TS. Vũ Thị Tần: Phụ nữ có lợi thế nhìn khoa học từ những điều rất đời thường

Nghiên cứu khoa học là hành trình dài đòi hỏi sự kiên trì, kỷ luật và quá trình tích lũy tri thức bền bỉ qua nhiều năm. Trong môi trường ấy, không ít nữ trí thức vẫn lặng lẽ theo đuổi con đường học thuật, vừa miệt mài khám phá tri thức mới, vừa tìm cách đưa các kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm để phục vụ đời sống.

TS. Vũ Thị Tần là một trong những gương mặt như vậy. Sinh năm 1986 tại Hà Nam (nay thuộc Ninh Bình), bà từng có nhiều năm học tập và nghiên cứu tại Nga và Tây Ban Nha, làm việc trong môi trường khoa học quốc tế trước khi trở về Việt Nam giảng dạy và tiếp tục con đường nghiên cứu. Không chỉ dừng lại ở các công bố khoa học, bà còn lựa chọn hướng đi gắn nghiên cứu với thực tiễn, khởi nghiệp với các sản phẩm thân thiện môi trường. Mới đây, TS. Vũ Thị Tần là một trong hai nhà khoa học của Đại học Bách khoa Hà Nội được vinh danh tại Giải thưởng Sáng tạo châu Á 2025 (Asia Innovation Award), ghi nhận những đóng góp trong phát triển các giải pháp khoa học - công nghệ hướng tới phát triển bền vững.

Từ hành trình học tập ở nước ngoài đến quyết định trở về cống hiến trong nước, từ nghiên cứu hàn lâm đến phát triển các sản phẩm “Made in Vietnam” như viên rửa bát thân thiện môi trường, câu chuyện của TS. Vũ Thị Tần cho thấy nhiều góc nhìn về vai trò của phụ nữ trong khoa học hiện đại - nơi tri thức không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà còn gắn với những nhu cầu rất đời thường của xã hội.

Xung quanh hành trình nghiên cứu, lựa chọn nghề nghiệp và cách đưa khoa học đến gần hơn với cuộc sống, Tạp chí Tự động hóa Ngày nay đã có cuộc trao đổi với TS. Vũ Thị Tần để hiểu rõ hơn về hành trình học tập, nghiên cứu của bà trong thời gian qua.

TS. Vũ Thị Tần hiện là giảng viên Khoa Kỹ thuật Hoá học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống (Đại học Bách khoa Hà Nội)

Chào bà, điều gì đã nuôi dưỡng niềm đam mê khoa học trong bà suốt nhiều năm, dẫn dắt bà đến con đường nghiên cứu hóa học và vật liệu ở trình độ quốc tế?

TS. Vũ Thị Tần: Khi học đại học ở Nga, tôi chưa thực sự xác định rõ mình sẽ theo đuổi nhánh nào. Nhưng càng học và làm thí nghiệm, tôi càng bị cuốn hút bởi một câu hỏi: liệu mình có thể tạo ra một vật liệu mới, với những tính năng mới, để giải quyết một vấn đề thực tế hay không?

Sau đó, khi học Thạc sĩ và Tiến sĩ ở Tây Ban Nha, tôi lựa chọn hóa học vật liệu, vì đây là hướng cho phép tôi vừa đi sâu vào nền tảng hóa học vô cơ, vừa có cơ hội “chạm” trực tiếp vào các ứng dụng thực tiễn.

Trong một lĩnh vực đòi hỏi tính chính xác, tư duy hệ thống và kỷ luật nghiên cứu cao như khoa học vật liệu, theo bà, phụ nữ có những thế mạnh riêng nào mà đôi khi chưa được nhìn nhận đúng mức?

TS. Vũ Thị Tần: Tôi nghĩ phụ nữ có ba thế mạnh khá rõ, nhưng đôi khi vẫn bị xem nhẹ.

Thứ nhất là sự bền bỉ và tỉ mỉ. Khoa học vật liệu thường là chuỗi ngày tối ưu điều kiện, lặp lại thí nghiệm và kiểm soát các biến số. Trong quá trình đó, sự kiên trì và cẩn trọng thực sự là “vũ khí” quan trọng.

Thứ hai là khả năng quan sát và cảm nhận hệ thống từ những chi tiết rất nhỏ. Đôi khi chỉ một khác biệt nhỏ trong thao tác, độ sạch hay độ ẩm cũng có thể quyết định kết quả thí nghiệm.

Bên cạnh đó là năng lực kết nối. Phụ nữ thường làm khá tốt việc gắn kết các thành viên trong nhóm, phối hợp công việc và tạo ra môi trường làm việc hỗ trợ lẫn nhau.

Trên hành trình học tập và làm việc tại Nga, Tây Ban Nha rồi trở về Việt Nam, đâu là những rào cản lớn nhất mà bà từng đối mặt với tư cách một nhà khoa học nữ?

TS. Vũ Thị Tần: Rào cản lớn nhất của tôi không hẳn là những định kiến trực diện, mà là áp lực cân bằng giữa nhiều vai trò: học tập, nghiên cứu, công việc và gia đình, đặc biệt trong giai đoạn có con nhỏ. Khoa học đòi hỏi thời gian dài và sự tập trung liên tục, trong khi quỹ thời gian của phụ nữ đôi khi bị chia nhỏ và gián đoạn.

Tôi vượt qua điều đó theo một cách rất thực tế: giữ kỷ luật và xác định rõ thứ tự ưu tiên. Ở mỗi giai đoạn, việc gì quan trọng nhất thì tôi tập trung vào việc đó.

TS. Vũ Thị Tần cùng các em sinh viên tại Đại học Bách khoa Hà Nội.

TS. Vũ Thị Tần nhận định, phụ nữ có nhiều thế mạnh khi làm khoa học

Nhìn lại chặng đường từ nghiên cứu hàn lâm, làm việc tại tập đoàn đa quốc gia với 15 sáng chế, đến giảng dạy và khởi nghiệp xanh trong nước. Vậy theo bà, điểm tựa quan trọng nhất giúp một người phụ nữ không bị bào mòn bởi áp lực nghề nghiệp và kỳ vọng xã hội là gì?

TS. Vũ Thị Tần: Theo tôi, điểm tựa lớn nhất là có một hệ giá trị rõ ràng: mình đang làm việc vì điều gì, mình muốn trở thành người như thế nào, và điều gì là không thể đánh đổi.

Nếu coi khoa học là công cụ để cải thiện chất lượng sống, những trải nghiệm và vai trò của phụ nữ đã giúp họ như thế nào trong việc nhìn nhận các vấn đề môi trường, tiêu dùng, sức khỏe, thưa bà?

TS. Vũ Thị Tần: Tôi nghĩ phụ nữ có một lợi thế: chúng tôi thường nhìn thế giới từ những tình huống rất đời thường như: bếp núc, vệ sinh, sức khỏe, an toàn hay môi trường sống. Nhưng chính những điều tưởng chừng “đời thường” đó lại là nơi khoa học có thể tạo ra tác động lớn nhất.

Khi phát triển sản phẩm, tôi luôn bắt đầu từ một vài câu hỏi rất thực tế:

• Người dùng đang gặp vấn đề gì trong cuộc sống hằng ngày?

• Điều gì khiến họ bất tiện, không an toàn hoặc tốn thời gian?

• Nếu ứng dụng vật liệu hoặc hóa học vào đây, mình có thể làm cho mọi thứ đơn giản hơn, an toàn hơn và bền vững hơn hay không?

Đó cũng là cách tôi chuyển một nghiên cứu tưởng như phức tạp thành thứ mà người dùng có thể hiểu và sử dụng.

Khi lựa chọn nghiên cứu và phát triển viên rửa bát - một sản phẩm rất gần gũi với đời sống gia đình, bà có từng đối mặt với quan điểm cho rằng đó chỉ là “khoa học bếp núc”? Và bà nhìn nhận và phản hồi thế nào trước vấn đề đó?

TS. Vũ Thị Tần: Có chứ. Đôi khi khi nghe đến chất tẩy rửa hay viên rửa bát, người ta nghĩ đó là những thứ nhỏ bé, không “đủ tầm” khoa học. Nhưng tôi nhìn nhận khác.

Thực ra, đây là lĩnh vực khoa học vật liệu và hóa học ứng dụng rất rõ ràng, liên quan đến nhiều vấn đề như động học hòa tan, ổn định hệ, tương tác bề mặt, enzyme, chất oxy hóa, kiểm soát cặn hay tối ưu hiệu suất trong điều kiện sử dụng thực tế.

Tôi thường phản hồi những nhận xét đó một cách khá bình tĩnh: nếu một nghiên cứu tạo ra sản phẩm giúp người dùng tiết kiệm thời gian, an toàn hơn và giảm lượng hóa chất thải ra môi trường, thì đó không phải là “khoa học bếp núc”.

Đó là khoa học đi vào đời sống.

Và tôi tin rằng những sản phẩm càng gần với đời sống hằng ngày thì càng cần được phát triển trên nền tảng khoa học nghiêm túc.

Theo TS. Vũ Thị Tần, phụ nữ hoàn toàn có thể dẫn dắt, đặc biệt trong các hướng liên ngành như vật liệu - môi trường - sản phẩm tiêu dùng - công nghệ sạch.

Từ góc nhìn đó, bà nhìn nhận ra sao về vị thế và khả năng tạo ảnh hưởng của phụ nữ trong khoa học - công nghệ hiện nay, đặc biệt là ở các lĩnh vực kỹ thuật, vật liệu và công nghiệp vốn được xem là “sân chơi” của nam giới, thưa bà?

TS. Vũ Thị Tần: Tôi thấy cơ hội dành cho phụ nữ trong khoa học - công nghệ đang mở ra khá rõ rệt. Tuy nhiên, để tạo được ảnh hưởng thực sự thì cần hai yếu tố: năng lực chuyên môn vững vàng và bản lĩnh theo đuổi con đường dài hạn.

Trước đây, kỹ thuật, vật liệu hay công nghiệp thường được xem là “sân chơi của nam giới”. Nhưng thực tế hiện nay, ai có năng lực, có dữ liệu và tạo ra giá trị thì người đó có tiếng nói. Phụ nữ hoàn toàn có thể dẫn dắt, đặc biệt trong các hướng liên ngành như vật liệu - môi trường - sản phẩm tiêu dùng - công nghệ sạch.

Theo bà, để phụ nữ thực sự giữ vai trò dẫn dắt trong khoa học - công nghệ, cần bắt đầu thay đổi từ giáo dục, chính sách hay từ chính các tổ chức nghiên cứu?

TS. Vũ Thị Tần: Theo tôi, sự thay đổi cần diễn ra đồng thời ở ba yếu tố.

Thứ nhất là giáo dục: cần tạo niềm tin và nền tảng cho nữ sinh từ sớm, để các em hiểu rằng kỹ thuật và công nghệ không phải là lĩnh vực “không dành cho con gái”.

Thứ hai là chính sách và cơ chế: cần có những điều kiện thực tế hỗ trợ phụ nữ làm khoa học, đặc biệt trong giai đoạn làm mẹ, như sự linh hoạt, cơ hội công bằng và sự ghi nhận đúng mức đối với đóng góp của họ.

Thứ ba là môi trường trong các tổ chức nghiên cứu hoặc doanh nghiệp: cần xây dựng văn hóa làm việc tôn trọng năng lực, minh bạch trong đánh giá và có tinh thần hỗ trợ lẫn nhau.

Tuy nhiên, cuối cùng vẫn cần một điều từ mỗi cá nhân: dám lựa chọn và dám theo đuổi con đường mình đã chọn.

Nếu một ngày nhìn lại sự nghiệp của mình, bà mong được nhắc đến như thế nào, thưa bà?

TS. Vũ Thị Tần: Nếu một ngày nhìn lại, tôi không mong người ta chỉ nhắc đến mình bằng chức danh hay số lượng bài báo khoa học. Tôi mong họ nhớ rằng đã có một người làm khoa học rất bền bỉ, luôn cố gắng biến tri thức thành những giá trị thực tế và góp phần giúp các bạn trẻ, đặc biệt là các nữ sinh tin rằng mình cũng có thể làm được.

Tôi muốn nhắn với các bạn nữ rằng: khoa học không đòi hỏi bạn phải “phi thường” ngay từ đầu. Điều khoa học cần là sự kỷ luật, tử tế, bền bỉ và dám bước đi từng bước.

Xin cảm ơn những chia sẻ của TS. Vũ Thị Tần!

Thanh Uyên - Bích Ngọc