Từ chuyển đổi số phong trào đến kiến tạo năng lực công nghệ quốc gia

Góc nhìn
08/02/2026 07:00
Sau hơn một thập niên nói về chuyển đổi số, Việt Nam không còn thiếu chiến lược, chương trình hay nền tảng công nghệ. Điều còn thiếu, và có lẽ khó nhất, là năng lực công nghệ thực sự nằm trong doanh nghiệp. Đó là năng lực làm chủ, cải tiến và tích lũy tri thức công nghệ như một tài sản dài hạn, không phụ thuộc vào phong trào hay nhiệm kỳ.
aa
Dành tối thiểu 1% ngân sách nhà nước hằng năm cho chuyển đổi số Công nghệ và chuyển đổi số: Động lực quan trọng phát triển trong kỷ nguyên mới Hà Nội ra mắt Chợ Chuyển đổi số và Sàn Giao dịch Công nghệ
Từ chuyển đổi số phong trào đến kiến tạo năng lực công nghệ quốc gia

Lời toà soạn

Trong nhiều năm qua, chuyển đổi số đã trở thành một trong những cụm từ được nhắc đến nhiều nhất trong đời sống chính sách và doanh nghiệp Việt Nam. Từ nghị quyết, chương trình quốc gia cho tới kế hoạch hành động của từng bộ, ngành, địa phương, đâu đâu cũng thấy dấu ấn của công nghệ số. Tuy nhiên, khi lớp bụi khẩu hiệu lắng xuống, một câu hỏi căn bản vẫn còn bỏ ngỏ: liệu những nỗ lực ấy đã thực sự tạo ra năng lực công nghệ bền vững cho doanh nghiệp Việt Nam hay chưa.

Chuyên đề “Kiến tạo hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ - Từ chủ trương đến năng lực thực” được thực hiện với tinh thần đó. Đây không phải một loạt bài ca ngợi thành tựu, cũng không nhằm phê phán ai. Chuyên đề này tìm cách đi thẳng vào phần khó nhất là năng lực công nghệ nội sinh của doanh nghiệp, vai trò kiến tạo của Nhà nước và những giới hạn rất thật của các mô hình hỗ trợ hiện nay.

Bài mở đầu giữ vai trò định vị tư duy cho toàn bộ chuyên đề. Nó đặt lại cách nhìn về chuyển đổi số, từ một phong trào triển khai giải pháp sang câu chuyện dài hạn hơn, phức tạp hơn là kiến tạo năng lực công nghệ quốc gia, trong đó doanh nghiệp là trung tâm, còn Nhà nước giữ vai trò thiết kế luật chơi và chuẩn mực phát triển.

Khi công nghệ trở thành phong trào

Ở giai đoạn đầu, chuyển đổi số xuất hiện như một lời hứa hấp dẫn. Công nghệ được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp “đi tắt, đón đầu”, giúp bộ máy quản lý tinh gọn, giúp nền kinh tế bứt phá mà không cần trả giá quá lớn. Từ khoảng năm 2018 - 2020, cùng với làn sóng Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (Industry 4.0 - khái niệm do Chính phủ Đức khởi xướng từ năm 2011), chuyển đổi số nhanh chóng trở thành một trục chính sách quan trọng tại Việt Nam. Các văn bản chiến lược, từ Chương trình Chuyển đổi số quốc gia (ban hành năm 2020) đến các kế hoạch hành động của bộ, ngành và địa phương, đều đặt công nghệ số ở vị trí trung tâm.

Nhưng chính tại đây, một nghịch lý dần lộ rõ. Khi chuyển đổi số được triển khai như một phong trào, trọng tâm dễ bị lệch sang số lượng dự án, nền tảng, ứng dụng, thay vì năng lực công nghệ thực chất. Nhiều doanh nghiệp đầu tư hệ thống quản trị doanh nghiệp (ERP - Enterprise Resource Planning), hệ thống điều hành sản xuất (MES - Manufacturing Execution System), hay các giải pháp trí tuệ nhân tạo (AI - Artificial Intelligence), nhưng lại phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhà cung cấp. Công nghệ được “lắp vào”, vận hành theo hướng dẫn, nhưng không để lại nhiều tri thức bên trong tổ chức.

Từ chuyển đổi số phong trào đến kiến tạo năng lực công nghệ quốc gia
Công nghệ chỉ trở thành động lực phát triển khi nó được nội hóa thành năng lực. Ảnh minh họa

Trong khi đó, kinh nghiệm quốc tế cho thấy công nghệ chỉ trở thành động lực phát triển khi nó được nội hóa thành năng lực. Hàn Quốc, trong giai đoạn công nghiệp hóa nhanh từ thập niên 1970, không bắt đầu bằng những khẩu hiệu lớn, mà bằng việc buộc doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình học hỏi công nghệ, chấp nhận chi phí và rủi ro trong R&D (Research and Development - nghiên cứu và phát triển). Đức, với nền công nghiệp chế tạo làm nền tảng, luôn coi năng lực công nghệ của doanh nghiệp vừa và nhỏ là trụ cột của sức cạnh tranh quốc gia, chứ không phải số lượng dự án số hóa.

Sự khác biệt nằm ở chỗ chuyển đổi số là quá trình triển khai công cụ, còn năng lực công nghệ là kết quả của một quá trình tích lũy lâu dài, khó đo, khó truyền thông, nhưng quyết định sức bền của nền kinh tế.

Không hiếm những doanh nghiệp treo đầy bảng biểu chuyển đổi số, nhưng khi dây chuyền dừng lại vì một lỗi tích hợp, cả nhà máy vẫn phải chờ cuộc gọi từ bên ngoài. Công nghệ đã có mặt trong sơ đồ tổ chức, nhưng chưa kịp trở thành một phần của trí nhớ vận hành. Ở điểm đó, chuyển đổi số hoàn tất trên báo cáo, nhưng năng lực công nghệ thì chưa kịp hình thành.

Năng lực công nghệ là tài sản vô hình

Nếu coi doanh nghiệp là một cơ thể sống, thì năng lực công nghệ chính là hệ thần kinh và trí nhớ dài hạn của nó. Đó không chỉ là máy móc, phần mềm hay dây chuyền sản xuất, mà là khả năng hiểu, cải tiến và tái cấu trúc công nghệ theo mục tiêu riêng. Năng lực này không thể mua trọn gói, cũng không thể hình thành chỉ bằng các khóa đào tạo ngắn hạn.

Các báo cáo của OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development - Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế), trong nhiều năm liền, đều nhấn mạnh rằng chi tiêu cho R&D chỉ là một chỉ báo bề mặt. Quan trọng hơn là cách doanh nghiệp tham gia vào quá trình học hỏi công nghệ, từ cải tiến nhỏ trong sản xuất đến phát triển sản phẩm mới. Những nền kinh tế thành công không phải vì họ chi nhiều hơn một cách mù quáng, mà vì họ xây dựng được cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tích lũy tri thức.

Từ chuyển đổi số phong trào đến kiến tạo năng lực công nghệ quốc gia

Tại Việt Nam, tỷ lệ chi cho R&D so với GDP còn khiêm tốn, theo các báo cáo công bố giai đoạn 2020 - 2022 của Ngân hàng Thế giới (World Bank), ước tính ở mức dưới 1%. Nhưng con số này tự thân không nói lên tất cả. Vấn đề cốt lõi là phần lớn hoạt động R&D, nếu có, còn mang tính hình thức, tách rời sản xuất và ít gắn với chiến lược dài hạn của doanh nghiệp.

Tỷ lệ chi cho R&D có thể đo bằng phần trăm GDP, nhưng năng lực công nghệ của doanh nghiệp thường chỉ lộ diện khi xảy ra sự cố, khi thị trường đổi chiều, hoặc khi chuỗi cung ứng đứt gãy. Những thời điểm ấy không nằm trong báo cáo, nhưng lại là phép thử trung thực nhất cho việc doanh nghiệp có thực sự sở hữu công nghệ hay chỉ đang sử dụng nó.

Trong lĩnh vực tự động hóa và sản xuất, có thể dễ dàng bắt gặp những nhà máy sở hữu thiết bị hiện đại, nhưng khi xảy ra sự cố kỹ thuật phức tạp, họ vẫn phải chờ chuyên gia nước ngoài. Đó không phải là lỗi của doanh nghiệp, mà là hệ quả của một quá trình phát triển trong đó năng lực công nghệ chưa được đặt đúng vị trí trung tâm. Công nghệ, trong trường hợp này, giống như một chiếc áo đẹp nhưng may sẵn, khó điều chỉnh khi cơ thể thay đổi.

Năng lực công nghệ quốc gia, vì thế, không thể được hiểu như tổng số các dự án công nghệ, mà là tổng hòa năng lực của từng doanh nghiệp trong việc làm chủ và phát triển công nghệ. Đây là một quá trình âm thầm, ít hào nhoáng, nhưng quyết định khả năng chống chịu và thích nghi của nền kinh tế trước các cú sốc toàn cầu.

Vai trò kiến tạo của Nhà nước và giới hạn cần thiết

Bàn đến năng lực công nghệ, không thể né tránh câu hỏi về vai trò của Nhà nước. Trong nhiều thập niên, Nhà nước Việt Nam đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển khoa học và công nghệ, từ đầu tư hạ tầng, đào tạo nhân lực đến ban hành các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp. Tuy nhiên, khi bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, cách thức can thiệp cũng cần được xem xét lại.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy Nhà nước không thể, và không nên, làm thay doanh nghiệp trong việc phát triển năng lực công nghệ. Điều Nhà nước có thể làm, và làm tốt nhất, là kiến tạo môi trường - đó là luật chơi rõ ràng, chuẩn mực minh bạch và các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. OECD gọi đây là vai trò của “Nhà nước kiến tạo” trong chính sách đổi mới sáng tạo (innovation policy).

Trong bối cảnh đó, các chiến lược khoa học và công nghệ quốc gia cần được nhìn như những khung định hướng dài hạn, chứ không phải danh sách dự án. Việc đo lường năng lực công nghệ của doanh nghiệp, nếu được thực hiện một cách nghiêm túc và khoa học, có thể trở thành công cụ phản chiếu hữu ích, giúp doanh nghiệp tự nhận diện vị trí của mình, thay vì chạy theo các chuẩn mực hình thức.

Từ chuyển đổi số phong trào đến kiến tạo năng lực công nghệ quốc gia
Kiến tạo năng lực công nghệ không phải là cuộc đua ngắn hạn, càng không phải là một chiến dịch. Thước đo quan trọng nhất là doanh nghiệp được gì sau mỗi chu kì chính sách. Ảnh minh họa

Bài viết này, và toàn bộ chuyên đề, không nhằm đưa ra những kết luận dứt khoát. Nó mở ra một không gian đối thoại, nơi các nhà quản lý, doanh nghiệp và giới nghiên cứu có thể cùng nhìn thẳng vào những giới hạn hiện hữu.

Kiến tạo năng lực công nghệ không phải là cuộc đua ngắn hạn, càng không phải là một chiến dịch. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn của Nhà nước trong việc chấp nhận những kết quả đến chậm và sự dấn thân của doanh nghiệp trong việc đầu tư cho những năng lực chưa chắc sinh lời ngay. Có lẽ, thước đo quan trọng nhất không nằm ở số chương trình được triển khai, mà ở việc sau mỗi chu kỳ chính sách, doanh nghiệp Việt Nam có giữ lại được nhiều tri thức hơn cho lần đi tiếp hay không?!

Ngân Hà

Tudonghoangaynay.vn
tan-hoang-minh
Tin bài khác
Hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu điều tra hình sự trong tình hình mới

Hoàn thiện pháp luật, đáp ứng yêu cầu điều tra hình sự trong tình hình mới

Cùng với sự phát triển của xã hội, phương thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm ngày càng đa dạng, phức tạp, đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác điều tra hình sự. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc hoàn thiện các quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động của cơ quan điều tra trở thành yêu cầu cấp thiết. Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những vướng mắc từ thực tiễn, tạo cơ sở pháp lý đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Phú Thọ: Tăng cường hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong ba lĩnh vực trọng tâm

Phú Thọ: Tăng cường hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong ba lĩnh vực trọng tâm

Phú Thọ mong muốn thúc đẩy hợp tác với doanh nghiệp Rumani trong các lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo; năng lượng tái tạo, hạ tầng xanh và thương mại, logistics, đồng thời mở rộng cơ hội xuất khẩu hàng hóa sang thị trường châu Âu.
Thị trường chứng khoán ngày 20/11:  VN-Index giảm phiên thứ 4 liên tiếp, mất hơn 46 điểm trong tuần

Thị trường chứng khoán ngày 20/11: VN-Index giảm phiên thứ 4 liên tiếp, mất hơn 46 điểm trong tuần

Thị trường chứng khoán tiếp tục diễn biến tiêu cực khi VN-Index giảm phiên thứ tư liên tiếp, đóng cửa sát 1.689 điểm. Tính chung cả tuần, chỉ số mất hơn 46 điểm, trong khi áp lực bán vẫn lan rộng và khối ngoại nối dài chuỗi bán ròng.
Ứng dụng AI trong doanh nghiệp nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, hiệu quả đầu tư và cơ hội hợp tác

Ứng dụng AI trong doanh nghiệp nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, hiệu quả đầu tư và cơ hội hợp tác

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định vai trò trung tâm của người dân và doanh nghiệp trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Cùng với đó, Nghị quyết số 68-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực quản trị và tăng cường liên kết doanh nghiệp. Tinh thần xuyên suốt này cũng định hướng cho công tác xúc tiến đầu tư là gắn thu hút nguồn lực với nâng cao khả năng tiếp nhận công nghệ, năng lực triển khai và hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp.
VUSTA tìm giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn, phát huy sức mạnh liên kết các Hội ngành toàn quốc

VUSTA tìm giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn, phát huy sức mạnh liên kết các Hội ngành toàn quốc

Sáng 20/11, Liên hiệp hội Việt Nam tổ chức Hội thảo “Giải pháp tăng cường hoạt động phối hợp giữa các Hội ngành toàn quốc và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam” nhằm nâng cao hiệu quả phối hợp và phát huy tiềm năng đội ngũ trí thức khoa học, công nghệ.
Tử vi vòng quay công nghệ ngày 21/11/2026: Tuổi Thìn đón tài lộc, tuổi Tý cần đề phòng áp lực

Tử vi vòng quay công nghệ ngày 21/11/2026: Tuổi Thìn đón tài lộc, tuổi Tý cần đề phòng áp lực

Tử vi 12 con giáp ngày 21/11/2026 hé lộ những chuyển biến đáng chú ý trên phương diện công việc, tài chính và tình cảm. Trong khi một số con giáp có cơ hội khẳng định năng lực, đón nhận tin vui về tiền bạc thì những tuổi khác cần thận trọng hơn trong lời nói và cách đưa ra quyết định. Cùng khám phá vận trình của 12 con giáp trong ngày thứ Bảy này!
HHT mở rộng đào tạo công nghệ cao, đón đầu nhu cầu nhân lực tương lai

HHT mở rộng đào tạo công nghệ cao, đón đầu nhu cầu nhân lực tương lai

Việc đưa vào hoạt động Trung tâm STEM AI ROBOT đánh dấu bước tiến mới của Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội trong đổi mới đào tạo, tăng cường thực hành và phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.
Giữ lửa đam mê, gieo mầm khoa học như Nhà giáo trẻ Nguyễn Thị Vân Anh

Giữ lửa đam mê, gieo mầm khoa học như Nhà giáo trẻ Nguyễn Thị Vân Anh

Từ những câu hỏi về chuyển động của máy móc khi còn nhỏ đến các nghiên cứu chuyên sâu về điều khiển và robot, TS. Nguyễn Thị Vân Anh, giảng viên Khoa Tự động hóa, Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội, đã từng bước xác định con đường khoa học mình muốn theo đuổi.
[E-Magazine] Trí tuệ nhân tạo soạn bài trong vài phút, vì sao người thầy vẫn bận rộn?

[E-Magazine] Trí tuệ nhân tạo soạn bài trong vài phút, vì sao người thầy vẫn bận rộn?

Chỉ một câu lệnh, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể phác thảo giáo án, tạo câu hỏi kiểm tra và thiết kế học liệu trong thời gian ngắn. Nhưng sau sự tiện lợi ấy, giáo viên vẫn phải đọc, kiểm chứng, sửa chữa, chấm điểm và thấu hiểu từng học sinh. Những nghiên cứu mới đang chỉ ra một thực tế là công nghệ rút ngắn thời gian của từng việc, song chưa chắc làm nhẹ đi gánh nặng nghề nghiệp.
Nhận định phiên giao dịch ngày 20/11: Ưu tiên quản trị rủi ro, hạ tỷ trọng ở các nhịp hồi kỹ thuật

Nhận định phiên giao dịch ngày 20/11: Ưu tiên quản trị rủi ro, hạ tỷ trọng ở các nhịp hồi kỹ thuật

VN-Index tiếp tục giảm trong phiên 19/11 và đóng cửa dưới mốc 1.700 điểm. Các chỉ báo kỹ thuật cho thấy động lực tăng và dòng tiền đều suy yếu, khiến rủi ro điều chỉnh vẫn hiện hữu. Nhà đầu tư được khuyến nghị ưu tiên quản trị rủi ro, hạn chế sử dụng đòn bẩy và cân nhắc hạ tỷ trọng cổ phiếu khi thị trường xuất hiện các nhịp hồi kỹ thuật.
master