàng lớn, sản phẩm đồng nhất và quy trình cố định. Chủng loại sản phẩm đa dạng hơn, vòng đời sản phẩm ngắn hơn, thời gian giao hàng rút ngắn hơn và yêu cầu về chất lượng ngày càng cao.

Một dây chuyền được tối ưu cho một sản phẩm duy nhất có thể đạt hiệu suất cao, nhưng khi sản phẩm thay đổi liên tục, chính sự cứng nhắc của dây chuyền lại trở thành điểm yếu. Khi đó, giá trị của tự động hóa không còn nằm ở tốc độ của một thiết bị mà ở khả năng chuyển đổi của toàn bộ hệ thống. Đây là lý do câu chuyện robot tại ABB Robotics Tech Day 2026 không dừng ở công nghệ robot, mà mở rộng sang năng lực sản xuất, phần mềm, dữ liệu, nhân lực và hệ sinh thái.

Vì sao doanh nghiệp Việt phải tăng tốc tự động hóa?

Cùng đặt một câu hỏi cho các diễn giả: Điều gì đang thực sự thúc đẩy doanh nghiệp sản xuất Việt Nam bước vào tự động hóa? Thì câu trả lời không nằm ở sự “hấp dẫn” của robot. Đó là sức ép từ chính hoạt động sản xuất.

Những chia sẻ của ông Đặng Xuân Hồng - Trưởng Bộ phận Kỹ thuật và Tư vấn giải pháp ABB Robotics Việt Nam tập trung vào các yêu cầu rất thực tế: “nâng năng suất, kiểm soát chi phí, duy trì độ chính xác và giải quyết những công đoạn mà lao động thủ công khó bảo đảm sự ổn định trong thời gian dài. Robot đặc biệt phù hợp với những thao tác lặp lại, yêu cầu tốc độ và độ chính xác cao”.

Các trao đổi tại sự kiện cho thấy áp lực tự động hóa còn đến từ sự thay đổi của thị trường. Sản xuất ngày càng phải đáp ứng những đơn hàng nhỏ hơn, nhiều chủng loại hơn, thay đổi nhanh hơn. Doanh nghiệp không chỉ cần sản xuất được sản phẩm mà còn phải sản xuất đúng thời điểm, đúng chất lượng và với chi phí đủ cạnh tranh. Những yêu cầu này đang khiến các phương thức sản xuất truyền thống bộc lộ giới hạn.

TS. Bùi Thanh Luân - Giám đốc Công ty Công nghệ Điện Tử Hiệp Phát, Phó Chủ tịch Hội Tự động Hóa, Phó Chủ tịch Chi hội Robot Việt Nam nhìn nhận “quá trình chuyển dịch của nền kinh tế và chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo ra cơ hội mới cho Việt Nam. Nhưng cơ hội đó không tự động chuyển thành lợi thế. Khi các doanh nghiệp và quốc gia cùng cạnh tranh để đón dòng vốn, đơn hàng và các mắt xích sản xuất mới, năng lực sản xuất sẽ là một trong những điều kiện quyết định khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị”.

Trước đây, lợi thế của sản xuất Việt Nam có thể dựa nhiều vào chi phí lao động. Nhưng lợi thế này khó duy trì nếu doanh nghiệp phải cạnh tranh với những quốc gia cũng đang đầu tư mạnh vào tự động hóa, số hóa và sản xuất thông minh.

Khi đó, bài toán không còn là “lao động Việt Nam rẻ hơn bao nhiêu”, mà là “một đơn vị sản xuất tại Việt Nam tạo ra bao nhiêu giá trị với cùng một lượng tài nguyên”. Tự động hóa, vì thế, trở thành công cụ để doanh nghiệp trả lời bài toán năng suất. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi doanh nghiệp đều phải tự động hóa toàn bộ nhà máy hoặc chạy theo những hệ thống đắt tiền nhất.

Các diễn giả trao đổi tại phiên thảo luận về cơ hội bứt phá trong bối cảnh dịch chuyển chuỗi cung ứng và thúc đẩy sản xuất thông minh tại sự kiện ABB Robotics Tech Day 2026. Ảnh: Nart Thái

Ngược lại, với những doanh nghiệp có nguồn lực hạn chế, việc bắt đầu từ đúng bài toán mới quan trọng. Một công đoạn có tỷ lệ lỗi cao, thời gian chu kỳ dài, thiếu ổn định về chất lượng hoặc phụ thuộc quá lớn vào lao động thủ công có thể là điểm khởi đầu hợp lý hơn việc đầu tư robot chỉ vì “nhà máy khác cũng đã có”.

Mục tiêu của tự động hóa phải là hiệu quả sản xuất, không phải số lượng robot.

Đến năm 2030, điều gì sẽ thay đổi?

Một câu hỏi chung được đặt ra tại phiên thảo luận là: Nếu nhìn đến năm 2030, đâu là thay đổi lớn nhất mà doanh nghiệp sản xuất Việt Nam sẽ chứng kiến trong lĩnh vực robot và tự động hóa?

Từ những trao đổi tại sự kiện, có thể nhận thấy một điểm chung: robot sẽ ngày càng trở nên phổ biến hơn, nhưng chính sự phổ biến đó lại khiến robot không còn là lợi thế cạnh tranh đủ lớn nếu đứng một mình.

Khi nhiều doanh nghiệp cùng tiếp cận những nền tảng và thiết bị tương tự, khoảng cách về năng lực sẽ dịch chuyển sang những lớp phía sau: doanh nghiệp thiết kế quy trình như thế nào, tích hợp thiết bị ra sao, quản trị dữ liệu thế nào và đội ngũ kỹ thuật có khả năng khai thác hệ thống đến đâu.

Đây là sự chuyển dịch từ sở hữu công nghệ sang năng lực hấp thụ công nghệ.

Hai nhà máy có thể cùng sử dụng một dòng robot, nhưng năng suất không nhất thiết giống nhau. Một bên có thể triển khai hệ thống theo đúng cấu hình ban đầu của nhà cung cấp; bên kia có thể tiếp tục điều chỉnh chương trình, kết nối dữ liệu, tối ưu chu trình, phân tích lỗi và mở rộng hệ thống sang những công đoạn khác.

Bà Lê Nguyễn Duy Oanh - Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ kỹ thuật và Phát triển bền vững, Sở Công Thương TP.Hồ Chí Minh nhìn nhận “tự động hóa trong những năm tới sẽ ngày càng trở thành một phần thiết yếu của sản xuất, khi doanh nghiệp đồng thời chịu tác động từ nhu cầu năng suất, nguồn lao động, nguồn lực sản xuất và yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Đặc biệt, bài toán không chỉ là đưa robot vào nhà máy mà còn phải tích hợp robot với hệ thống sản xuất và quá trình chuyển đổi số”.

Nếu robot có thể được xem là “cơ bắp” của nhà máy, thì dữ liệu và phần mềm ngày càng đóng vai trò như hệ thần kinh.

Robot thực hiện thao tác. Nhưng dữ liệu cho biết thao tác đó có hiệu quả hay không; phần mềm giúp doanh nghiệp nhìn thấy tình trạng thiết bị, nhận diện điểm nghẽn và đưa ra quyết định điều chỉnh. Khi hai lớp này được kết nối, tự động hóa mới có thể tiến từ cấp độ cơ khí sang cấp độ tối ưu hóa sản xuất.

Vì vậy, đến năm 2030, câu hỏi sẽ là “Nhà máy có khả năng thích ứng và tối ưu đến mức nào?”

Robot có thể mua, nhưng năng lực làm chủ thì không

Tại phiên thảo luận, câu hỏi dành cho các diễn giả được đặt rất rõ: “Robot có thể được nhập khẩu, nhưng để thực sự làm chủ tự động hóa, Việt Nam cần một lực lượng nhân sự có khả năng triển khai, vận hành và tiếp tục phát triển công nghệ trong nước. Vậy chúng ta cần thay đổi gì trong cách đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để bắt kịp làn sóng tự động hóa?”

Đây có lẽ là một trong những câu hỏi quan trọng nhất của quá trình tự động hóa. Bởi nếu thiết bị có thể mua bằng vốn đầu tư, thì năng lực vận hành và cải tiến không thể mua một cách đơn giản.

PGS.TS. Nguyễn Anh Thi - Tổng Giám đốc CITARES dành phần đáng kể trong trao đổi để nói về khoảng cách giữa đào tạo và thực tế sản xuất. Theo ông “muốn hình thành nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu mới, trường học không thể đứng tách biệt với doanh nghiệp. Sinh viên cần được tiếp cận môi trường sản xuất thực tế, kỹ năng thực hành và những bài toán mà nhà máy thực sự đang giải quyết.”

Điểm này có ý nghĩa lớn bởi tự động hóa đang làm thay đổi chính cấu trúc kỹ năng trong nhà máy. Một kỹ sư tự động hóa hiện nay không chỉ cần biết về cơ khí hoặc điện. Họ có thể phải đồng thời hiểu điều khiển, lập trình, cảm biến, robot, mạng công nghiệp, dữ liệu và phần mềm.

Robot ABB được trình diễn tại ABB Robotics Tech Day 2026, giới thiệu khả năng phối hợp giữa robot, công nghệ điều khiển và các giải pháp tự động hóa trong sản xuất. Ảnh: Nart Thái

Trong khi đó, những kỹ thuật viên trực tiếp vận hành cũng phải có khả năng làm việc với thiết bị số thay vì chỉ thực hiện thao tác cơ khí theo hướng dẫn.

Khoảng cách giữa nhà trường và nhà máy, vì thế, không còn đơn thuần là khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành. Đó là khoảng cách giữa những gì doanh nghiệp cần hôm nay và những gì hệ thống đào tạo có thể cung cấp.

Ông Thi nhấn mạnh “nhu cầu tăng cường hợp tác giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp, mở rộng môi trường thực hành và đưa các bài toán thực tế vào quá trình đào tạo. Theo hướng này, doanh nghiệp không chỉ là nơi tuyển dụng sinh viên sau khi tốt nghiệp mà cần tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành kỹ năng của lực lượng lao động”.

Điều đó cũng đồng nghĩa với việc đào tạo không thể kết thúc ở thời điểm người lao động bước vào nhà máy. Công nghệ thay đổi nhanh khiến reskill và upskill trở thành nhu cầu thường xuyên. Những kỹ sư đã có kinh nghiệm cũng phải học thêm về các nền tảng mới, dữ liệu, phần mềm hay phương pháp tích hợp. Nhà máy muốn tiến lên không thể chỉ chờ một thế hệ kỹ sư mới; chính lực lượng hiện tại phải được nâng cấp năng lực.

Một doanh nghiệp không thể tự xây cả hệ sinh thái

Từ câu chuyện nhân lực, một vấn đề khác xuất hiện: không doanh nghiệp nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ bài toán tự động hóa.

Một nhà máy có bài toán sản xuất nhưng có thể thiếu năng lực thiết kế hệ thống. Doanh nghiệp công nghệ có giải pháp nhưng cần hiểu sâu bài toán thực tế. Nhà tích hợp hệ thống cần phối hợp nhiều loại thiết bị. Cơ sở đào tạo lại cần những bài toán thực tế để điều chỉnh chương trình.

Đó là lý do khái niệm hệ sinh thái tự động hóa ngày càng trở nên quan trọng.

Ở phiên thảo luận cuối, ông Đỗ Tân Khoa - Phó Tổng Giám đốc CITARES đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của sự liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất, đơn vị công nghệ, nhà tư vấn và các cơ sở đào tạo.

"Một dự án tự động hóa thành công không thể dừng lại ở giao dịch mua - bán thuần túy giữa nhà cung cấp và nhà máy, mà cần sự tham gia của nhiều mắt xích để hình thành năng lực công nghệ lâu dài. Nếu doanh nghiệp chỉ mua thiết bị rời rạc rồi phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác trong suốt vòng đời hệ thống, năng lực nội tại sẽ khó lan tỏa. Ngược lại, khi một dự án tạo ra đồng thời kinh nghiệm cho kỹ sư, đề tài thực tiễn cho trường đại học, dữ liệu cho đơn vị công nghệ và năng lực triển khai cho nhà tích hợp, giá trị mang lại sẽ vượt xa một dây chuyền được bàn giao đơn lẻ” ông Khoa phân tích.

Khi đó, chuyển giao công nghệ không còn được hiểu là chuyển giao một chiếc máy. Đó là chuyển giao phương pháp, quy trình, kỹ năng và kinh nghiệm. Đây cũng là lý do việc kết nối giáo dục - doanh nghiệp - công nghệ cần được nhìn nhận như một cấu phần của chiến lược tự động hóa, chứ không phải hoạt động bên lề.

Ông Đỗ Tân Khoa - Phó Tổng Giám đốc CITARES đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của sự liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất, đơn vị công nghệ, nhà tư vấn và các cơ sở đào tạo. Ảnh: Nart Thái

Một sinh viên được tiếp xúc với robot trong phòng thí nghiệm có thể biết cách vận hành thiết bị. Nhưng khi được đặt trước một bài toán thật của nhà máy, từ cấp phôi, gắp đặt, kiểm tra đến tối ưu chu kỳ, họ bắt đầu hình thành năng lực giải quyết vấn đề.

Với doanh nghiệp, những chương trình hợp tác như vậy cũng tạo ra một kênh để tìm kiếm và phát triển nhân lực phù hợp với chính công nghệ mình đang sử dụng.

Không phải cuộc đua xem ai có nhiều robot hơn

Nhìn từ những trao đổi tại ABB Robotics Tech Day 2026, có thể thấy câu chuyện tự động hóa của Việt Nam đang bước sang một giai đoạn khác.

Giai đoạn đầu có thể là đưa thiết bị tự động vào những công đoạn mà lao động thủ công bộc lộ hạn chế. Giai đoạn tiếp theo là kết nối các thiết bị thành một hệ thống. Nhưng mục tiêu dài hạn phải là xây dựng năng lực để doanh nghiệp tự cải tiến hệ thống đó.

Điều này đặc biệt quan trọng khi Việt Nam đang đứng trước cơ hội tiếp nhận thêm những dòng đầu tư và đơn hàng mới từ sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Những chia sẻ tại sự kiện cho thấy cơ hội đang tồn tại, nhưng để biến cơ hội thành năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp phải chủ động thay đổi phương thức sản xuất thay vì chỉ chờ những lợi thế truyền thống.

Một cuộc chạy đua số lượng robot sẽ không giải quyết được bài toán này. Doanh nghiệp có thể sở hữu 10 robot nhưng vẫn phụ thuộc vào bên ngoài trong mọi lần lập trình, bảo trì và cải tiến. Một doanh nghiệp khác chỉ có vài robot nhưng đội ngũ kỹ thuật có thể tự thiết kế, tích hợp, phân tích dữ liệu và liên tục tối ưu quy trình. Trong dài hạn, doanh nghiệp thứ hai có thể sở hữu năng lực cạnh tranh bền vững hơn.

Vậy, đến năm 2030 thì doanh nghiệp Việt Nam sẽ làm chủ được bao nhiêu phần trong những công nghệ mà mình đang sử dụng?

Nếu câu trả lời chỉ là khả năng vận hành thiết bị, dư địa cạnh tranh vẫn còn hạn chế. Nhưng nếu doanh nghiệp có thể tự thiết kế giải pháp, tích hợp hệ thống, khai thác dữ liệu, đào tạo nhân lực và liên tục cải tiến quy trình, mỗi robot được đưa vào nhà máy sẽ không còn đơn thuần là một thiết bị tự động hóa. Nó trở thành một viên gạch trong quá trình hình thành năng lực sản xuất mới, là giá trị dài hạn mà tự động hóa có thể mang lại cho công nghiệp Việt Nam.

Nart Thái - Đinh Hòa