Thực trạng và giải pháp cho vấn đề giá điện ở Việt Nam

Thực trạng giá điện tại Việt Nam

Tại cuộc tọa đàm, Phó Cục trưởng Cục Điều tiết Điện lực (Bộ Công Thương), ông Nguyễn Thế Hữu đã cung cấp những thông tin chi tiết về cơ cấu giá điện và các thách thức mà ngành điện lực đang phải đối mặt. Theo ông, việc tính toán giá điện ở Việt Nam hiện nay được thực hiện theo Quyết định số 05/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Tuy nhiên, thực tế là giá bán điện bình quân hiện vẫn thấp hơn giá thành sản xuất. Điều này đồng nghĩa với việc nhà sản xuất điện, mà cụ thể là Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), đang phải chịu lỗ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất của EVN mà còn gây ra các hệ lụy tiêu cực cho toàn bộ ngành điện lực.

Phó Cục trưởng Cục Điều tiết điện lực (Bộ Công Thương) Nguyễn Thế Hữu

Theo báo cáo kiểm toán, giá thành điện trung bình là 2.088 đồng/kWh, trong khi giá bán bình quân chỉ là 1.953 đồng/kWh, thấp hơn khoảng 6,92%. Sự chênh lệch này là do các yếu tố như giá nguyên liệu đầu vào (than, dầu, khí) tăng cao, ảnh hưởng từ tỷ giá ngoại tệ và hiện tượng thời tiết cực đoan El Nino khiến nguồn thủy điện, vốn là nguồn điện giá rẻ, bị giảm sút. Trong khi đó, nguồn điện có chi phí sản xuất cao hơn như điện than, điện dầu lại phải sử dụng nhiều hơn, đẩy giá thành sản xuất điện lên cao.

Bên cạnh đó, nhu cầu điện năng của Việt Nam cũng đang tăng trưởng ở mức khoảng 10-11% hàng năm, trong khi khả năng cung cấp nguồn điện rẻ đã đạt mức tối đa. Việc tiếp tục sử dụng nguồn điện giá cao là điều không thể tránh khỏi, và điều này làm gia tăng thêm áp lực lên giá thành sản xuất điện.

Một trong những điểm được Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội nhấn mạnh tại cuộc tọa đàm là bất cập trong cơ chế giá điện hiện nay. Ông chỉ ra rằng, nếu giá bán điện thấp hơn giá thành sản xuất, việc này không chỉ gây thiệt hại cho các nhà sản xuất mà còn ảnh hưởng đến an ninh năng lượng quốc gia. Nếu các nhà sản xuất phải bán điện với giá thấp hơn chi phí thực tế, họ sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động và đầu tư phát triển nguồn điện mới. Điều này, về lâu dài, có thể dẫn đến tình trạng thiếu điện, ảnh hưởng tiêu cực đến cả người dân và nền kinh tế.

TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội. Ảnh:

Ông Phan Đức Hiếu cũng cảnh báo rằng, nếu nhà phân phối điện phải chịu thiệt hại lớn do giá bán không đủ bù đắp chi phí, điều này sẽ tạo ra áp lực lên chuỗi cung ứng điện và làm suy yếu năng lực cung cấp điện của cả hệ thống. Hậu quả là sự không ổn định về cung cấp điện, từ đó gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế, doanh nghiệp và đời sống của người dân.

Chuyên gia về giá Nguyễn Tiến Thỏa, Nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính), cũng đồng tình với quan điểm này. Ông cho rằng tình trạng "mua cao, bán thấp" trong cơ cấu giá điện hiện nay là một vấn đề nghiêm trọng. Với giá thành điện trung bình cao hơn giá bán điện bình quân, ngành điện đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Ông Thỏa cũng chỉ ra rằng nếu tình trạng này kéo dài, ngành điện sẽ không thể bù đắp chi phí sản xuất và đầu tư, gây thiệt hại cho cả người tiêu dùng và nền kinh tế nói chung.

Cần cải cách giá điện theo cơ chế thị trường

Tại cuộc tọa đàm, các chuyên gia đều nhất trí rằng, một trong những giải pháp cốt lõi để giải quyết vấn đề giá điện là phải áp dụng cơ chế giá điện theo thị trường. Nghị quyết số 55-NQ/TW của Bộ Chính trị đã yêu cầu áp dụng giá thị trường đối với tất cả các loại hình năng lượng, trong đó có điện. Điều này có nghĩa là giá điện phải phản ánh đúng chi phí sản xuất, không chỉ dựa vào đầu vào mà còn phải bảo đảm yếu tố lợi nhuận cho các nhà sản xuất.

Nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) Nguyễn Tiến Thỏa.

Ông Nguyễn Tiến Thỏa nhấn mạnh rằng, việc áp dụng cơ chế giá thị trường không chỉ giúp bảo đảm tính công bằng cho các bên tham gia thị trường điện mà còn tạo điều kiện thu hút đầu tư vào ngành điện. Nếu giá điện không đủ bù đắp chi phí, ngành điện sẽ không có đủ nguồn lực để đầu tư phát triển nguồn điện mới, điều này sẽ ảnh hưởng đến mục tiêu an ninh năng lượng và sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Một trong những giải pháp khác được đề xuất tại tọa đàm là cần tách bạch giữa giá điện và các chính sách hỗ trợ an sinh xã hội. Theo ông Nguyễn Tiến Thỏa, Nhà nước có thể điều tiết giá điện bằng các công cụ thị trường như thuế, phí và các loại quỹ, thay vì can thiệp trực tiếp vào giá bán điện. Ngoài ra, các chính sách hỗ trợ người nghèo, người có thu nhập thấp nên được thực hiện bằng các chương trình hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách nhà nước, thay vì lồng ghép vào cơ cấu giá điện.

Điều này không chỉ giúp bảo đảm tính minh bạch của giá điện mà còn tạo điều kiện cho việc áp dụng cơ chế giá điện thị trường một cách hiệu quả hơn. Chính phủ đã có những quy định cho phép EVN điều chỉnh giá điện khi chi phí đầu vào biến động trong khoảng thời gian ba tháng. Đây là cơ chế linh hoạt, giúp bảo đảm giá điện phản ánh đúng tình hình thực tế, đồng thời hỗ trợ người dân có thu nhập thấp thông qua các chính sách riêng biệt.

TS. Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và tăng trưởng xanh.

Phó Cục trưởng Cục Điều tiết Điện lực Nguyễn Thế Hữu cũng nhấn mạnh rằng, việc hỗ trợ các hộ nghèo, hộ chính sách xã hội trong việc sử dụng điện đã được thực hiện từ nhiều năm qua. Mỗi tháng, các hộ nghèo được hỗ trợ tương đương 30 kWh điện từ ngân sách nhà nước. Điều này không chỉ giúp giảm gánh nặng chi phí cho các hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn mà còn bảo đảm an sinh xã hội trong việc tiếp cận và sử dụng điện năng.

Cuối cùng, các chuyên gia tại tọa đàm đều cho rằng, việc cải cách giá điện là điều cần thiết để bảo đảm phát triển bền vững ngành điện lực. TS Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và tăng trưởng xanh chỉ ra rằng, để tiến tới mục tiêu Net Zero và phát triển nguồn năng lượng xanh, trước tiên, chúng ta cần cải cách giá điện. Ông nhấn mạnh rằng việc cải cách giá điện không chỉ giúp cân đối chi phí sản xuất và cung ứng mà còn tạo nền tảng cho việc phát triển các nguồn điện "xanh" như điện mặt trời, điện gió trong tương lai.

Ông cũng lưu ý rằng, Chính phủ đã có đầy đủ các công cụ và chính sách để thực hiện việc cải cách này, điều quan trọng là cần phải thực hiện ngay những biện pháp đã được đưa ra, đồng thời nhanh chóng sửa đổi các cơ chế chính sách liên quan đến giá điện trong Luật Điện lực. Đây là bước đi cần thiết để bảo đảm tính minh bạch, công bằng và bền vững cho ngành điện lực trong thời gian tới.

Cuộc tọa đàm "Giá thành điện - Thực trạng và giải pháp" đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề xoay quanh cơ cấu giá điện tại Việt Nam. Việc cải cách giá điện theo cơ chế thị trường, tách bạch giữa giá điện và các chính sách hỗ trợ an sinh xã hội, cùng với việc cải cách toàn diện ngành điện lực là những giải pháp cần được ưu tiên. Chỉ có như vậy, chúng ta mới có thể bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển bền vững và đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của nền kinh tế và người dân.